Alleen vmbo'ers gezocht! Waar denk jij aan bij duurzaamheid? Vul de vragenlijst in en maak kans op een Bol.com bon van 15 euro

Meedoen

Geschiedenis van globalisering

Beoordeling 6
Foto van een scholier
  • Samenvatting door een scholier
  • 6e klas vwo | 13476 woorden
  • 6 juli 2015
  • 20 keer beoordeeld
  • Cijfer 6
  • 20 keer beoordeeld

Taal
Nederlands
Vak
Methode

Globalisering I

Sociale en economische geschiedenis




College 1: De Neolithische Revolutie (9000 BP)



Welke gevolgen had de overgang van een jager-verzamelaarcultuur naar een landbouwcultuur voor het proces van globalisering?





De eerste mensen



Wie waren de eerste mensen (volgens de actuele wetenschappelijke kennis)?




  • homo sapiens vanaf 200.000  jaar

  • Neanderthaler en homo denisovans vanaf 140.000 jaar

  • homo sapiens sapiens uit oostelijk Afrika minstens 60.000 jaar geleden

  • Grote Sprong Voorwaarts > verspreiding over de wereld



Twee theorieën:




  • Out of Africa theorie: homo sapiens sapiens uit oostelijk Afrika

  • multiregionale model: soort uit zichzelf op locatie ontstaan





De betekenis van de Neolithische Revolutie (9000 BP)



Neolithische Revolutie = de overgang van een samenleving die haar continuïteit vindt in de jacht en het verzamelen van voedsel naar een samenleving die de landbouw als hoofdmiddel van bestaan kent.



Verschillen:































Jagers-verzamelaars



Landbouwers (sedentaire boeren)



- nomadisch



- sedentair



- kleine (familie) verbanden



- grotere samenlevingsverbanden



- jacht-verzamelen voedsel



- bewerken land en domesticeren dieren



- geen voedselvoorraden



- potten om voorraden aan te leggen



- leven van dag tot dag



- planning




In rijke landschappen vonden gemeenschappen en jagers-verzamelaars het handig om daar een groot deel van het jaar te blijven. Deze soort van 'sedentary living' leidde tot landbouw > agricultuur. Alleen wanneer families afhankelijk werden van landbouw, kon landbouw ook winstgevend worden. Hiertoe leidde de sedentary living.



Door deze sedentaire manier van leven konden moeders ook meer dan één kind krijgen > bevolkingsgroei. Een grotere bevolking intensiveert op haar beurt weer het locale jagen en verzamelen.



Opkomst + uitbreiding landbouw:




  1. Jordaan vallei bij Jericho (± 9800 BP);

  2. rechterkust van de Levant ten hoogte van Damascus / houden van geiten in West-Iran en het houden van schapen in Zuid-Turkije;

  3. agriculturele dorpjes bij beter bewaterde vlakten aan de voet van heuvels in Syrië, Irak en Israel;

  4. uitbreiding + irrigatie(kanalen) + landbouw bewijsbaar voedselopbrengend > urbaan leven met complexe, gestratificeerde gemeenschap.



Chronologische volgorde Neolithische Revolutie:




  • 9000 BP: Vruchtbare Halve Maan (Mesopotamië) en Zuid-Amerika (Andes);

  • 8000 BP: China;

  • 6000 BP: Midden-Amerika (Mexico) en Sub-Sahara;

  • ???? BP: Noordoost Amerika en Zuidoost Azië



Neolithische Revolutie in de Vruchtbare Halve Maan; hier gaat alles samen. Veel & landbouw, stenen huizen, graanpotten en gereedschappen; deze samenkomst zorgt voor de eerste beschaving. Daarnaast werd dit de eerste plek vanwege het langstrekken van de Zijderoute en de ligging in een tweestromengebied.



Redenen waarom een gebied nog niet snel beschaafd zou kunnen zijn; geen contact met een handelsnetwerk, geen gunstige bodem of geen hoog genoege bevolkingsdruk.



Veranderingen gedurende deze Revolutie zijn te onderscheiden in ecologische en sociale gevolgen:




  • ecologisch




  • klimaat warmer; einde ijstijd ca. 10.000 BP > verdwijnen grote prooidieren als mammoet en eland;

  • verdroging van gebieden; veranderingen in waterhuishouding > bij extreme regenval kan alles opeens wegspoelen;

  • verandering ecologische structuur; nieuwe balans in planten- en dierenwereld;

  • toename aantal domesticeerbare dieren, planten en groenten.




  • sociaal




  • ontwikkeling nieuwe technieken (bijv. pot);

  • menselijke organisatie (bijv. hiërarchische verdeling);

  • maar ook:




  • interne dynamiek (landbouw ontstaat vanuit noodzaak/behoefte uit bevolking zelf)




  • grote bevolkingsdichtheid > drang naar meer

  • complexere sociale structuur, arbeidsdeling, technische ontwikkeling

  • autonome ontwikkeling tot boeren




  • externe dynamiek (landbouw ontstaat vanuit overname door andere volken)




  • bevolkingsdichtheid gering

  • geen arbeidsdeling en geen autonome technische innovatie

  • overname van landbouw door verspreiding via migratie boerenvolken





Zie tabel 2.2 voor gedomesticeerde dieren. Enkele voordelen van gedomesticeerde dieren waren dat ze gemolken konden worden, dat er (mede hierdoor) een diversificatie van voedselbronnen kwam en dat de dieren gebruikt konden worden als lastdragers, bijv. bij het ploegen van de grond.



Belangrijkste gewassen:




  1. ± 8500 BP: rijst in China;

  2. ± 7500 BP: sojabonen en varkens in oevers van de Huang He (China);

  3. ± 5000 BP: maïs, bonen en pompoenen in Mexico en aardappelen en cassave in Zuid-Amerika;

  4. ± 4500 BP: planten en zonnebloemen in de Verenigde Staten;



In Zuidoost Azië moest men het vooral hebben van de visvangsten.



Bij bepaalde bodems en in bepaalde klimaten werd meer geproduceerd dan men voor zichzelf nodig was. Hierdoor onstond er een zogenoemd surplus, wat de opkomst van groei van steden bevorderde. Maar dat was niet het enige. Zeker na de uitvinding van de pot betekende voorraad meer;




  • strategie;

  • investering;

  • macht > hiërarchische verhouding!;

  • techniek specialisatie > boer, priester, militair





Rond 200 n. Chr. ontstaat het Old Wide Web: een groot web over Eurasia en een groot gedeelte van Afrika waar een ontwikkeling van vaardigheden, gewoontes en ideeën zorgde voor zowel samenwerking als conflict. Een verschil in vaardigheden bracht communicatie tussen verschillende webs op gang. Zo bracht city-to-city contact veel kennis op.



De eerste beschavingen:




  • ± 3500 - 3000 BCE: Tigris-Euphrates (Mesopotamië)



Nijl



Indus + Pakistan




  • ± 3000 BCE: China langs de Hua He

  • ± 2500 BCE: Peru (dankzij veel vis in de Humboldt Rivier)



herders, soldaten en leiders van agrarische staten richten samen een markt op met protectie, huur en belasting, om te voorkomen dat hongersnoden zouden ontstaan bij misoogst





Sumerian City (± 3000 BCE): een stad aan de monding van de Tigris en Euphraat, waar het eten wegkomt van geïrrigeerde plekken langs de waterkant, en die handel drijven over land en zee over een groot gebied. Deze Sumerian Cities waren de eerste knooppunten in een groter 'handelsweb'. Deze steden bestonden uit een groep geprivilegieerde stedelingen die land bewerkten. Buien de muren bestond een groep die verkopers en zeilers onderbracht en er was een duidelijke presentie van één of meer tempels of goddelijke huizen. Religie was belangrijk in Sumerian Cities en in het beginnende handelsnetwerk, omdat ze een sterke psychologische compensatie boden ten tijde van stress en ellende.



En ellende was er. De welvaart en macht waren belangrijker dan onderlinge spanningen. Zo leidde de bevolkingsgroei en de stijgende welvaart snel tot oorlog. Het aantal van deze oorlogen steeg en steeg, wat uiteindelijk leidde tot de ontwikkeling van een bureaucratische 'overheid' in geciviliseerde landschappen. Samen met het alfabet en de religie werden dit de drie fundamentele uitvindingen.



Daarnaast moest men ook nog eens rekening houden met tegenvallende zaken in de landbouw; door ontbossing en daaropvolgende erosie beschadigde het landbouwland. Maar ook zaken als slecht weer, insectplagen en infecties lagen op de loer. Daarnaast werden ziektes door de opkomst van steden sneller verspreid dan voorheen.





In China vonden vier dynastieën plaats: de Shang, Zhou, Qin en Han dynastie.



Shang dynastie:




  • agrarische samenleving

    • koningen reisden voortdurend door land

    • irrigatie door samenwerking boerengemeenschappen

    • hoogwaardig brons

    • strijdwagens

    • zijderups

    • orakelbeenderen  (eerste schrift)





Zhou dynastie:




  • Zhou-dynastie

    • In economisch opzicht erfgenamen Shang-dynastie

    • Introductie van een leenstelsel (waardoor macht zich over hele land kan verspreiden, maar dat ook tot verdeelheid kan leiden)

    • Bloei landbouw (ossen als trekkers)

    • Naast brons ook ijzer

    • Confucianisme (Aziatische godsdienst met 6 deugden)

    • Muntgeld

    • Begin kanalenbouw





Qin dynastie:




  • Ontwikkeling bureaucratisch systeem

  • Standaardisering van maten, munt en schrift

  • Uitbreiding van de de Chinese Muur



Han dynastie:




  • Confucianisme als ‘staatsfilosofie’

  • Herinvoering leenstelsel, maar nu op basis van ambtenaren (mandarijnen)

  • ijzer, papier en kompas

  • Zijderoute





NB: Het Neolithium in Nederland startte met de landbouwers in Zuid-Limburg. Zij leefden eeuwenlangs naast jagers en verzamelaars. Een overblijfsel uit deze tijd zijn de hunebedden.





Betreffende het additionele artikel:



Dit betreft een nuancering van eerder aangenomen feiten. De pinda wordt gevonden, die niet door de McNeil's benoemd is. En voor een pompoensoort is hun datering eerder. Ook spreekt het artikel van 'radiocarbon dating'; dit betekent een het schatten van een datering aan de vervaltijd van koolstofatomen.  In het artikel worden als verdere gebruiksvoorwerpen ook nog visnetten genoemd, evenals bouwkundige constructies, schoffels en irrigatiekanalen. Voor het laatste zou dit kunnen betekenen dat er in de Peruaanse vallei een hiërarchische samenleving ontstaat.







College 2: De expansie van het Euraziatische netwerk



Centraal in dit college staat de opkomst en ontwikkeling van China, afgezet tegen het (later opkomende) 'Westen'. Vorige colleges gingen vooral over veranderingen, niet zozeer over wat er was. Als Columbus in 1492 Amerika ontdekt, is dit de start voor een 'uitbreiding van de webs'. Dit college behandeld verder vooral het schuivende technische vermogen.



Lees ook pagina 18 van de reader!





China: kerngebied technologie



China had een voorsprong op velerlei gebieden als bijv. kennisniveau van de bevolking, sociale ontwikkelingen, etc. Zo is in China ook continuïteit te zien, anders dan in het Romeinse Rijk.



De boekdrukkunst is een uitvinding met verstrekkende gevolgen:




  • cultureel; herwaardering van de Chinese klassieken

  • politiek; veel meer mogelijkheid voor gewone burgers om in het overheidsbestel werk te kunnen krijgen, via een staatsexamen. Studie kwam in een hoog aanzien.



De Chinese samenleving was een samenleving over wat je kan, dus banen op grond van kennis, en niet op afkomst. Dit helpt bij het formuleren van een redelijk goed bestuurde staat. Doordat meer mensen kunnen lezen en zelf teksten tot zich kunnen nemen, kunnen meer mensen meepraten in het publieke debat > meritocratische samenleving. Deze beschreven samenleving is op weg naar een moderne samenleving, waarvan een typisch kenmerk is dat mensen kunnen participeren en meebeslissen in het publieke debat.



Deze ontwikkeling komt vanaf de 15e/16e eeuw geleidelijk tot stand, maar de welvaart blijft tot de 18e eeuw.





China: kerngebied economie



Door veel verbeteringen in de landbouw bestaat er een hoge productiviteit > specialisatie. Deze specialisatie gecombineerd met landbouw leidde tot gespecialiseerde landbouwgebieden, die met elkaar verbonden waren via o.a. een kanalenstelsel (dit versterkt de specialisatie ook weer). Hierdoor ontstaat handel > kapitalistische samenleving, vooral het verzamelen van geld en investeren, gebruik maken van de mogelijkheden van de markt > China veel marktafhankelijker dan Europa.



Dit betekende echter wel dat het autarkische gehalte van China betreffende het binnenland erg laag is. Gebieden zijn veel van elkaar afhankelijk omdat ieder zich in iets anders specialiseert. Op buitenlands gebied was het autarkisch gehalte van China juist erg hoog; het buitenland had niks te bieden waar China enige interesse voor had > idee dat wat China plaatselijk produceert het beste en meest gevraagd is > superioriteitsgevoel (vooral onder de Ming dynastie!) > beperkte buitenlandse handel.



China kent op buitenlands gebied twee belangrijke handelsroutes:




  • de Zijderoute (land); China exporteerde vooral zijde, porselein, thee, kruiden, edelstenen, parfums, parels en jade, en importeerde vooral goud, zilver, wijn, ivoor (Afrika), paarden en amber (betreft handelsrelatie tussen China en het 'Westen'). De handel via deze route verliep via veel verschillende handelsknooppunten, waardoor er sprake was van een 'anonimisering', en een sterk oplopende prijs omdat iedere handelaar de producten weer met winst wilde verkopen;

  • de Indische Zeeroute (zee); vooral import van kruiden, specerijen etc.



De zeeroute kwam later dan de Zijderoute. Dit had te maken met het feit dat doorslaggevende uitvindingen in de maritieme ontwikkeling pas veel later zouden komen..



Daarnaast was vervoeren over land ook onpraktisch: er konden maar weinig goederen vervoerd worden, en de vervoermiddelen waren al snel kapot. Via zee kon meer vervoerd worden (bulkgoederen) en werd minder verlies aan transportmiddelen geleden.





China: kerngebied ontdekkingsreizen



Belangrijkste hiervan is dat er voor Marco Polo als Chinese reizigers richting het westen waren gereisd. In eerste instantie ging het vooral voor handel en het maken van contacten (Zhan Qian, Fa Xian). Later kwam er ook religieuze motieven aan te pas (Xuanzang, Raban Bar Sauma; de nestoriaan die naar het Vaticaan wilde). Belangrijk om te weten is dat de Chinese kennis over het westen hierdoor groter was dan de Westerse kennis over China.





China: kerngebied staatkundig



Een stabiele, krachtige staat bestuurt langdurig een omvangrijk gebied > langzame communicatie, interne communicatie neemt af. De staat wordt ondersteund voor goed geschoolde ambtenaren.



China werkte al vroeg met papier- en muntgeld, en de Chinese overheid zorgde ervoor dat de productie van geld gelijk stond met wat de markt te bieden had, zodat inflatie voorkomen zou worden. Veel mensen hadden een band met de staat, waardoor de staat ook goed gedragen werd.





China: isolationisme



Onder de Ming dynastie trekt China zich terug om de volgende redenen:




  • krachten worden gericht op het bestrijden van invallen de Hunnen uit het noorden, en daarnaast is er geen geld meer door verdediging van de lange noordelijke grens, die veel geld en kracht vroeg;

  • weinig behoefte aan buitenlandse goederen; noodzaak om zich buiten de eigen grenzen te presenteren is erg klein;

  • superioriteitsgevoel; mede doordat het buitenland niks interessants te bieden had;

  • desondanks vond er wel een technologische transfer plaats van de volgende zaken;




  • kompas; als mengvorm aangenomen in westen;

  • boekdrukkunst; China 9e eeuw, Europa 14e eeuw (Gutenberg); Europa innoveert en maakt boekdrukkunst efficiënter dan China;

  • papierbereiding; papier is simpel en goedkoop te produceren, werd gebruikt als drager van informatie;

  • buskruit; in China bekend voor het vuurwerk, in Europa onmiddellijk ingezet in oorlogen;

  • landbouw; ploeg met keerblad, inspanning paarden, kruiwagens;

  • wetenschap; seismograaf, sterrenkunde, bloedcirculatie; decimaal stelsel (cijfer 0);

  • past;

  • maar ook; nieuwe ziekte: de pest/zwarte dood (1347)





De zwarte dood 1347 en daarna



Herkomst:




  • 'aanvoer' via Aziatische handelsroutes;

  • bestaand (land) handelsnetwerk in (west) Europa, wat zorgde voor een verdere verspeiding;

  • hoge bevolkingsdruk > snelle verspreiding.





Successen agrarische economie



Van 1000 - 1300 is er in China sprake van een economische groei in twee snelheden:




  • extensief: door bevolkingsgroei verplaatst de feodale landbouw zich naar het oosten ('Drang nach Osten'), waar de landbouw tot bloei komt. Echter wordt het productieproces niet efficiënter, waardoor de economische groei maar mondjesmaat gaat;

  • intensief: groei van de opbrengsten per ha, er is met minder mensen meer opbrengst > stijging productiviteit > snelle (intensieve) economische groei



95% van de bevolking wordt uitgemaakt door 'horigen', mensen die gebonden zijn aan de grond waar ze op werken. Door de bevolkingsgroei ontstaat er een klasse mensen (nog onder die van horigen), die de landlozen genoemd worden. De bevolkingsgroei blijft in de 13e/14e eeuw stijgen, en zorgt voor een voedseltekort; vanaf 1347 is er meer voedsel dan mensen. Echter daalt de bevolkingsgroei door een epidemie (o.a. de pest) met 30%. Dit wordt de malthusiaanse val genoemd.





Europese ontdekkingsreizen



Na een aantal Romeinse handelsdelegaties in China (1e/2e eeuw), en een later aantal mislukte missies, lukt het Marco Polo om met zijn handelsmissie in China aan te komen.





Venetië en Europese expansie



Venetië krijgt van haar handelsreizigers veel kennis en versterkt daarmee haar knooppunt in het Europese handelsnetwerk > dominant in de handel van de Levant en het westerlijk deel van het Euraziatische gebied. Dit onder meer omdat Venetië ontdekt dat als je grote hoeveelheden importeert, de prijzen dalen. Hierdoor heb je relatief weinig winst, maar wel over heel veel goederen (winst maximalisatie door kostenverlaging). Ook heeft Venetië een aanbodsmonopolie op luxegoederen.





Zeehandel in Europa



Nieuwe technologieën stimuleren zeehandel. China importeerde naar het Westen kennis over het kompas en scheepsbouw, wat de Euraziaten aanpasten naar hun technieken. Zelf introduceerden ze de zeecartografie. De zeehandel leidde tot een welvaartsgroei, en een nieuw economisch systeem werd geïntroduceerd; het handelskapitalisme.





Handelskapitalisme



Zeehandel is essentieel voor de latere Republiek (moedernegotie). Korenbeurs in Groningen wordt een internationaal knooppunt voor de graanhandel. Landbouw is immers de basisvoorwaarde voor het menselijke bestaan.



Voedsel wordt eveneens op steeds meer plekken geproduceerd > specialisatie (ook relatief goedkoop voedsel produceren!) > handel (bulkgoederen) > verwijzing naar kennis, kunde, capaciteit > steden worden belangrijker door rijkdom van de handelaren (overvleugelen adel) > meritocratische samenleving. In Europa ontwikkelt zich een samenleving waarin de huwelijksleeftijd hoog ligt > men mocht alleen trouwen als men ook werkelijk kinderen aankon > aantal kinderen daalt (hoe hoger de trouwleeftijd, hoe groter de kans op minder kinderen) > minder bevolkingsdruk > minder kans op Malthuiaanse problemen.



De handel werd tevens de motor achter de economische groei en sociale ontwikkelingen, als beschreven hierboven.





China en het mondiale handelsvolume volgens McNeill & McNeill



McNeill & McNeill schrijven de volgende factoren toe aan de groei van het handelsvolume vanaf de 11e eeuw:




  • geïntensiveerde interactie tussen Eurazië en een groot deel van Afrika (slavenhandel);

  • beter transport over water;

  • groei tussen arm en rijk.



Het 'in zichzelf keren' van China kent volgens de gebroeders McNeill de volgende verklaringen:




  • een 'vaste' bevolking zou binnenlandse rust garanderen;

  • de continue aanvallen van volken uit het noorden;

  • de autarkische houding gecombineerd met het superioriteitsgevoel t.o.v. de rest van de wereld.





The Old World Web



Duizenden jaren van migratie, handel, missionarissenwerk, technologische transfers, biologische uitwisselingen en militaire missies hadden dit web gecreëerd. Het Old World Web was een homogeniserende kracht, maar was bij lange na niet gelijksoortig. Dit kwam omdat geografie en klimaat verschilden, en sommige bevolkingsgroepen in het web niet met het web participeerden.





Andere webs en de slavenhandel



In de Pacific Web en de American Web ontbrak infrastructuur door bijv. veel reliëf en bebossing, wat handel behoorlijk lastig maakt. Daarnaast waren deze twee webs veel minder dichtbevolkt dan het Euraziatische web.



Het American Web werd vanaf 1492 langzaam in het Old World Web opgenomen, o.a. door zeegeboren connecties. Gevolg was o.a. dat het Azteecse Rijk ten val kwam, maar het grootste gevolg was een enorm verlies aan bevolking door onbekende ziektes die kolonisatoren meenamen (zie schema).



Vanaf de 16e eeuw neemt de omvang van de slavenhandel toe. Gevolgen:

































Demografisch



Economisch



Politiek



Afrika



daling vanwege de export van veel slaven



roofhandel/



krijgsgevangenen



militarisering (als gevolg van roofhandel)



Latijns-Amerika



daling door het meebrengen van ziektes door kolonisators waar de bevolking niet tegen opgewassen was



plantage-economie



nieuwe Europese elite



Europa



direct gevolg: migratie en slavenhandelaren vormen een nieuwe rijke klasse



door de driehoekshandel hoogwaardige goederen op de markt



strijd tussen Europese staten over slavenhandel






The World the Web made



Op verschillende gebieden zijn gevolgen te zien van het unificeren van de drie grote webs:




  • intellectueel/cultureel; hielp belangrijke beslissingen door te dringen in de bestaande  patronen van religie, wat leidde tot reformaties en moderne wetenschap;

  • politiek; minder, machtigere staten en een vergroot gat tussen de sterken en de zwakken;

  • economisch; een grote herveling van fortuin waarbij de handelaren rijk werden;

  • ecologisch; ontelbare biologische uitwisselingen en een gedeeltelijke homogenisering van de flora, fauna en ziektes van deze planeet;

  • geografisch; het leide tot nieuwe regionale gemeenschappen die verbonden werden door maritieme wegen.



            > deze trends gaan vanaf 1800 tot nu door





Verdiepingsstof: China, technology and change



Volgens dit artikel van Lynda Shaffer bleef de technische voorsprong van China tot aan de Industriële Revolutie. Hierin ging Europa haar kennis gebruiken om verder te ontwikkelen, terwijl China vooral gericht bleef op binnenlandse wetenschap en filosofie. De 'uitvindingen' hadden in China een anders verloop dan in Europa:





























China



Westen



Buskruit



viel in verkeerde handen werd door Mongolen gebruikt om China binnen te vallen



gebruikt vanwege neerhalen kastelen > afbrokkeling feodale stelsel



Kompas



Chinese schepen voeren nooit verder dan eigen wateren



westerse schepen voeren verder dan de eigen wateren



Boekdrukkunst



gebruikt voor de vestiging van het confucianisme



gebruikt voor de Reformatie




Volgens Shaffer hebben de uitvindingen in China nooit tot revolutionaire ontwikkelingen geleid, omdat China veel te veel bezig was met 'haarzelf' en geen oog had voor het buitenland. Daar viel immers toch niks te halen.





College 3: Industrialisatie in het wereldnetwerk (1776)



Dit college gaat over het mondiale handelsnetwerk vanaf 1500, waarin China en Europa een knooppunt in vormen. Daarnaast behandelt dit college de opkomst van de industrie en de impact van de Industriële Revolutie in voornamelijk West-Europa. China





Patronen mondiaal handelsnetwerk



Europa probeert bestaande handelsnetwerken binnen te dringen en om te zetten naar eigen hand. In eerste instantie gebeurt dit via handelsrelaties, maar al snel beginnen de Europeanen met een handelspolitiek:




  1. Azië: overname van de interregionale handel > gebruik bestaande situatie;

  2. Afrika: aansluitend op bestaande slavenhandel > roofpolitiek neemt toe, deels aanpassing aan bestaande situatie;

  3. Amerika: ontwikkeling van nieuwe handel, Amerika wordt volledig naar Europese wens ingericht. Hier is dus ook de meest ingrijpende verandering geweest bij het ontstaan van een wereldomspannend handelsnetwerk.



Binnen het opkomende mondiale handelsnetwerk vonden uitwisselingen van goederen en producten plaats:




  1. leveranties uit Europa;




  • Azië: vooral goud en zilver;

  • Afrika: snuisterijen, alcohol, wapens;

  • Amerika: 'nieuwe' goederen uit Azië, Europa en Afrika.




  1. leveringen aan Europa;




  • Azië: luxegoederen, zijde, porselein, specerijen (geen bulk);

  • Afrika: slaven, suiker, goud, ivoor;

  • Amerika: goud/zilver, suiker, tabak





Effecten binnen en buiten Europa



Deze mondiale handelscontacten bestonden natuurlijk niet zonder gevolgen. We onderscheiden hier gevolgen binnen en buiten Europa.



Effecten buiten Europa:




  • Azië: geen of weinig effect op de bestaande situatie, dagelijks leven of lokale politiek > geen culturele invloed;

  • Afrika: gering effect op politieke verhoudingen, weinig culturele invloed maar grotere economische invloed;

  • Amerika: nieuwe samenlevingen, monoculturen en grote economie invloed > ontstaan plantage economie (Amerika werd gezien als een soort kolonie ter verrijking van het moederland > afhankelijk, levering Europese markt).



De effecten in Europa zijn op hun beurt ook weer in te delen in twee categorieën:




  • economische effecten:




  • handel, zowel binnen Europa (over land) als buiten Europa (over zee) werd de motor voor de economie;

  • steden groeiden uit tot economische kernen > mensen concentreren zich in de steden > specialisatie en diversificatie > meer mensen kunnen worden opgenomen in de arbeid (ook landlozen) als kooplieden/financiers en arbeiders/handwerklieden;

  • opkomst markteconomie; in een grote stad was landbouw moeilijk > ontstaan van een markt in de steden > markteconomie. De relaties van het stad met het platteland en de verschillende beroepen leidt tot het ontstaan van geldverkeer.




  • sociale effecten:




  • macht van adel en vorst neemt af; steden werden groter > burgers eisten meer macht > macht van adel/vorsten (West-Europa) neemt af > meer macht voor lokale burgerijen;

  • opkomst stedelijke handelsklasse en burgerij; zie bovenstaand punt;

  • boeren/arbeiders marktafhankelijk; hoe meer arbeid afhankelijk wordt van geld, hoe moeilijker het wordt om je overeind te houden > geld verdienen > boeren/arbeiders marktafhankelijk (horigen konden zelf verbouwen!);

  • grotere en duidelijkere sociale verschillen; o.a. doordat arbeiders erg kwetsbare waren voor economische veranderingen en boeren voor meteorologische omstandigheden.





Handel en productie in Europa



Er komt een verandering in het dagelijks leven van Europa. Het wordt welvarender, o.a. door de groeiende importantie van de markt. Een groeiende toestroom van oude producten en de aanvoer van nieuwe producten op de Europese markt[1] > meer variatie in voedsel. De Europese markt heeft dus ook veel te bieden > meer afzet. Maar ook in Afrika en Amerika (en later Azië) ontstaan afzetmarkten.





Industrialisatie[2] (ook wel Industriële Revolutie)



Er wordt hier liever gesproken van industrialisatie, omdat de Industriële Revolutie geen 'echte revolutie' was. Weliswaar was het een zeer ingrijpende gebeurtenis, maar het besloeg een erg lange periode. Sterker nog, de industrialisatie is tot op de dag van vandaag nog steeds bezig (afgelegen gebieden die 'aangesloten' worden).



Maar waarom start de industrialisatie eigenlijk in West-Europa, en specifiek gezien Engeland[3]?



Om de volgende redenen:




  • kapitaalaccumulatie: toename van kapitaal door investeringen;

  • aanwezigheid van grondstoffen als kolen, ijzererts en katoen;

  • het politieke klimaat was gunstig, mede door de Glourious Revolution (1688): mensen kregen meer vrijheid en er was minder controle door de overheid;

  • tolerantie (voor afwijkend gedrag) en diversiteit (alhoewel de Republiek dit ook al kende);

  • technisch-intellectueel klimaat: in Engeland speelt technologie en kennis over de wereld een veel grotere rol dan bijv. gedurende de Ming-dynastie in China;

  • vooruitgangsdenken, bijv. in doelen.



Het technisch-intellectuele klimaat is resultaat van een 'wetenschappelijke revolutie' die zich voltrok in de 16e tot 18e eeuw. In deze periode ging men empirisch onderzoek verrichten op het gebied van navigatie, natuurkunde, medicijnen, scheikunde etc. Dit kon gebeuren in Europa omdat daar veel autonome universiteiten aanwezig waren. Ook het politieke en religieuze klimaat waren vrij gunstig; zo was de Republiek zeer tolerant naar buitenlandse wetenschappers.



De essentie van de industrialisatie was om een groei van de productie per inwoner te verkrijgen, door middel van twee manieren: intensieve economische groei en moderne economische groei. De samenhangende ontwikkelingen met de industrialisatie waren 3 revoluties: agrarische, technologische en transport revolutie.





De agrarische revolutie



Landbouw na de middeleeuwen bestond uit feodalisme met vooral veel horige boeren. Echter vindt er een wisseling (commutatie) plaats van horige boer naar vrije boer. Echter kon deze vrije boer kiezen voor twee soorten van bestaan:




  1. een bestaan als peasant: een boer die enkel voor zichzelf produceert;

  2. een bestaan als farmer; een boer die voor zichzelf, maar ook voor de markt produceert > kapitalistische boeren. Dit begrip was echter ook van toepassing op de boeren op de plantage economie in Amerika en in het vroegere China door de specialisatie.



De agrarische revolutie bestond vervolgens uit 3 belangrijke ontwikkelingen, die onder te verdelen zijn in twee categorieën (NB: in de tabel bevindt zich als het ware een begripsbeschrijving van de twee bovengenoemde categorieën):



















Extensieve economische groei



Intensieve economische groei



uitbreiding cultuurgrond



stijging grondproductiviteit





stijging arbeidsproductiviteit










De stijging van de grondproductiviteit werd mogelijk gemaakt door specialisatie, het vruchtwisselingstelsel[4] en verbetering van de inputs. De stijging van de arbeidsproductiviteit kwam mede door de komst van betere werktuigen (niet mechanisch, pas vanaf de 19e eeuw!).



            > resultaat: totale productiviteit landbouw 1700 - 1840: + 100%!



Gevolgen van deze revolutie:




  • alleen grote boeren blijven over;

  • kapitaalaccumulatie boeren;

  • bevolkingsgroei minder belastend;

  • 'vrijmaken' van arbeid voor industrie > proletarisering > boeren trekken naar steden om werk te vinden in de industrie.





De technologische revolutie



Mogelijk door:




  • nieuwe energiebronnen: water, kolen, olie, elektriciteit etc.;

  • steeds meer doelbewuste innovatie i.p.v. 'trial and error';

  • nieuwe grondstoffen en materialen.



De lijdende bedrijven ('leading sectors') hierin waren de textielnijverheid (kleding was erg belangrijk in die tijd!) en de zware kapitaalgoederen industrie.



Gevolgen van deze technologische revolutie:




  • platteland verstedelijkt > verplaatsing bevolking;

  • mechanisatie van de productie;

  • massaproductie > opkomst fabrieken;

  • stoommachine versterkt grootschaligheid in de productie;

  • overwicht technologisch denken.





De transport revolutie



Deze revolutie had al plaatsgevonden voor de Industriële Revolutie, anders kon er ook niks verplaatst worden. In drie transportmiddelen:




  1. Waterwegen:




  • in de Republiek kende men vooral trekvaart;

  • in Engeland werden meerdere kanalen aangelegd ('canal fever') > + 200%




  1. Landwegen:




  • tolwegen;

  • verhard met puin (MacAdam wegen);

  • van 5000 km naar 33000 km.




  1. Spoorwegen: in 1852 zijn alle regio's met elkaar verbonden.



Gevolgen:




  • transport ging vele malen sneller (6 keer zo snel!);

  • verlaging transportkosten;

  • integratie in de nationale economie:




  • ontstaan van een homogene markt;

  • specialisatie tussen regio's; producten zijn makkelijker te vervoeren.




  • verdichting zwaartepunt mondiaal handelsnetwerk;

  • groei van het handelsvolume creëert grote afhankelijkheid.





De besmettelijke revolutie?



De overheersing van Engeland en de Westerse Wereld leidt tot het overnemen van industrialisatie zowel binnen als buiten Europa. Echter is de industrialisatie niet overal vlekkeloos overgenomen: zo is de rol van de overheid elders bijv. groter en zijn er andere leading sectors of energiebronnen.



Belangrijkste is dat industrialisatie niet alleen gaat om alleen maar kapitaal en technologie, maar ook om kwaliteit en cultuur van de samenleving en het aanpassingsvermogen van de bevolking.



Wat er verder nog gebeurde...



In de jaren 70 van de 16e eeuw krijgt de handel in de Indische en Stille Oceaan een impuls: door het besluit van de Ming-dynastie om alle belastingen in zilver te moeten betalen, verkopen de burgers goederen om zilver te kunnen kopen > goederen mobiliseren de markt.



Tussen 1400 en 1800 ontstaat in (westelijk) Europa een nieuwe sociale ordening. Handelaren rivaliseerden de rijken > wilden als commerciële klasse meer invloed > status van mensen kwam meer en meer op geld te liggen + ongelijkheden tussen burgers onderling > nieuwe sociale klasse met handelaren bovenaan. Onder de handelaren mogen van de 18e eeuw ook farmers verstaan worden.



De verdichting en vervlechting van (economische) netwerken resulteerde in een mondiale uitwisseling van gewassen en diersoorten tussen verschillende regio's > 'Columbian Exchange' (zie schrift).



McNeill & McNeill kernmerken een late participatie van Nederland in de industrialisatie en betrekken hier turf in. Nederland stookte voor de Revolutie al een tijd lang op turf, dat ook een energiebron was. Echter sprong Engeland Nederland na de uitvinding van koolstof enorm hard voorbij. De Nederlandse economie moest eerst grondig geherstructureerd worden, voordat zij ook mee kon doen aan het industrialisatieproces.





Verdiepingsstof: Consumerism in World History.



De auteur wijst in dit artikel op het belang van verandering in de rol en manier van consumeren. Wat hij zo belangrijk vind aan het ontstaan van consumentisme, is dat de gevolgen van hiërarchie, armoede en afkeuring kleiner door zijn geworden. Daarnaast ontstaat er een verandering in de samenleving, en luxegoederen benadrukken het verschil tussen arm en rijk.



Bestaande waardesystemen beïnvloeden de ontwikkeling van consumentisme: zo kopen mensen bijv. geen goeden voor zichzelf, maar voor hun geloof, of om er de moskee mee te versieren. Daarnaast bestond er in deze tijd ook nog geen consumentisme in luxegoederen, die kocht men toentertijd nog niet (dat was tevens onnodig voor in een kerk). En zo stond bijv. bij het boeddhisme het ideaal van een 'armzalig' leven voorop.



Welvaart was geen voldoende ontwikkeling voor de groei van consumentisme, omdat de adel en handelaren nog niet in termen van consumentisme dachten. De adel en kooplieden werden uiteindelijk wel dragers van deze ontwikkeling, maar niet met uitzondering van de gewone man. Deze volgde gewoon iets later.



Zie het document 'werkgroep2buitd3' voor de kern van elke alinea, samen met de belangrijkste argumenten van de auteur.





College 4



Centraal in dit college staat de verdichting van het globale netwerk, waarbij ingezoomd wordt op vijf belangrijke punten met daaraan gekoppeld meerdere conclusies.





Industriële Revolutie



Zoals al eerder gezien, was de Industriële Revolutie een samenhang tussen de Agrarische, Transport en Technische Revolutie. Maar het is ook een ecologische omwenteling, door het gebruik van fossiele brandstoffen.



Mede hierdoor nam de welvaart eind 19e eeuw zo dusdanig toe, dat een gezin met 8 kinderen wist te overleven.





Verkleining van de relatieve afstanden



Effecten van deze ontwikkeling waren de volgende twee:




  • een verlaging van de prijzen tot wel 60-90 %;

  • een verdrievoudiging van de snelheid.



Zie voorbeelden ppt.



Vooral de transport revolutie heeft een grote invloed gehad op de snelheid en kwaliteit van handel. Deze invloed heeft 3 gevolgen:




  • economisch > versnelde handel;

  • politiek > diplomatieke onderhandelingen

  • cultureel > snellere verspreiding van de cultuur (imperialisme)





Markt en geld



'Markten' ontstaan op basis van vertrouwen en voorraad. Een integratie van markten vindt plaats op basis van verbinding en vertrouwen. Het is daarbij belangrijk dat geld een vaste waarde krijgt, dat handelaren weten waar ze over praten > dit schept vertrouwen. Twee opties:




  1. ruilmiddeltjes: spiegeltjes, kralen, schelpen, goud en geld;

  2. de waarde van munten.



Er komt meer vertrouwen door transparantie en afspraken, o.a. bij instituties.





Markt en institutionalisering



De transparantie en zekerheid die in de vorige paragraaf genoemd werden, uitten zich in de volgende zaken:




  • begrijpelijke eenheden > decimaal stelsel;

  • zekerheid bij ondernemingen > kapitaal- en kredietvormen (Naamloze Vennootschap, Centrale Banken en wettelijke kaders rond banken).



                        > resultaat: verdere mondiale convergentie met variatie en specialisatie.





Protectionisme of vrijhandel?



1806-1814: 'continentaal stelsel';



1815-1848: protectionisme



1848-1860: meer vrijhandel;



1860-1873: 'Golden Years of Free Trade' (1860 Cobden-Chevalier Verdrag tussen Frankrijk en Engeland).



Engeland neemt betreffende vrijhandel het voortouw. Dit is logisch, omdat Engeland al als eerste land geïndustrialiseerd was, en dus veel (nieuwe) producten had aan te bieden. Daarnaast heerste er in Engeland al vroeg een liberaal klimaat.





1860-1873: 'Golden years of free trade'



In 1860 wordt het Cobden-Chevalier verdrag gesloten tussen Engeland en Frankrijk > de vrijhandel verspreidt zich als een inktvlek, mede met dank aan de 'meest begunstigde natie-clausule'. Dit hield in dat wanneer twee landen een verdrag met elkaar hadden gesloten, en een ander land sloot met een van die landen een verdrag, dan kreeg dat land dezelfde rechten als het land dat al binnen het verdrag lag. Deze theorie werd toegepast in het Cobden-Chevalier verdrag.



Daarnaast vindt er ook nog een verbreiding van de gouden standaard plaats (= een vaste wisselkoers t.o.v. goud).





Een voorlopig einde van de vrijhandel



Van 1873-1914 is er meer protectionisme om de volgende redenen:




  • vrijhandel was niet gunstig voor iedereen;

  • naweeën van de Frans-Duitse Oorlog (1871);

  • Agrarische Depressie.





Agrarische Depressie: een moderne depressie 1873-1895



Ontstaan door een overaanbod in graan > minder voorspoed in handel en landbouw. Echter had de consument (en vooral de stedelingen in West-Europa) hier een voordeel mee; het graan was voor een erg lage prijs te kopen. Daarnaast daalde de prijs van graan ook door het feit dat het snel kon worden aangeboden op de markt (dus geen bederf > grote hoeveelheden), en dalende transportkosten.



De reacties hierop waren verschillend:



Frankrijk en Duitsland voerden protectie > invoeren van douane tarieven;



Engeland en Nederland gingen over naar vlees, zuivel en tuinbouw > uitstoot van de landbouw!



De reactie van de consumenten was dat men meer (luxe)goederen en industriële producten ging kopen, omdat men meer koopkracht had.





Dominantie van Europa: het moderne imperialisme



De transport en technologie leidde tot nieuwe relaties met de koloniën. Een belangrijk punt in het moderne imperialisme is de Conferentie van Berlijn in 1885, ook wel de Scramble for Africa genoemd. Nieuwe kolonisators zijn Duitsland, België en Italië.



Waar in 1800 nog 35% van de wereld onder Europese controle stond, was dat in 1914 al 85%.





Europese dominantie: relatie en effecten



Uit Amerika en Afrika werden vooral grondstoffen gehaald. Deze werden behaald met Europees kapitaal (werktuigen, machines, ed.) en lokale arbeid, waarbij de bevolking onder soms erbarmelijke omstandigheden moest werken.



In Azië en Afrika vond vervolgens een afzet plaats van industriële producten. Dit leidde echter tot een krimp van de lokale nijverheid en een de-industrialisatie, omdat de bedrijven in deze gebieden niet konden concurreren met Engelse bedrijven die op veel grotere schaal en veel goedkoper konden produceren.



Maar goedkoop en op grote schaal produceren waren niet de enige redenen. Goedkope energie en standaardisatie van het productieproces droegen hier ook aan bij. Daarnaast hadden de buitenlandse centra ook geen gewaarborgde kwaliteit. Deze landen gingen zich vervolgens richten op voornamelijk de distributie van grondstoffen.



Zie hierbij ook het schema op blz. 30 van het werkboek.





Europese dominantie: motieven en verklaringen



De dominantie creëerde vrije markten voor het Europese surplus. Hier ging het om zowel goederen als mensen als kapitaal.



'De vlag volgt de handel' > het Europese nationalisme en superioriteitsgevoel leidde tot de gedachte van een verspreiding van de eigen 'betere' cultuur.



Imperialisme van de massa. Vragen.





Verandering naar regio



De bevolking steeg in deze periode enorm snel om de volgende redenen:




  • minder sterfte door:




  • lange termijn onwikkelingen in Eurazie:

  • productiviteitstoename in landbouw en industrie;

  • endemische[5] ziekten in plaats van epidemieën.




  • korte termijn ontwikkelingen in Europa en India:




  • introductie van de aardappel.



Daarnaast stierven jonge kinderen ook minder snel.





Bevolkingsgroei in transitie



Het sterftecijfer daalt; in de Europese steden zelfs na 1870. Dit om de volgende redenen:




  • betere voeding;

  • betere persoonlijke hygiene;

  • Europese steden betere openbare hygiene ca. 1850-1870 (riool-/drinkwater);

  • betere medische zorg na 1930-1950.



Daarnaast is al eerder genoemd dat de kindersterfte ook nog eens afnam. Toch is er geen sprake van een eindeloze bevolkingsgroei omdat ook het geboortecijfer begint te dalen door geboortebeperking, mogelijk gemaakt door motivatie (hoger opgeleide bevolking) en middelen (voorbehoedsmiddelen, anticonceptie).





Demografisch transitiemodel



Het Demografisch transitiemodel is een model dat de veranderingen in de bevolkingssamenstelling beschrijft. Het bestaat uide volgende fasen:




  • fase I: hoog geboorte- en sterftecijfer;

  • fase II: sterftecijfer daalt[6];

  • fase III: geboortecijfer daalt + stabilisatie sterftecijfer;

  • fase IV: laag geboorte- en sterftecijfer;



Het model is ook toe te passen in ontwikkelingslanden. Er zijn wel een aantal verschillen t.o.v. rijkere landen:




  • in ontwikkelingslanden (LCD's) komt het proces later op gang;

  • in LCD's is een snellere daling in sterftecijfer (kinderen zijn nodig voor de oudedagsvoorziening);

  • in LCD's is een relatief langere vertraging tussen de daling in sterftegevallen en een daling in geboortecijfers.



De overeenkomst is het vruchtbaarheidsgedrag t.o.v. kindersterfte.



Zie ook de samenvatting bij het artikel van Manning verderop bij dit college.





Migratiebewegingen



In deze periode komen enorme migratiebewegingen op gang: 65 miljoen mensen verlaten Europa. De migratie tussen 1840-1940 krijgt intercontinentale vormen.



De migratie hangt nauw samen met push en pull factoren. Belangrijke pull factoren waren o.a. een relatieve kans op werk, perceptie van kennis en gezinsmigratie (kettingmigratie).





Conclusies bij de verdichting van het mondiale netwerk



De relatieve afstanden worden kleiner door de ontwikkeling van techniek en snellere communicatie.



De industrialisatie in Europa zet door: Amerika en Afrika worden bulk leveranciers (grondstoffen). Azië gaat gelden als toeleverancier voor luxegoederen. Azië wordt ook, samen met Amerika, een afzetgebied voor het bevolking surplus. En Azië en Afrika geldden als afzetgebied van goedkope industriële producten.



De bevolkingsgroei was de start van de demografische transitie. Consumenten in Noord-Amerika en Europa. Tussen consumenten in Azië ontstaat een groter sociaal verschil; zij die wel en niet kunnen profiteren van de industrialisatie.



Het wereldnetwerk verdichtte tussen 1860-1873 en 1895-1914. Vertraagde verdichting (tot extensivering) vond plaats tussen 1873-1895. In het kielzog van industrialisatie kwam (modern) imperialisme, dat een grote stap maakte bij de Conferentie van Berlijn, waarbij heel Afrika verdeeld werd.





China: het economische buitenbeentje



In de 19e eeuw slaagden veel landen erin de eigen economie te versterken. China is hier echter niet in geslaagd. Dit heeft interne en externe oorzaken;




  • intern:




  • grotere bevolking;

  • verlies aan bos en grond leidde tot opstandigheid bij de boeren;

  • opstandigheid van de Taipings > oorlog met de Qin-dynastie > verlies aan bodem en veel doden;

  • opstandigheid onder traditionele burgers tegen de economische vernieuwingen.




  • extern:




  • na de oorlog tegen de Taipings moest Qin-China een verdrag ondertekenen met Engeland en Frankrijk, die hen geholpen hadden tegen de Taipings > nadelig voor China; deur opengezet voor buitenlandse handelaren > afbrokkeling soevereiniteit. Daarnaast kon er ook geen economische ontwikkeling tot stand komen, gezien Engeland en Frankrijk geen zin hadden aan een industriele concurrent in het oosten.





Veranderende werkomstandigheden/sociale uitwassen



Door de industrialisatie veranderde de aard van het werk voor de bevolking. Zo moest men leren om te gaan met een schema gebaseerd op de klok, waarin je zelf niet besliste wanneer je pauze zou krijgen. Eigen initiatief en vrijheid werden gereduceerd tot 0. De arbeider werkte als individu in een veel groter team. Daarnaast was de positie van de arbeider zwak, met dank aan standaardisatie > werk vereist hierdoor weinig vaardigheden > werknemer was gemakkelijk te vervangen.



In Japan ging het iets anders; daar werkten vooral jonge vrouwen in de fabrieken. Het was de traditie dat een jonge vrouw naar de stad ging om in een paar jaar in een fabriek te werken, en gehuwd weer terug te komen naar haar thuisdorp. Echter leefden de vrouwen in de fabrieken in gesloten en streng bewaakte groepen, zodat men zeker wist dat ze huwbaar zouden blijven en zich niet zouden overgeven aan de verleidingen van de stad.



Het fabrieksleven zorgde ook voor enige sociale uitwassen. Mensen gingen zich verenigen in vakbonden, er kwamen wat revoluties na de verspreiding van het gedachtegoed van Karl Marx, etc. Maar een punt waar veel kritiek op kwam, waren de kinderen in de fabriek. In eerste instantie werden de kinderen uit fabrieken geweerd. Tenminste, dit werd getracht, gezien niet in elke fabriek een even goede controle hierop was. Uiteindelijk werd in (jaartal) de leerplicht ingevoerd, die ervoor zorgde dat kinderen naar school moesten en zo uit de fabrieken zouden blijven. Echter bleef de controle hierop ook lang op zich wachten.



Bovengeschreven maatregel is een voorbeeld van het beschavingsoffensief, waarin men kinderen op een beschaafde wijze wilde opvoeden.





De migratie volgens Manning, Migration in World History



Manning kent zeer grote betekenis toe aan de migratiebewegingen van de 19e eeuw. Niet alleen zijn door deze migratie grote culturele, politieke en demografische veranderingen opgetreden, zo is de omvang van het imperialisme ook gegroeid. Daar waar de migranten kwamen, namen ze hun cultuur mee.



Je kan migratie volgens Manning op twee niveau's bekijken:




  • migratie van individuen; dit hangt samen met de push & pull factoren om uit het ene land te vertrekken en naar het andere land toe te gaan;

  • migratie van samenlevingen; gedwongen verhuizingen van mensen, bijv. de uitlevering van 7



Aan migratie kan ook een culturele verklaring gegeven worden volgens Manning, namelijk in de contact van imperialisme; mensen vertrekken uit landen om hun cultuur (religie, gewoonten, waarden, normen, etc.) te vestigen/over te brengen in een ander land. Bij Europa zie je dit gebeuren vanwege het heersende superioriteitsgevoel.





Montgomery and the Demographic Transition



Montgomery noemt in zijn werk 4 verklaringen voor de daling van het geboortecijfer:




  1. In landbouwgebieden kwamen ouders erachter dat er niet zoveel kinderen geboren hoefden te worden door de daling van kindersterfte;

  2. Toenemende verstedelijking veranderde de traditionele waarden die waren geplaatst op vruchtbaarheid en op de waarde van kinderen > mensen beginnen rationeler na te denken hoeveel kinderen ze nodig zijn;

  3. Toenemende vrouwelijke geletterdheid en werkgelegenheid verlagen de acceptatie dat kind dragen en moeder zijn taken van de vrouwen zijn. De waarde van vrouwen na kind dragen werd belangrijker;

  4. Verbeteringen in de contraceptieve technologie.





College 5: Het 'verdriet van de 20e eeuw'



In dit college wordt de extensivering van het wereldnetwerk bekeken, met daarbij de nadruk gelegd op de gevolgen van de Vrede van Versailles en de verschillende gevolgen die uiteindelijk hebben geleid tot de Beurskrach en de economische crisis van 1929.





Twee lijnen



We spreken van een 'westelijk' en 'oostelijk' deel van het mondiale netwerk. Het westen is:




  • militair, economisch en politiek dominant;

  • intern verdeeld > scherpe onderlinge concurrentie op zowel politiek, economisch, intellectueel en cultureel gebied > economische problemen.



In het westen ontstaat een sociaal stelsel, dit was al wel eerder te zien, maar dat was meer religieus georiënteerd. De westerse samenlevingen gaan het sociale stelsel zien als een taak van de overheid.



Het oostelijk deel:




  • voelt zich 'afhankelijk' en 'uitgebuit' > gevoel van verminderde kansen > gevoel/wens/idee voor een herstelling van het evenwicht; terug te zien in pogingen van koloniale gebieden om te komen tot een eigen staat (streven naar autonomie);

  • pogingen tot militaire, economische en politieke autonomie.



Japan blijkt in dit laatste punt succes te hebben. Het is in staat om het voorbeeld van het 'westen' na te volgen > Japan moderniseert en industrialiseert > mogendheid in oostelijk deel mondiaal netwerk.





Historische achtergrond: 'Golden years of free trade' (Cobden-Chevalier verdrag)



Het Cobden-Chevalier was een verdrag tussen Engeland en Frankrijk, en met dank aan de opgenomen  'meest begunstigde natie clausule' kregen landen die een verdrag sloten met Engeland of Frankrijk dezelfde rechten. Dit was een grote stimulans voor vrijhandel. Deze economisch-politieke samenwerking had een enorme geografische reikwijdte. Niet alleen in Europa (ong. de vorm van de EU), maar ook buiten Europa > de koloniën deden ook mee in dit verdrag > vreedzame co-existentie van alle landen ter wereld.



Echter zit er onder dit economisch-politieke verdrag nog een mechanisme: de internationale Gouden Standaard. Er bestaan rond het begin van de 20e eeuw verschillende valuta rond de wereld, en om te zorgen dat de handel bevorderd zou worden is ervoor gekozen om een bepaalde geldsoort van een bepaald valuta een hoeveelheid goud aan te wijzen. Dit hield omgekeerd in dat geld ieder moment inwisselbaar was voor goud. In theorie moest dit een goed systeem zijn, omdat deze Gouden Standaard de basis was voor een goed handelsnetwerk en zou zorgen voor een evenwichtsmechanisme. Dit is het beste weer te geven in onderstaande afbeelding:





Een land dat meer exploiteert dan het jaar ervoor krijgt te maken met een toename aan valuta. De goudvoorraad stijgt zonder dat de productie toeneemt > stijgend prijspeil. Hogere prijzen dus voor de export > minder internationale verkoop > krimp verkoop > verplaatsing goud >etc.



Als het prijspeil dus hoog is, is het gunstig om te exporteren, maar nadelig om te importeren.



Andersom is het dus gunstig om te importeren als het prijspeil laag is, en nadelig om te exporteren.









Met dit systeem is het onmogelijk voor een land om boven de rest uit te steken > verplaatsing van goud zorgde voor evenwicht.



Sommige landen pakten het slimmer aan, en lieten de Gouden Standaard los. Op deze manier konden zij nu zelf de waarde van de valuta van hun land vaststellen. Als zij die waarde iets lager legden dan hij in werkelijkheid was, leidde dat tot een grotere export. Echter, als alle landen dit zouden doen, zou er een breuk komen in het vertrouwen en zou het een slecht effect zijn voor de wereldmarkt.





1919: Vrede van Versailles



Het doel van de Vrede van Versailles was 'to return to normalcy'. Hierin weerspiegelen afspraken uit de 19e eeuw. Belangrijkste gevolgen uit dit verdrag:




  • Duitsland krijgt de schuld > herstelbetalingen aan Frankrijk, Engeland en de VS;

  • Duitsland was niet de enige met monetaire problemen; andere landen lagen ook in puin, en moesten ergens de oorlogsschade zien weg te werken;

  • Amerika besluit om Europese landen geld te lenen, en om hier later weer rente over terug te vragen;

  • return to normalcy > iedereen weer terug naar de Gouden Standaard!



Kort hierna schrijft John Keynes zijn boek 'The economic consequences of the peace'. Hierin beschrijft hij de mogelijke economische gevolgen van de Vrede van Versailles, die voor 80% bijna allemaal uitkomen.





De jaren 20



Duitsland moest enorme schulden betalen. Niet alleen eisten Frankrijk en Engeland geld van Duitsland voor het repareren van het eigen land, ook wilden ze Duitsland zwak houden, zodat het niet weer kon uitgroeien tot een grote wereldmacht. Echter riep dit in een Duitsland een groot gevolg op. De Duitse regering besloot bij te drukken > paar extra miljard > geld krijgt steeds minder waarde > inflatie, slaat snel om in hyperinflatie, wat leidde tot paniek onder de middenstand.



Frankrijk en Engeland liggen in puin en kunnen de leningen niet terug betalen aan de VS > terug naar de Gouden Standaard. Echter heeft het verplaatsen van goud geen zin meer door het verschuiven van de machtsverhoudingen > door een asymmetrie in de ontwikkeling is de VS een mondiale koploper geworden.



Europa doet door WO I een jaar of 6 niet meer mee aan de wereldhandel > stagnatie wereldhandel > extensivering van het mondiale handelsnetwerk.





Internationale productiestructuur













Circulatie van schulden; de problematiek



Aan de hand van een voorbeeld.





Stel, Duitsland moet 200 betalen aan Engeland. Maar heeft dit geld niet in 1x, dus leent 100 van Amerika.



Engeland moet 200 aan Amerika betalen vanwege leningen, en betaald 150 aan Amerika, die 100 hiervan weer betaald aan Duitsland.





Dus: Duitsland leent van Amerika, betaald met die lening aan Engeland; Engeland ontvangt dit maar moet dit weer betalen aan Amerika. Amerika ontvangt dit, maar heeft alsnog een open rekening staan van Duitsland. En omdat Duitsland dit niet kan betalen, omdat ze ook nog aan Frankrijk moet terug betalen, moet ze dit weer lenen van de VS.





Europa ligt in puin, en er komt een verschuiving in de aanbod- en vraagstructuur. Zoals boven al beschreven raakt Europa een groot deel van haar afzetmarkt kwijt. Europa blijft wel belangrijk op het gebied van voedsel en kapitaalgoederen, maar Amerika wordt de nieuwe opkomende mogendheid door een sterke groei van de industrie. Daarnaast komt er ook steeds meer concurrentie vanaf Japanse kant.





De VS vraagt vooral naar luxegoederen, maar produceert te over in landbouw en industriële goederen = een structuurprobleem. Als het duidelijk wordt dat Amerika geen geld gaat krijgen van Duitsland omdat deze het financieel niet rond krijgt, komt het Dawes-plan in werking; Amerika geeft Duitsland extra geld om de hyperinflatie te bestrijden > circulatie van schulden (internationale schulden problematiek).



Door de hyperinflatie in Duitsland en de circulatie van schulden kiezen een aantal landen voor het loslaten van de Gouden Standaard, en om zich te keren naar mercantilisme (in deze periode neo-mercantilisme) en autarkie, om te voorkomen dat goud het land uit stroomt. De internationale samenwerking stelt op den duur niks meer voor; de extensivering van het mondiale netwerk heeft zijn begin ingezet.





Sterke arbeidsproductiviteitsgroei in Amerika



Rationalisatie (= een zo efficiënt mogelijke organisatie van productie en distributie) en standaardisatie (=zo weinig mogelijk aan het proces veranderen, denk aan de T-Fords die steeds in grote getale van de lopende band kwamen). De lopende band zorgde eveneens ook voor voorspoed: het product beweegt, de arbeider kan stil blijven staan, wat looptijden scheelt en een hoger werktempo oplevert. Daarnaast was er ook nog assemblage: op verschillende plaatsen produceren van onderdelen van een product die later samengevoegd worden tot het volledige product.





Crisis



29 oktober 1929: beurskrach te New York. Oorzaken:




  • onderliggende structurele problemen in de internationale productiestructuur;

  • agrarische faillissementen (VS);

  • besmetting via de Gouden Standaard (zie bovenstaand).



Door de leningen waren veel banken met elkaar ter wereld verbonden, waardoor ook andere banken te maken kregen met de crisis. Er ontstond overal een ware 'bank run' > beleggers probeerden hun geld zo snel mogelijk weg te halen, wat alleen maar leidde tot het faillissement van meer banken.



Hoog aantal zelfmoorden in deze periode, niet alleen onder beleggers, maar ook onder speculanten.



John Keynes produceert in deze periode een tweede boek: 'The general Theory of Emploment, Interest and Money'. Hij constateert dat het probleem ligt bij overproductie dan wel onderconsumptie > te geringe koopkracht/vraag/werkgelegenheid. Zijn oplossing luidt om de vraag te vergroten ('demand management'), werk te scheppen en om begrotingstekorten toe te staan. Zijn centrale idee was dat je hebt gespaard om de crisis te betalen.





Oplossingen



De 'goudblok-landen' nemen het op tegen de rest van de wereld, maar in 1936 doet niemand nog aan de Gouden Standaard. Daarnaast komen er crisismaatregelen:




  • New Deal (VS) > actief overheidsingrijpen: doel was om mensen nuttig werk te geven, zo verdienen ze iets en nuttig werk is iets waar iedereen wat aan heeft;

  • Autobahnen (Duitsland) > ook in militaire zin bedacht; goed voor transport van tanks.



De mensen moesten echter voort zien te ploeteren. Zo verdwenen de besparingen. De rijken werden steeds rijker en de armen steeds armer. Er komen echter wel wat sociale voorzieningen, alleen zorgen deze er enkel voor dat je nog net in leven kan blijven.





Het 'oosten'



Door kolonialisme en imperialisme kwamen er nieuwe productiecentra in het oostelijk deel van het handelsnetwerk, die de lokale economie aantastten. Waar WOI vooral schade bracht aan het westen, had het oosten hier profijt van:




  • stimulans agrarische productie L-Amerika, Amerika en Australië;

  • idem industriële productie in Japan;



> welvaartsgroei




  • Latijns Amerika (Argentinië e.a.):

    • welvaartsgroei door export agrarische produktie;

    • beginnende industriële produktie;

    • ‘democratie’ met onevenwichtigheden.



  • Verre Oosten (Japan e.a.):

    • welvaartsgroei door export industriële produktie;

    • penetratie regionale markten;

    • staatsgestuurde ontwikkelingen.







Het netwerk



Door de crisis kwam er meer protectionisme van landen om zich te beschermen en stagneerde de wereldhandel opnieuw. Er kwam daarmee ook een afnemende onderlinge afhankelijkheid, en een geringe onderlinge samenwerking. Dit afwezig zijn van het handelsnetwerk zorgde voor wereldprijsdalingen, zodat nieuwe landen ook producten op de markt konden brengen:




  • L-Amerika: voorlopig tijdelijk;

  • Verre Oosten (Japan): voorlopig definitief.



Waarom wordt de 20e eeuw nu ook wel het 'verdriet van de 20e eeuw' genoemd? Verschillende redenen:




  • Gouden Standaard moeilijk te repareren;

  • gebrek aan onderlinge samenwerking > extensivering handelsnetwerk;

  • internationale handel zorgt voor (grotere) welvaart en grotere conflicten.



Er kwam een technologie transfer op gang van het westen naar het oosten, wat leidde tot goedkopere producten en scherpere concurrentie. Wat nodig was, was een goede internationale samenwerking. Japan wordt de 'rijzende ster' in het oosten, en ziet zich als de grote initiator om het Oost-Aziatisch netwerk te verheffen tot het niveau van het Europees netwerk.



Lange termijn effecten



Pogingen tot een beter internationaal overleg (netwerk). Sterke nadruk op economisch wel en wee (dus goed economisch bekijken wat de gevolgen van iets (kunnen) zijn). En er kwam een 'nieuwe' staat:




  • verzorgingsstaat > sociale gevolgen onpersoonlijke concurrentie tegengaan; middelen > solidariteit en 'demand management'; mogelijk door de grote werkloosheid.





Externe ontwikkelingen



Op economisch en politiek gebied was het niet als enige druk, ook de mondiale communicatie werd in 3 fasen versterkt:




  1. rond 1900: telefoon, (auto) en radio;

  2. jaren '40 en '50: televisie en commerciële (burger) luchtvaart;

  3. 1960: computers, pas echt bruikbaar sinds 1990.



Het kenmerk van de computers kenmerkte eigenlijk al deze fasen: voor communicatie heb je een wederhelft nodig, maar wat heb je nu aan een telefoon als niemand anders een telefoon heeft? Daarnaast waren deze innovaties vaak sterk gekoppeld aan militaire doeleinden, en wisten politieke leiders hun mening verder verspreid te krijgen.



Maar ook op religieus gebied waren veranderingen, o.a. door het imperialisme. Hier waren drie reacties op:




  1. een soort van willigheid te zoeken tussen religieuze overtuiging en de praktijken, gewoonten en wetenschap van de imperialisten > Hindoeïsme;

  2. teruggrijpen op de oude periode van puurheid, al het nieuwe verwerpend > Moslims (Islam) > Moslim Broederschap;

  3. nominale religies achterlaten ten voordele van seculiere ideologieën > nationalisme en socialisme > secularisatie Christendom in Europa en onderdrukking van Buddhisme en Confucianisme in China.



Dan waren er nog 2 godsdienstige stromingen; theosofie en baha'i. Theosofie hangt het idee aan dat alle geloven gelijk zijn (geen waardeoordeel), en de baha'i is een voorbeeld van een theosofische religie. Echter kregen deze twee hevige 'concurrentie' van de wetenschap.



De volgende matrix laat enige andere innovaties/ontdekkingen zien, ingedeeld in verschillende vakken en tijdsperiodes:



























1850-1914



1914-1940



1940-1970



Natuurkundig/chemisch



olie, elektriciteit, atomen, ouderdom aarde.



geen vast maar groeiend universum, Big Bang theorie



atoombom, DNA-moleculen, transistor.



Biologisch/medisch



evolutie natuurlijke selectie.



penicilline (antibiotica).



genetisch gemodificeerde planten, anticonceptie (> daling geboortecijfer)




Het demografisch niveau van Frankrijk (zie werkboek) is de meest voorkomende ontwikkeling geweest, vanwege een snelle daling van het geboortecijfer (introductie anticonceptie).





E. Hobsbawm: Age of extremes. The short Twentieth Century



Hobsbawm beschrijft dat de verhoudingen tussen de grote economische mogendheden waren veranderd, omdat de VS veel machtiger was geworden. Mede door de industrialisatie, ontstond er een asymmetrie in de ontwikkeling tussen de VS en de rest van de wereld > VS kon in een rol van 'credietverlener' kruipen.



De economische banden tussen Europa en de VS zijn terug te zien in het Dawes-plan, en het feit dat na de beurskrach veel meer banken in elkaar stortten.



Maar ook interne Europese elementen brachten de crisis dichterbij; zo wilden de landen die Duitsland zwak wilden houden geen goederen maar contant geld. Met goederen moet een land productief blijven en was er ook geen inflatie ontstaan.









College 6: Het verdriet van de 20e eeuw - deel 2



Waar in het vorige college de 'gevolgen' van WO I behandeld werden, zal dit college inzoomen op de gevolgen van WO II. Daarbij wordt gekeken naar de samenkomst van het mondiaal netwerk, de oprichting van verschillende multilaterale organisaties en verschillende economische groeiprocessen.





Na WO II: van ijzeren naar gouden jaren



De oorlog had veel schade en veel slachtoffers veroorzaakt.



Europa:




  • 40 miljoen doden;

  • 30 miljoen gewonden;

  • 30 miljoen dakloos.



Azië:




  • 28 miljoen doden;

  • 10 miljoen daklozen.





Duitsland en Japan en hun economisch wonder



Duitsland en Japan komen na de oorlog onder handen van 'bezetters' > nieuwe politieke structuren (politiek-institutionele hervormingen) die het onmogelijk moesten maken dat nieuwe nationalistische tendensen zouden kunnen ontstaan.



Japan en Duitsland krijgen hulp, maar in de vorm dat ze bufferstaten gaan vormen voor de VS tegen de Sovjet-Unie. Gezien een buffer alleen werkt als het aan jou kant staat, moesten de VS deze landen wel helpen (lees: zo snel mogelijk op poten krijgen).



De verwoestingen in beide landen waren enorm. In Duitsland waren 10 - 16 miljoen huizen verwoest, in de steden was 50 - 60 % van de bebouwing weggevaagd. 10 miljoen Duitsers bevonden zich buiten de Duitsers waren 'verplaatst'. Duitsland was hiermee zo dusdanig slachtoffer, dat er besloten werd Duitsland niet opnieuw herstelbetalingen te laten doen. Tevens werd dit ook gedaan vanuit het oogpunt dat een Duitse economische malaise andere landen mee omlaag kon trekken.



 De economie in Duitsland weet echter weer snel aan te sterken, met dank aan het Wirtschaftswunder. Daarnaast was in Duitsland 'maar' 15% van de productiecapaciteit verloren gegaan; een gebrek dat nog wel was aan te vullen. Daarnaast kreeg Duitsland ook redelijk snel weer toegang tot grondstoffen.



In Japan ook enorme verwoestingen; 2,6 miljoen doden, grote schade aan de steden en 4 miljoen ontheemden ('zij die huis en haard ontvloden zijn'). De industrie van Japan had echter veel meer schade opgelopen dan die van Duitsland; 50% van de productiecapaciteit was weg. De hulp die Japan hier kreeg was dus daadwerkelijk waardevol; er kwam een technologie-transfer van de VS naar Japan > boost Japanse industrie. In één zin valt het bij Japan als volgend te zeggen: '50% nieuwe technologie op basis van catch up[7], betaald uit een hoge spaarquote (Japanners zijn erg zuinig).



Japan en Duitsland kenden na WO II allebei een vrij hoogopgeleide bevolking. Zonder hulp zouden ze er waarschijnlijk dus ook wel weer bovenop gekomen zijn. Duitsland was ook het verst ontwikkeld aan het eind van WO II > hoogwaardige technologie > hoog technologisch niveau.



Japan beschikte over veel middelen om de nieuwe technologie te betalen; Duitsland had juist de techniek nog redelijk overeind staan.





De 'lessen uit het verleden'



In 1941 wordt uit analyses geconcludeerd dat WO I ongelukkig is afgesloten met het Verdrag van Versailles. De gevoelens van ontevredenheid die hieruit ontstonden hebben bijgedragen aan de opkomst van partijen als de NSDAP. Om te zorgen dat er niet opnieuw dezelfde fouten gemaakt worden, wordt in 1941 de Atlantic Charter gesloten > geallieerde mogendheden (VS en GB) spreken af om na WO II te streven naar (dit zijn ook wel de pijlers van de AC):




  • vrijheid;

  • liberale economie;

  • democratie.



In 1944 wordt het Verdrag van Bretton Woods getekend > ideeën geschapen voor iedereen na de oorlog:




  • IMF: Internationaal Monetair Fonds > VN-organisatie die zich richt op het promoten van monetaire samenwerking en stabiliteit, het bewaken van zaken als economische groei, wisselkoersen, werkgelegenheid, etc. en het verlenen van tijdelijke financiële hulp aan landen om tekorten op de betalingsbalans te corrigeren;

  • Wereldbank > gespecialiseerde VN-organisatie en 's werelds grootste instituut voor ontwikkelingssamenwerking.



In 1945 wordt vervolgens de Verenigde Naties opgericht. De VN zou beter en machtiger moeten worden dan de (mislukte) Volkenbond.



In 1947 wordt de GATT (General Agreement on Tariffs and Trade) ingesteld, die in 1995 vervangen wordt door de WTO (World Trade Organisation). Het doel van deze organisaties is om de vrijhandel tussen landen zoveel mogelijk te bevorderen.



Eveneens in 1947 komt het Marshallplan > plan van de VS om Europa geld te lenen om daarmee uit de nasleep van de oorlog te kunnen komen. Dit plan had twee bedoelingen/effecten:




  • het Marshallplan werd in gang gezet in W-Europa, en gezien dit de welvaart bevorderde was er geen voedingsbodem voor het communisme;

  • Europa werd gekenmerkt om zijn kleinschaligheid en onderlinge concurrentie > Marshallhulp zorgde voor verdere Europese samenwerking > Europese ontwikkeling.



Japan krijgt eveneens hulp bij het herstel, alleen komt deze van MacArthur; hij zorgde voor een nieuwe grondwet en landhervormingen.



1948 > OECD (Organisation for Economic Co-operation and Development) > opgericht in eerste instantie om het Marshallplan te helpen met de wederopbouw van Europa > later samenwerkingsverband om sociaal en economisch beleid te bespreken, bestuderen en coördineren.



In 1949 komt de Benelux > belangrijke stap voor het idee van samenwerken > opgegaan in EU en belangrijkste functies verloren.



1952: EGKS (Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal) > telde 6 landen, en was bedoeld om een ononderbroken voorziening van kolen en staal te garanderen voor de heropbouw van Europa na de Tweede Wereldoorlog. Deze organisatie gold als prille aanzet voor de EU en is in 2002 opgeheven.



In 1958 ontstaat dan de EEG (Europese Economische Gemeenschap). Dit was de basis voor de huidige EU. Het EEG-verdrag bevatte bepalingen over landbouw, transportmogelijkheid en economische relaties met niet-leden.



Dit soort samenwerkingsverbanden zijn veel afgedwongen door de VS en mondiale omstandigheden > echter is idee van samenwerking een breuk met het verleden (1492: kleinschaligheid en grote onderlinge concurrentie). Deze weken af van de afspraken na WO I, omdat er allerlei instanties opgericht werden om o.a. protectionisme en autarkie te stoppen end er was een verbreiding van de vrijhandel





'The golden years of managed capitalism' : economisch



We spreken hier ook wel van een economische hoogconjunctuur > simpelweg gezegd een periode waarin er sprake is van een groei van de economie en/of productie. De wereldhandel groeit tussen 1950 en 1973 met factor 4. Er waren 3 oorzaken voor deze groei:




  • monetaire stabiliteit > zaken als Verdrag van Bretton Woods, IMF en de Wereldbank droegen hier aan bij;

  • verbreiding vrijhandel > mede mogelijk gemaakt door GATT (1947) en WTO (1995);

  • Keynesiaanse conjunctuurpolitiek > demand management (zie verderop).





Geld en handel: Bretton Woods & GATT



Het Verdrag van Bretton Woods is volledig voortgekomen uit onderhandelingen. Het doel is een regulering van financiële en commerciële betrekkingen. Dit werd onder meer bewerkstelligt door het aanstellen van vaste wisselkoersen en valuta, door alle valuta wereldwijd te koppelen aan de waarde van de dollar (die op zijn beurt dan weer gekoppeld werd aan goud). Dit werd gedaan aan de dollar, omdat de VS op dat moment 65% van de goudvoorraad in handen had. Met andere woorden kan ook wel gezegd worden dat er gestreefd werd naar het creëren van een mondiaal handelsnetwerk die net zo zou functioneren als de Gouden Standaard. Het was een oplossing die tijdgebonden bleef.



De GATT had als doel om de handel te versterken, onder meer door de handelsbelemmeringen weg te nemen. Internationale overlegronden hierover hebben plaatsgevonden van 1947 tot nu (laatste in 2001). Er is sprake van een groeiend aantal deelnemers; waar in 1947 nog maar 23 landen lid waren van de GATT, zijn nu 153 landen lid van de WTO. Landen en regeringen moesten overtuigd worden van het voordeel van vrijhandel. Het weghalen van handelsbelemmeringen betekende dus ook dat er producten op de markt zouden komen die regeringen niet zinden; mogelijk protest.





Gouden jaren: nog 2 lessen uit het verleden




  • Demand management (meer van de jaren '50)




  • dit principe was opgenomen in de Keynesiaanse conjunctuurpoltiek;

  • doel: stabiele groei via vraagregulering (vraag gestaag laten toenemen > voorkomen crises).




  • Verzorgingsstaat




  • de demand management liet de sociale ongelijkheid afnemen > sociaal en poltieke doel was om een buffer te creëren tussen sociale gevolgen en onpersoonlijke economische invloeden (met andere woorden, men mocht geen slachtoffer worden van een economisch probleem waar men niks aan kon doen).



Deze regelingen en hierboven beschreven 'lessen' laten zien dat WO II in bepaalde opzichten een stimulans vormde voor de wereldeconomie. Mede door de verspreiding van vrijhandel en de opheffing van handelsbarrières.





Additioneel: demand management



Wens: beheersing van de economische conjunctuur schommelingen (WO II heeft perfect laten zien wat er gebeurt als er opeens een laagconjunctuur zijn intrede doet).



Andere wens: afnemen sociale ongelijkheid > mogelijk door rol sociaaldemocratie en christendemocratie.





Verzorgingsstaat



In W-Europa leefde de wens dat mensen geen slachtoffer meer zouden worden van economische krachten die ze niet zelf kunnen controleren > de crisis van het Interbellum heeft duidelijk gemaakt dat economisch wel en wee niet bepaald wordt door individuen maar door de internationale conjunctuur > sociaal vangnet > (later) verzorgingsstaat.



Doel: garanderen sociaal minimum.



Vorm:




  • algemene (volks) verzekeringen;

  • onderwijs, gezondheidszorg, e.d.;

  • beroepsgebonden rechten;

  • inkomengebonden uitkering (hoe hoger je inkomen hoe meer belasting).



Betaling:




  • Bismarckmodel > laat mensen sparen (dus uit premies);

  • Beveridgemodel > betalen uit lopende staatsinkomsten > geen buffer voor toekomstige ellende.



            > tegenwoordig vooral mengvormen





Economische politiek



Het resultaat van de economische politiek was een gemengde economie; ofwel een economie van markteconomie + overheidsingrijpen (weliswaar in verschillende mengvormen) > creëren stabiliteit > markt reguleert economie en overheid reguleert inkomensverdeling.



De rol van de staat is na WO II verandert en dat is ook hierin terug te vinden. De staat heeft meer taken gekregen, voor zowel collectief als individueel welzijn.



In grote lijnen:




  • markt reguleert de productie;

  • overheid reguleert inkomensverdeling.





'The golden years of managed capitalism': sociaal



Sociale hoogconjunctuur > succes na succes, voortdurende verbetering van de welvaart > 'society of success'.



Deze verbetering was mogelijk door o.a. de massamedia; hierdoor kreeg men toegang tot meer kennis. Daarnaast werd ook de invloed van de 'massa' groter. Op jonger niveau: de jongere generatie ontdekt de wereld om zich heen en zichzelf. En er bestaat optimisme in een maakbare samenleving; de bevolking denkt dat het de samenleving kan 'maken'.



Achtergrond:




  • hoeveelheid genoten jaren onderwijs neemt toe;

  • meer welvaart > jeugd hoeft niet op vroege leeftijd al geld te verdienen > meer onderwijs + meer vrijheden > jeugdculturen jaren '60; afgesloten sociale omgeving;

  • ontstaan kritiek op de oude wereld en zoektochten naar alternatieven;

  • ouders hoeven net als kinderen minder te werken terwijl er meer verdiend wordt > productiviteit stijgt (m.b.v. technologie).



Deze society of success met zijn geld, vrije tijd en individualiteit leidt tot een 'Permissive Society' > een maatschappij waarin sociale normen enorm liberaal worden.





De koloniale wereld: dekolonisatie



WO II maakt duidelijk dat de Westerse mogendheden toch niet zo sterk zijn as dat ze leken, de zwakte is getoond. Daarnaast is er in de kolonies ook een realisatie van het feit dat de machtsverhoudingen aan het schuiven zijn (naar de VS).



Het dekolonisatieproces verliep op twee manieren:




  • op vreedzame wijze > India (Mahatma Gandhi);

  • met geweld > Algerije (FLN).



Het dekolonisatieproces zorgt daarnaast ook voor fragmentatie (van 5 'staten' naar 53 'staatjes', zie ppt. 23).





Dekolonisatie: de gevolgen



Zoals hierboven beschreven ontstonden door het dekolonisatieproces veel nieuwe staatjes. Deze waren niet alleen klein in omvang, maar ook in economische zin > op mondiaal niveau konden ze geen gewicht in de schaal leggen > veel economisch zwakke spelers op het mondiale veld.



De voormalige koloniën werden vooral toeleveranciers van grondstoffen (neokolonialisme). De voormalige kolonies kunnen niet veel anders dan hun oude positie continueren omdat ze militair en economisch gezien geen grote machten zijn. Ze worden hierbij niet meer vormgegeven door het moederland, wat de voormalige kolonies enkel ten slechte komt.



De bilaterale (tussen 2 landen) en multilaterale hulp die vervolgens op gang komt, zorgt voor schulden > internationale schuldencrisis derde wereld.





De wereld na 1973



Na 1973 komt het Systeem van Bretton Woods tot verval. De VS kan onbeperkt dollars blijven bijdrukken, terwijl de goudvoorraad in de wereld gelijk blijft > dollars in overvloed. Er wordt extreem veel geld bijgedrukt ('wasted money') voor zaken als de Vietnamoorlog en de kernwapenwedloop > ontstaan onzekerheid over dollar + naoorlogse leningen > import overschot in Amerika. Ofwel: er was in Amerika een overschot aan dollars, terwijl het goud niet meer terugkwam > in Amerika veel dollars en weinig goud > dalende waarde dollar;



> buiten Amerika weinig dollars maar veel goud > stijgende waarde dollar.





Een crisis in wording



De betalingsbalans tekort en de inflatie (immers: lagere waarde dollar VS) > einde Verdrag van Bretton Woods (december 1971) > dus geen vaste wisselkoersen meer, maar geen internationale oplossing!





Oliecrisis



Onderontwikkelde landen zochten naar manieren om zich te verzetten tegen de dominantie van het Westen. In 1973 gooit Arabisch olieproducent OPEC de olieprijs omhoog > gebrek aan olie (autoloze zondag). Landen die toch olie willen blijven gebruiken > prijzen productie rijzen de pan uit > industrieën kunnen bijna niet meer produceren > producten op de markt die veel hogere prijs hebben (10 % inflatie per jaar).



Deze crisis klinkt in eerste instantie ernstig, maar uiteindelijk zijn het slechts kleine breukjes in de groei van de wereldhandel > ze hebben hooguit het bereiken van het mondiale handelsvolume tot 1000 vertraagt met 10-15 jaar (ppt. 28).





Het verdriet van de 20e eeuw



Er was geen sprake van een Keynesiaanse crisis, maar wel van de volgende (grootschalige) problemen:




  • zwak monetair regiem, zonder vaste wisselkoersen (verschillende waarden dollar);

  • wankel internationaal evenwicht;

  • hogere, stijgende olieprijzen;

  • internationale schulden.



> concluderend: internationaal overleg faalt (opnieuw)!





Einde van WOII als frustratiepunt



Enkele landen/gebieden zagen zich gefrustreerd door het einde van WO II:




  • Latijns-Amerika + Argentinië > deze kregen weer te maken met concurrentie op de mondiale markt;

  • Afrika > er kwam concurrentie op het gebied van landbouw.





Economische groei in SU en China



In de Sovjet-Unie en de Volksrepubliek China vond na WO II ook economische groei plaats, hetzij niet dat hier een paar kanttekeningen bij geplaatst moeten worden:




  • de SU had vooral vrouwen in haar fabrieken > niet duurzaam (extensieve economische groei kent namelijk een 'maxima' aan mensen dat op te nemen is);

  • in China richtte men zich niet op de industrie, maar op de landbouw.





Schema: Economische groei in termen van extensief en intensief



























Intensieve economische groei



Extensieve economische groei



Europa > verhoging productiecapaciteit, technische innovatie.



Rusland (SU) > vijfjarenplannen, collectivisatie van de landbouw en arbeidskrachten uitgebreid



Japan > geen land en/of bevolking voor extensieve economische groei.



Volksrepubliek China > verhoogde arbeidsinzet



OECD-landen > technologische ontwikkeling



Afrikaanse staten > vooral landbouw



Aziatische Tijgers > ontwikkeling technologie en betere scholing








Zie voor dit college ook de schema's in het wordbestand 'Schema's collegeweek 6'.





College 7: Het kosmopolitisch wereldnetwerk 2008



In welke mate wordt de globalisering na 1973 bepaald door de economische (machts)blokken.





Globaal overzicht




  1. Allereerst was er een aansluiting van de Euraziatische gebieden tot één netwerk;

  2. 1492: verbinding Euraziatische en Amerikaanse continent door de ontdekkingsreis van Columbus (> Columbian Exchange);

  3. 1793: industrialisatie als motor van de verdichting van het wereldnetwerk;

  4. Hierna vindt er een periode van verdichting plaats > Cobden-Chevalier verdrag, 2e industriële revolutie, Golden Years of Managed Capitalism);

  5. Waarna er een periode plaatsvindt van extensivering > Agrarische Depressie (ca. 1873), Wall Street (1929), oliecrisis (1973).



Thomas Piketty: Captial in the 21st century: groeit het inkomen uit kapitaal van kapitaalbezitters sneller dan de inkomens van arbeiders? > deze situatie is pas voor de Industriële Revolutie voor het laatst gezien.





Transitie



Rond 1973 vindt er een verandering plaats van het ene systeem naar het andere; hier is nog wel eens de vraag over gesteld of dit wel een juiste ontwikkeling was.



De Golden Years of Managed Capitalism (keynesiaanse politiek; 1945-1973) verwisselt voor de neo-liberale dominantie van de markt > vrijmaking kapitaal, terugdringen overheid, beperkte verzorgingsstaat, zelfstandige burgers. Het neoliberalisme is vooral doorgebroken door steun van Tatcher en Raegan in de jaren '70.



Kapitaalbezitters waren blij met deze verwisseling > niet alleen werd kapitaal vrijgemaakt; Managed Capitalism was ook slecht voor kapitaalbezitters gezien er onder Managed Capitalism hoge inflatie kon ontstaan.





Machtsblokken



In de jaren '70 is de wereld verdeeld in een communistisch en een kapitalistisch blok > bipolaire wereld.



Kapitalistisch blok:




  • markteconomie;

  • kapitalistische landen vooral verenigd in de OECD (1948-1990);

  • Marshallplan hulp;

  • intensieve economische groei (meer goederen > verhoogde arbeidsintensiteit en betere scholing > meer per hoofd van de bevolking);



Communistisch blok:




  • in 1917 en 1949-1989 planeconomie centraal > alleen de staat heeft recht op het verstrekken van goederen en diensten; economie door enkele mensen bepaald; consument kan aanbod alleen sturen door de politiek daartoe te bewegen;

  • Sovjet-Unie centraal in Comecon (1949-1991) > Oost-Europese landen + Cuba; reactie van de Sovjet-Unie op het Marshallplan; uitvoering van financiële steun aan Oost-Europese landen;

  • China, Mongolië, Noord-Korea en Zuidoost-Azië (deel) gaan eveneens tot dit blok behoren;

  • extensieve economische groei (meer goederen > meer fabrieken + arbeiders > wel meer, maar niet per hoofd van de bevolking).



De DDR doet grote investeringen in woningbouw, omdat de inwoners van de DDR doorkregen hoeveel rijkdom er wel niet in de BRD was vanwege het rijkdomverschil > niet meer op te brengen > schulden, DDR failliete staat > val van de muur.





Europese Unie



EU voortvloeisel uit eerdere gemeenschappen (Verdrag van Maastricht 1992). Er bevond zich een dubbele agenda in de EU: politiek > machtige landen bij elkaar (Duitsland en Frankrijk), en economisch > samenwerking; landbouwbeleid (succesvol).



Het doel van de EU is een verbreding van de gemeenschappelijke markt (= regionale wereldmarkt).



Steun:




  • regionaal (1973);

  • monetair (Euro 2002);

  • milieu (Natura 2000 > Europees netwerk van beschermde natuurgebieden).



Over het buitenlandsbeleid valt nog veel te speculeren > binnen Europa is vrije doorgang van personen en goederen een doodnormale zaak, maar de doorgang van personen en goederen van buiten de EU in de EU is vaak een lastige zaak en wordt meestal niet toegestaan (denk aan migranten ).





NAFTA (North American Free Trade Agreement), 1994



De NAFTA bestaat uit Amerika, Canada en Mexico. Alhoewel het in 1994 is opgericht, was de NAFTA al in 1989 geïnitieerd > men wilde een uitbreiding van de vrijhandelszone (uitbreiding Amerikaans-Canadese vrijhandelsovereenkomst). Er komt een grote regionale vrijhandelszone, maar niet voor personen; men is bang dat anders duizenden migranten uit Z-Amerika N-Amerika zullen overspoelen (denk aan de grote hekken tussen de grenzen).



De NAFTA is geen supranationale organisatie.





OPEC (Organization of Petroleum Exporting Countries)



De OPEC wil een greep op de productie van olie voor de wereld; de olieprijs is namelijk van enorme invloed op de wereldhandel. De organisatie is in 1960 opgericht door Iran, Irak, Koeweit, Saoedi-Arabië en Venezuela (later nog 7 landen). Echter zijn sommige olieproducerende landen geen lid, zoals Rusland en Noorwegen.



Het doel is stabiele inkomsten uit de olieprijs door productiebeheersing.



Gedurende de oliecrisis gingen westerse landen op zoek naar alternatieven, o.a. in lagelonenlanden.





Asian Tigers



De Asian Tigers bestaan uit Japan, Zuid-Korea, Taiwan, Singapore en Hong-Kong. Zij zijn opgekomen door een snelle industrialisatie tussen 1960 en 1990. Daarnaast ontwikkelen ze zich tot belangrijke spelers op de markt van IT en financiën. Hierdoor is het mogelijk om een catch up te doen naar westerse welvaartsstaten. Ze kenden ook al vroeg een neoliberaal principe.



Deze landen staan onder sterke westerse invloed:




  • Japan > financiële hulp tot bufferstaat na WOII;

  • Korea > noord communistisch & Koreaoorlog;

  • Singapore & Hong-Kong > oud koloniale staten;

  • Taiwan > vluchthaven voor vluchtelingen uit China.



Japan en Taiwan wisten daarnaast sterk op te komen (jaren '70 en '80) doordat Japan de gevolgen van de oliecrisis goed wist op te vangen en in beide landen veel buitenlandse investeringen werden gedaan in de economie. Daarnaast krijgen beide landen door een soort van transfer vanuit Europa kennis en investeren ze zelf veel in scholen > menselijk kapitaal (human capital) > voorraad van competenties, kennis, sociale en persoonlijke vaardigheden waaronder ook creativiteit; wordt belichaamd voor de mens om in een economie arbeid te verrichten opdat er economische waarde geproduceerd kan worden.



In China en India komt de economische groei later en in mindere mate; deze landen hadden nog lang te maken met het communisme, waar enkel sprake was van extensieve economische groei. Er was ook weinig technologie in die landen, alhoewel de scholingsgraad in beide landen wel hoog was (denk aan ambtenarenapparaat met staatsexamen uit het oude China, en het feit dat veel mensen Engels spreken in India).



De Asian Tigers sturen consumptie artikelen naar:




  • Derde Wereld (goedkoop textiel);

  • VS en Europa (auto's, elektra);

  • Arabische Wereld na 1972.



De landen worden echter wel allemaal getroffen door de Asian Financial Crisis (1997) en de financiële crisis van 2008.





BRIC-landen (BRIC+)



Na de val van de muur (1989) komen er nog een aantal landen op > BRIC-landen. Deze landen zijn geen nationale eenheid zoals de EU of NAFTA; vermoedelijk zijn hier lage lonen en bezitten ze over een enorm grote interne markt. Echter willen deze landen wel dezelfde welvaart kennen als de westerse landen.



BRIC is over het algemeen een term om opkomende economieën aan te duiden > (in eerste instantie) Brazilië, Rusland, India en China, en later (vandaar BRIC+) Zuid-Afrika, Argentinië, Mexico, Oost-Europese landen en Turkijke.



Dit machtsblok wordt gekenmerkt door een snelle catch up, maar het is onzeker welke landen het zullen gaan halen.





Van bipolair naar multipolair



1990: de tegenstelling oost-west (bipolair) wordt minder belangrijk. Opkomst NAFTA > tripolair.



2008: opkomst BRIC-landen > multipolaire wereld > in machtsverhoudingen westerse wereld echter nog steeds doorslaggevend.





OECD en G7/G20



OECD:




  • Organization for Economic Coorporation and Development;

  • 20 leden in 1961, 34 + enkele partners sinds 1990;

  • grote hoeveelheid landen die belangstelling hebben om aan te sluiten (zie ppt);

  • doelstelling: coördineren van de economische ontwikkeling van de aangesloten landen, bevorderen van de wereldhandel.



G7 en G20:




  • G7 > 7 belangrijkste industrielanden sinds 1975 (G8 > G7 + Rusland);

  • G20 > de 20 grootste economieën sinds 2008;

  • overleg van economische en financiële onderwerpen (soms ook politieke).





'Four speed' in de jaren 90 en na 2000



Zie ppt. 18.




  1. Affluent > rijkst;

  2. Converging > verandering in de verdeling van de welvaart;

  3. Poor > arm;

  4. Struggling > pogingen aan het ondernemen.





Volume wereldhandel



Het volume van de wereldhandel steeg enorm tijdens de internet bubble > aantal firma's deden grote investeringen waardoor de waarde op de markt steeds groter werd/waarden op de aandelenmarkt stegen enorm als gevolg van de groei van de internetsector. Daarnaast heeft de wereld zich weinig laten beïnvloeden door de crises.





Economische groei gaat door



Belangrijke factoren groei in het westen:




  • verbetering arbeidsproductiviteit > intensieve economische groei;

  • toenemende informatisering:




  • meerdere computers > diensten en communicatie;

  • internet als groeifactor > de hype van de '90's.



Elders groei:




  • lage lonen;

  • gunstige wetgeving;

  • grote interne afzetmarkt.



Volume van de wereldhandel groeit door:




  • bevolkingstoename;

  • meer koopkracht;

  • meer regionale specialisatie en afhankelijkheid.





Extensivering of verdichting na 1973?



Geen duidelijk antwoord, wel argumenten voor en tegen te verzinnen:



Voor:




  • volume wereldhandel groeit door;

  • westerse consumenten reizen makkelijk;

  • financieel kapitaal gaat gemakkelijk de wereld over;

  • internet.



Tegen (deels afgezet tegen voor):




  • handelsbelemmeringen door machtsblokken;

  • makkelijk reizen geld niet voor andere landen ('fort Europa');

  • niet elk land even makkelijk toegang tot financieel kapitaal;

  • niet overal internet (on- en offline world).





Ecologische voetafdruk



De ‘ecologische voetafdruk’ geeft preciezer de relatie aan tussen consumptie en



grondgebruik. Deze maat is gebaseerd op de gedachte dat een bevolking voor de productie van



voedsel en grondstoffen niet alleen de oppervlakte in het eigen land gebruikt, maar ook producten van



elders uit de wereld importeert en dat voor de verwerking van het geproduceerde afval (bijvoorbeeld



broeikasgassen zoals CO2) ook een beroep wordt gedaan op het aardoppervlak. De ecologische



voetafdruk geeft aan welk beslag een samenleving, of een groep mensen met een bepaalde levensstijl,



legt op het duurzaam dragende vermogen van de aarde. Het wordt uitgedrukt als een ‘Global hectare’



per persoon (GHA/per capita) > uit te rekenen:



I = P x A x T



Impact= Population x Affluence x Technique



ecologische voetafdruk



=



omvang van de bevolking



x



groei van de welvaart



 x



ontwikkeling van de techniek





Groei wereldbevolking



Sinds 1950 daalt de kindersterfte sterk > Afrika, Zuid-Amerika en Azië zijn de grootste groeiers.



De groei van de wereldbevolking ontstaat onder meer vanuit een combinatie van medische hulp samen met onderwijs, voorlichting en nieuwe economische mogelijkheden. Daarnaast werd medische hulp ook vrij van religieuze opvattingen.





Ontwikkeling van techniek



Techniek heeft vaak 2 effecten:




  1. (vaak) meer grondstofverbruik;

  2. zuiniger gebruik met beperkte bronnen.





Ecologische gevolgen: waste trafficking



Neiging om het afvalprobleem bij de buren 'over de schutting te gooien' > ruimtelijke afwenteling, ook van vervuilende industrieën.




  • exporteurs: Noord-Amerika, West-Europa, Japan en Australië;

  • importeurs: China, Zuid-Amerika, West-Afrika, Zuidoost-Azië, Oost-Europa.





Eindbalans



Human Web



Expansie van netwerken:




  • door bevolkingstoename en/of verhoging levenspeil door:




  • verhoging van de productiviteit (intensieve groei);

  • uitbreiding van bestaansmiddelen (extensieve groei).



Verdichting van de netwerken:




  • intensivering van onderlinge communicatie (telegraaf > telefoon > internet).



Verdichting van de netwerken is echter een lineair proces geweest > af en toe terugslagen door oorlog, crises, etc.





Human actors




  • overheden en transnationale organisaties;

  • transnationale ondernemingen;



> MNO's in elk economisch blok kantoor of werkplaats > risicospreiding, arbeidsintensieve productie outsourcen, ruimtelijke afwenteling;




  • non-gouvernementele organisaties (NGO's).





Effecten van globalisering



Door combinatie van economische, sociale, demografische en ecologische facetten zijn de leefomstandigheden van de mens onvoorstelbaar sterk verbeterd:




  • langere levensverwachting;

  • meer keuzevrijheid;

  • meer materiële welvaart.





Economische groei volgens McNeill & McNeill



In de jaren '80 trekt in een aantal regio's de economische groei weer aan. McNeill & McNeill verklaren deze economische groei als gevolg van goedkope energie (elektriciteit!), bevolkingsgroei en verlaagde informatiekosten. Echter leidde dit ook tot kwetsbaarheid > binnen samenlevingen ontstond ongelijkheid en door een mindere staatscontrole konden minderheden makkelijker radicaliseren en mobiliseren.



McNeill & McNeill benadrukken als verklaring van de sinds 1945 voorgaande mondiale economische groei een constant aanbod van goedkope energie en bevolkinsgroei:




  • goedkope energie > betere toegang tot digitale hulpmiddelen en informatie;

  • bevolkingsgroei (extensief!) > stijging consumptieniveau en voor handen zijnde arbeidskrachten stijgen waardoor een deel van de bevolking zich kan gaan richten op zaken als onderwijs e.d.







 



[1] Een opvallendheid bij de introductie van koffie. Dit bevorderde namelijk de arbeidsproductie. Voor de introductie van koffie was het doodnormaal dat men de dorst leste met alcohol. Dit gebeurde overvloedig, en daardoor waren werknemers vaak dronken, en de dag erna vaak niet in staat goed te werken. Door de introductie van koffie nam het dronkenschap af, maar daarnaast heeft koffie ook nog een opbeurende werking.





[2] Industrialisatie kan hier gedefinieerd worden als 'het vervangen van de menselijke kracht door machines'.





[3] Engeland was de bakermat van de industrialisatie, maar niet het enige voorbeeld (Hellenistische Periode en China kenden ook al stoomkracht).





[4] Het vruchtwisselingstelsel werkt als volgt: boeren kwamen er na verloop van tijd achter dat wanneer langere tijd op een stuk grond hetzelfde gewas verbouwd wordt, de grond uitgeput raakt → 'rouleren' van gewassen → boeren planden al 8 jaar vooruit!





[5] Endemisch = ziekte blijft in een bepaald gebied zonder besmetting van andere gebieden.





[6] Sterftecijfer daalt door betere hygiene en voeding; in deze fase vindt de hoogste bevolkingsgroei plaats.





[7] Catching up: het wegwerken van een technologische achterstand. Dit geschiedt normaal vrij langzaam, bij Japan ging dit juist erg snel.




REACTIES

Log in om een reactie te plaatsen of maak een profiel aan.

L.

L.

ik vind het niet echt de geschiedenis van de latijns-amerikaanse cultuur geschiedins. (want daar zocht ik wel op)

6 jaar geleden