H8 t/m 10 + historisch context 'de Koude oorlog'

Beoordeling 7.2
Foto van een scholier
  • Samenvatting door een scholier
  • 5e klas havo | 13113 woorden
  • 9 maart 2016
  • 15 keer beoordeeld
  • Cijfer 7.2
  • 15 keer beoordeeld

Taal
Nederlands
Vak
Methode
ADVERTENTIE
De Galaxy Chromebook maakt je (school)leven makkelijker!

Met de Galaxy Chromebook Go kun je de hele dag huiswerk maken, series bingen en online shoppen zonder dat 'ie leeg raakt. Ook kan deze laptop wel tegen een stootje. Dus geen paniek als jij je drinken omstoot, want deze laptop heeft een morsbestendig toetsenbord!

Ontdek de Chromebook!

Samenvatting hoofdstuk 8              De tijd van burgers en stoommachines



1800 tot 1900




  • Ook bekent als de industrialisatietijd, de 19e eeuw.





Paragraaf 1    De industriële revolutie





An het eind van 1811 en in het begin van 1812 sloeg Ludd’s Army in Nottingham en omgeving elke nacht toe, ze drongen ’s nachts fabrieken en werkplaatsen binnen en vernielden de machines en staken de gebouwen in brand. In de zomer van 1812 verdwenen er ook wapens, dit maakte de angst nog groter. Vlak voordat er een revolutie leek te ontstaan in Engeland werden er verschillende daders gepakt en gestraft.





Ludd’s army bestond uit wevers die protesteerden tegen de verdwijning van traditioneel handerwek. Hun werk werd door machines overgenomen. In Groot-Brittannië was de industriële revolutie begonnen. In de industrie maakten handwerktuigen plaats voor machines, die aangedreven werden door stroom en later gas of elektriciteit. Er kwam een voortdurende technologische vooruitgang op gang, waarbij de productie werd gemechaniseerd. De industrialisatie begon in de 18e eeuw in Groot-Britannië en verbreidde zich daarna geleidelijk over de wereld.





Industriële revolutie: omwenteling in productiemethoden, waarbij handarbeid wordt vervangen door machines





Industriesector: het deel van de economie dat bestaat uit industrie en mijnbouw





Technologische vooruitgang: verbetering van technieken





Mechanisatie: vervanging van handarbeid door machines





Industrialisatie: toename en uitbreiding van fabrieken tijdens de industriële revolutie





De industrialisatie begon simpel. De eerste machines waren van hout. Later kwamen er ijzeren machines aangedreven door stoom, stoommachines. De machines werden massaal in fabrieken geplaatst, de machine-industrie, de ijzerindustrie en steenkoolwinning kwamen tot bloei. De productie werd sneller en grootschalliger. De kwaliteit van de producten ging vooruit.





Er waren in Groot-Brittannië rijke ondernemers die geld staken in machines om winst te maken. Om zoveel mogelijk winst te maken en om hun concurrentie voor te blijven, probeerden de ondernemers voortdurend goedkoper te werken en betere producten te maken. De agrarische revolutie is ook een belangrijke pion in de industriële revolutie. De verbeerde landbouwmethodes zorgde voor genoeg voedsel waardoor de Britse bevolking kon groeien. Er was op het land minder arbeid nodig waardoor er arbeidskrachten voor de industrie beschikbaar kwamen. Ook de transportrevolutie speelt een onmisbare rol. Eind 18e eeuw werd er een netwerk van kanalen aangelegd. Daaraan werden fabrieken gebouwd, de kanalen werden gebruikt om steenkool aan te varen. In 1830 kwam de eerste spoorlijn. Twintig jaar later had Groot-Brittannië een dicht spoorwegnet. De stoomtreinen bevorderde ook de machine-industrie en de steenkool- en ijzerwinning.





Agrarische revolutie: verbetering van de landbouwmethodes vanaf de 18e eeuw





Transportrevolutie: ingrijpende verbetering van de vervoersmogelijkheden





Vanaf 1850 verspreidde de industriële revolutie zich naar ander Europese landen. Ook buiten Europa kwam de revolutie op gang. Tot 1850 waren de textiel-, ijzer- en steenkoolindustrie het belangrijkst. Na 1850 kwamen de staalindustrie, de chemische industrie en de elektrotechnische industrie op. Door deze verandering wordt er van een tweede industriële revolutie gesproken.





De omvang van bedrijven nam toe en er werd gebruikt gemaakt van wetenschap. De grote bedrijven kregen laboratoria waar wetenschappers werkten aan nieuwe en betere producten. Ook de transportrevolutie ging door.





De landbouwstedelijke samenleving maakte plaats voor de industriële samenleving. De bevolking groeide en een steeds groter deel van deze bevolking werkte in de industrie- of de dienstensector. Steden groeiden en werden groter dan ooit.





Paragraaf 2    Politiek-maatschappelijke stromingen





Vanaf 1792 had het revolutionaire Frankrijk er voor gezorgd dat vorsten in Duitsland, Italië en andere landen van de troon waren gestoten en dat er grondwetten werden ingevoerd. Op het Congres van Wenen werden er afspraken gemaakt over de naoorlogse orde. Frankrijk werd een monarchie, Nederland werd een monarchie met de zoon van de laatste stadhouder als koning Willem I. Duitsland ging bestaan uit tientallen monarchieën, waaronder twee grote mogendheden, Pruisen(noorden) en Habsburgse keizerrijk(zuiden). Overal werden voorrechten van adel en kerk hersteld en werden burgerrechten beperkt.





Mogendheid: machtig land





Vlak na 1815 ontstonden er meerdere politieke stromingen die zich tegen de bestaande orde verzetten. De eerste was het liberalisme. De liberale ideeën kwamen uit de verlichting en de democratische revoluties. De liberalen wilden een grondwet die de macht van de koning beperkte en de burgerrechten garandeerde. De regering moest ondergeschikt zijn aan een gekozen volksvertegenwoordiging en de wet moest voor iedereen gelijk zijn. Adel en kerk mochten geen voorrechten hebben. De vrijheid van het individu stond voorop. Ook economische vrijheid vonden de liberalen belangrijk. Bemoeizucht van de overheid was schadelijk. Het nationalisme en liberalisme waren nauw verwant. Volgens het nationalisme hadden volkeren recht op een eigen staat, een natiestaat. In de 18e eeuw ontstond tijdens de democratische revoltueis het idee dat alle leden van een volk door taal, geschiedenis en cultuur met elkaar verbonden waren. Daarom moesten ze verenigd zijn in een onafhankelijke staat.





Politieke stroming: beweging die wil deelnemen aan het staatsbestuur met bepaalde opvattingen over de inrichting van de staat en de maatschappij





Liberalisme: politiek-maatschappelijke stroming die de vrijheid van het individu centraal stelt





Nationalisme: politiek-maatschappelijke beweging die streeft naar de vorming van een natiestaat





Natiestaat: staat voor één volk





Nationalisme en liberalisme waren bewegingen van de burgerij. Het socialisme was een beweging van de arbeiders. Socialistsiche ideeën kwamen voort uit de verlichting en de democratische revoluties. Het ging de socialisten om de gelijkheid. Ze kwamen op voor de onderdrukten en bestreden verschillen in macht en inkomen. Tegeneover liberalisme, nationalisme en socialisme stond het conservatisme, dat de gevestde orde wilde handhaven. Conservatieven vonden vrijheeid en gelijkheid gevaarlijk. Het was belanrijk om vast te houden aan historisch gegroeide instellingen zoals kerk, adel, monarchie en het leger.





Burgerij: in de 19e eeuw alle groepen tussen adel en arbeidersklasse





Socialisme: politiek-maatschappelijke stroming met emancipatiebeweging van de arbeiders die streeft naar vermindering van verschillen in macht en inkomen





Conservatisme: politiek-maatschappelijke stroming die historisch gegroeide verschillen in macht en invloed wil behouden





De oude orde hield geen stand. In 1830 bracht een opstand in Parijs een ander koningshuis aan de macht dat meer rekening hield met de burgerij. Ook in Brussel en Luik braken er opstanden uit. Na 15 jaar scheidde de voormalige Zuidelijke Nederlanden zich af van Nederland. Ze gingen verder als het koninkrijk België met een liberale grondwet. In 1848 brak er in Parijs een bloedige volksopstand uit. Frankrijk werd weer een republiek. Opstanden in Wenen, Berlijn en andere steden volgden. De machthebbers beloofden veranderingen. Door de industriëlerevolutie groeide de econimische macht van de burgerij. Er werd een einde gemakt aan de aparte staatjes in Italië. Het verenigd Italië werd een koninkrijk met een liberale grondwet. In Duitsland zag de conservatieve Pruisische kanselier Bismarck in dat hij het nationalisme kon gebruiken. Hij wilde een verenigd Duitsland zonder het machtige Oostenrijk. Om dit doel te bereiken lokte hij oorlogen uit met Denemarken, Oostenrijk en Frankrijk. Het nationale gevoel nam toe. In 1871 op 18 januari werd Bismarck tot keizer van het nieuwe Duitse rijk benoemd.





Kanselier: Duitse regeringsleider





Na 1871 groeide in bijna alle Europese landen een nieuw soort nationalisme. Dit nationalisme verheerlijkte de eigen natie en zette zich tegen andere naties af.





Het socialisme werd na 1870 een massabeweging. Dat kwam doordat toen op het continent een grote industrieële arbeidersklasse ontstond. Veel socialisten waren aanhangers van de ideeën van Karl Marx. Marx geloofde dat de arbeiders het binnen de bestaande maatschappij niet beter konden krijgen. Er was een revolutie nodig. Het proletariaat(de arbeidersklasse) moest volgens Marx de macht grijpen, het kapitalisme afschaffen en de bedrijven in eigendom van de staat brengen. Dan zou er niet meer geproduceerd worden voor de winst, maar voor de behoeften van de mensen.Marx was voor internationale arbeiderssolidariteit en was sterk tegen het nationalisme. Volgens hem hadden arbeiders geen bezit dus ook geen vaderland. Alle arbeiders moesten zich verenigen in de strijd tegen het kapitalisme. Rond 1900 groeide binnen het socialisme het reformisme. De reformisten vonden dat het lot van de arbeiders wel degelijk binnen de bestaande maatschappij kon worden verbeterd. Ze aanvaardden de parlementaire democratie en wilden samen met burgerlijke partijen hervormingen doorvoeren. Het socialisme viel uiteen in de sociaaldemocratie en het revolutionaire communisme.





Sociaaldemocratie: gematigde vleugel van het socialisme die de parlementaire democratie aanvaardt en het kapitalisme wil beperken





Paragraaf 3    Democratisering





Op 18 mei 1848 kwam het eerste nationale Duitse parlement bijeen. De parlementairiërs werden het eens over de grondwet. Het was de liberaalste grondwet van Europa. Alle privileges werden afgeschaft, de adel werd opgeheven, de individuele vrijheiden werden beschermd. Kort nadat Wilhelm van Pruisen tot kiezer der Duitsers werd gekozen werd het parlement met militair geweld uiteengejaagd.





Van 1815 tot 1919 was er een tijd van democratisering in Europa en de VS. Het ging om de invoering van een parlementair stelsel, de volksvertegenwoordiging en niet de vorst of de regering moesten het laatste woord hebben. Daarnaast moest er uitbreiding van het kiesrecht komen. Een parlementair stelsel wordt pas een parlementaire democratie als de volksvertegenwoordiging wordt gekozen met algemeen kiesrecht. Niet overal werd de democratisering een succes. In Nederland en Groot-Brittannië slaagde de democratie wel maar in Duitsland bijvoorbeeld niet.





Democratisering: groei van invloed van de bevolking in politiek en samenleving





Parlementair stelsel: politiek systeem waarin de volksvertegenwoordiging de hoogste macht heeft





Parlementaire democratie: politiek systeem waarbij de regering verantwoording schuldig is aan een met algemeen kiesrecht gekozen parlement





Algemeen kiesrecht: kiesrecht voor alle meerderjarige mannen en vrouwen





In Groot-Brittannië had een eeuwenoude parlementaire traditie. De macht van de koning werd beperkt door het parlement. De volksvertegenwoordiging bestond uit het Hoerhuis en het Lagerhuis. In het Hogerhuis zaten edelen die hun zetel dankten aan hun hoge geboorte of benoeming door de koning, het Lagerhuis werd gekozen via een districtenstelsel.





Districtenstelsel: kiesstelsel waarbij het land is verdeeld in districten die hun eigen kandidaten voor het parlement kiezen





Onder koningin Victoria die in 1837 aan de macht kwam, werd de regel dat de koning naar eigen inzicht ministers benoemen en ontslaan tot een eind. Voortaan bepaalde de partij die de verkiezingen won wie de ministers werden, het parlementaire stelsel was voltooid.





De strijd om de democratisering ging in Groot-Brittannië om het kiesrecht. De kiesdistricten waren sinds de middeleeuwen nauwelijks aangepast waardoor landelijke districten in het parlement zwaar oververtegenwoordigd waren. Van bizarre misstanden profiteerden de conservatieven, die vooral sterk waren op het platteland. Vanaf 1830 werd hier tegen gedemonstreerd. Pas na 1832 gaven de conservatieven toe. De districten werden eerlijk over het land verdeeld.





In 1884 kreeg twee derde van de volwassen mannen het kiesrecht. Pas in 1900 werd de sociaaldemocratische Labour Partij opgericht.In 1919 kwam er algemeen mannenkiesrecht en kregen ook de meeste vrouwen kiesrecht. Bij de eerstvolgende verkiezingen werd de Labour Partij groter dan de liberale partij. In 1928 kreeg Groot-Brittannië volledig algemeen kiesrecht.





Het koninkrijk der Nederlanden was vanaf het begin een constitutionele monarchie met een grondwet en een volksvertegenwoordiging. De macht van de koning was echter nauwelijks beperkt en regeerde hij zonder rekening te houden met het parlement. In 1848 veranderde dat. Koning Willem II vroeg de liberaal Thorbecke een nieuwe grondwet te schrijven. Nederland kreeg een parlementair stelsel, maar democratie was nog ver weg. Door het censuskiesrecht mocht slechts één op de acht mannen stemmen. In 1917 kwam er algemeen mannenkiesrecht, in 1919 kregen ook de vrouwen kiesrecht.





Censuskiesrecht: kiesrecht dat afhankelijk is van de hoogte van de betaalde belastingen





Nadat het nationale parlement in Frankfurt uiteen was gejaagd, bleef er nog wel een Pruisisch parlement in Berlijn bestaan. Dit had weinig zin, toch haalden de liberalen in 1861 de meerderheid. De koning wilde meer geld voor het leger, de liberalen wilden dat alleen goedkeuren als het parlement ook wat over het leger te zeggen kreeg. Kanselier Bismarck besloot het parlement te negeren. Dit maakte hem zo populair dat de conservatieven de volgende verkiezingen wonnen.





Het rijk kreeg een volksvertegenwoordiging, de Rijksdag, die met algemeen mannenkiesrecht werd gekozen. De Rijksdag kreeg weinig bevoegdheden. Ze kreeg het budgetrecht en kon wetvoorstellen afkeuren. Maar ze mocht de regering niet ter verantwoording roepen. Ook mocht de Rijksdag zich niet bemoeien met het leger, de bureaucratie en de buitenlandse politiek. Na 1871 nam de invloed van de burgerij in de maatschappij toe. Toch bleef de macht in de handen van de keizer en zijn adellijke kliek. Duitsland werd pas een democratie toen het Duitse rijk aan het eind van de Eerste Wereldoorlog ten onderging.





Budgetrecht: recht van het parlement om uitgaven van de regering goed of af te keuren





Paragraaf 4    De emancipatiebewegingen





Het feminisme was net als het socialisme en het confessionalisme een emancipatiebeweging. Het feminisme streed voor gelijkberechtiging van vrouwen. Het confessionalisme streefde naar een volwaardige positie in de samenleving voor streng gelovige christenen.





Feminisme: politiek-maatschappelijke beweging die streeft naar emancipatie van vrouwen





Confessionalisme: politiek-maatschappelijke stroming die uitgaat van een geloof





Emancipatiebeweging: beweging die streeft naar gelijkberechting van achtergestelde groepen





Het confessionalisme werd vooral in Duitsland en Nederland belangrijk. Kathonlieken kregen in de 19e eeuw gelijke rechten, maar werden niet voor vol aangezien. In Duitsland begon Bismarck in 1871 met liberale steun een strijd tegen de katholieken. Er kwamen allerlei anti-katholieke wetten. Bismarck zag uiteindelijk in dat onderdrukking niet werkte en liet de katholieken met rust. In Nederland streden de katholieken om hun recht op eigen scholen te verdedigen.





Zowel in Nederland als in Duitsland ontstond een protestants confessionalisme. In Duitsland had het protestantse confessionalisme weinig succes, in Nederland des te meer. In 1879 richtte dominee Abraham Kuyper de Anti-Revolutionaire Partij op. Samen met de katholieken verzette de ARP zich tegen de liberale kabinetten. De ARP werd een van de grootste Nederlandse partijen en Kuyper zelf werd in 1901 minister-president.





Minister-president: regeringsleider





Onder invloed van het feminisme werd de positie van vrouwen rond 1900 beter. Meer meisjes gingen naar de middelbare school en meer burgervrouwen gingen werken. Bijna alle burgervrouwen stopten met werken zodra ze trouwden. Omdat vreedzaam protest voor vrouwenkiesrecht niet leek te helpen, voerden de feministen steeds hardere acties. In 1919 voerde Groot-Brittannië het vrouwenkiesrecht in.









Paragraaf 5    De sociale kwestie





De industriële revolutie maakte de burgerij rijk, maar leek de arbeiders alleen armoede en ellende te brengen. De leef- en werkomstandigheden van arbeiders waren altijd al erbarmelijk geweest, maar nu viel het meer op door dat ze in dicht opeengepakt huizen in uitgestrekte grauwe arbeiderswijken woonden. De machines bepaalden het werktempo. De fabriek waar de meeste arbeiders werkten was net een gevangenis.





De armoede, ellende en onvrede van de arbeiders leidde tot discussie over de sociale kwestie. Veel liberalen geloofden dat armoede eigen schuld was. De overheid moest armen niet steunen, want dan zou ze niets doen belonen. Nodig was een nachtwakersstaat, waarin de overheid voor orde en rust zorgde en zich verder niet met de maatschappij bemoeide. De socialisten zagen de armoede als gevolg van het kapitalisme. Marx vond dat alleen een omverwerping van het kapitalisme voor verbetering kon zorgen. De confessionelen luisterden naar de Paus. Deze stelde dat arbeiders en werkgevers naar het voorbeeld van de vroegere gilden organisaties vormen en door samenwerking de sociale kwestie moesten oplossen.





Sociale kwestie: vraagstuk van de armoede en de slechte leef- en woonomstandigheden van de arbeiders in de 19e eeuw





Nachtwakersstaat: staat met overheid die alleen zorgt voor orde en veiligheid





Eind 19e eeuw gingen ook liberalen anders denken. Rechtse liberalen hielden vol dat volwassen arbeiders voor zichzelf moesten zorgen, maar linkse vonden dat de staat sociale misstanden moest bestrijden. In Nederland brachten liberale kabinetten rond 1900 de eerste sociale wetten tot stand. Om het beter te krijgen richtten arbeiders zelf vakbonden op, die met werkgevers onderhandelden over lonen en andere arbeidsvoorwaarden





Vakbond: vereniging van werknemers uit hetzelfde vak die met de werkgevers afspraken maken over lonen en andere arbeidsvoorwaarden





Paragraaf 6    Het moderne imperialisme





Tot de 19e eeuw hadden de Europeanen in Afrika alleen nog maar wat forten en handelsplaatsen aan de kusten. In de tijd van het moderne imperialisme veranderde dit. In 1884 nodigde Bismarck alle Europese mogendheden en de VS uit om spelregels af te spreken. Op de conferentie van Berlijn(1884/1885) kreeg de Belgische koning Leopold, Congo. De rest van Afrika werd verdeeld in invloedssferen, waar de Europese mogendheden kolonies mochten stichten.





Modern imperialisme: Europese expansie vanaf 1870, waarbij Europese mogendheden hun koloniale bezit uitbreidden en hun kolonies grondiger exploiteerden





Invloedssferen: gebied dat door een buitenlandse mogendheid wordt overheerst





In feiten namen de Nederlanders en Britten grote delen van hun kolonies in Azië pas in de loop van de 19e eeuw in bezit. In grote delen van ‘Nederlands-Indië was nog nooit een Nederlander geweest. Inheemse vorsten konden hun gang gaan zolang ze de Nederlandse belangen niet schaden. Vanaf 1870 maakte Nederlands-Indië een gedaantewisseling door. Europese ondernemers kregen alle ruimte. Er ontstonden grote tabaks- en rubberplantages. Het Nederlandse bestuur werd uitgebreid. Alle eilanden werden onderworpen. In Atjeh op Noord-Sumatra ging dat moeilijk. Het koloniale leger vocht vanaf 1873 meer dan 30 jaar lang een bloedige guerrillaoorlog uit met islamitische strijders. Op andere eilanden was dreiging met geweld vaak al genoeg. Meegaande vorsten mochten blijven maar voortaan waren ze uitvoerders van de Nederlandse staat.





Inheems: uit het land zelf





Guerrillaoorlog: oorlog waarbij een militair zwakkere tegentaner zich verschuilt onder de bevolking en de sterkere vijand met kleine aanslagen en aanvallen probeert te verzwakken





Alle grote Europese landen waren geïnteresseerd in China. Er waren plannen om China net als Afrika te verdelen, daar bleek het Chinese keizerrijk toch te sterk voor. Wel dwongen Groot-Brittannië, Frankrijk, Duitsland en Rusland af dat ze in havensteden eigen wijken kregen waar China niets te zeggen had. Ook kregen ze een eigen vloot- en legerbases. China werd gedwongen om zijn markt open te stellen voor hun proucten. Japan wist aan kolonisatie te ontkomen door snel te industrialiseren.





Deze grote Europese machtsuitbreiding komt onderandere door het sterke nationalisme en de concurrentie tussn de Europese mogendheden. Ze deden pas mee als ze een groot koloniaal rijk hadden. Ook blank superioriteitsgevoel speelde mee. Sommige Europeanen waren oprecht idealistisch. Ze wilden onderontwikkelde volkeren helpen en beschaven. Het moderne imperialisme had ook veel te maken met de industriële revolutie. De kolonies werden leveranciers van grondstoffen. Daarnaast waren de kolonies afzetmarkten voor de Europese industrie.





De koloniale expansie werd versterkt door de transportrevolutie. De industrialisatie leverde ook militair overwicht op. Stoomschepen en spoorwegen maakten snelle troepenverplaatsingen mogelijk. De wapenindustrie produceerde steeds beter wapens.





Samenvatting hoofdstuk 9              De tijd van de wereldoorlogen



1900 tot 1950




  • Eerste helft 20e eeuw





Paragraaf 1    De Eerste Wereldoorlog





Eind juli 1914 begon de Eerste Wereldoorlog. Één van de oorzaken was het sterke nationalisme, dit leidde tot vijandigheid. Frankrijk en Duitsland waren al jaren elkaars aartsvijanden. In 1870-71 had Duitsland Elzas-Lotharingen van Frankrijk afgepakt. Frankrijk wilde wraak. Duitsland vond dat het recht had op meer kolonies en meer invloed in Europa. Tegelijkertijd voelde het zich bedreigd door Rusland. Groot-Brittannië voelde zich op zijn beurt bedreigd door Duitsland toen Duitsland hen had ingehaald als sterkste industrieland. De Britten waren bang dat Duitsland hun overmacht op zee en hun koloniale rijk zou aantasten. Vanaf 1900 bouwde Duitsland naast zijn sterke landleger ook een machtige oorlogsvloot. De landen raakten verwikkeld in een wapenwedloop. De derde oorzaak was het militarisme. Jongens en mannen droomden ervan om heldenmoed te tonen. Er ontstonden twee vijandigen blokken, Duitsland en Oostenrijk-Hongarije tegen Frankrijk, Rusland en Groot-Brittannië.





Wereldoorlog: oorlog waarbij veel volkeren en meerdere werelddelen betrokken zijn





Wapenwedloop: race om de beste en meeste wapens te krijgen





Militarisme: verheerlijking van alles wat met het leger te maken heeft





Er waren grote spanningen op de Balkan(Zuidoost-Europa). De Balkan was eeuwen in het bezit geweest van het Turkse rijk, maar dat was in verval. Rusland en zijn bondgenoot Servië zagen de gebieden als prooi. Oostenrijk-Hongarije had Bosnië echter al ingepikt. Op 28 juni 1914 werd de Oostenrijkse troonopvolger Frans Ferdinand gedood door een Servische nationalist. Oostenrijk-Hongarije wilde wraak nemen op Servië. Duitsland beloofde zijn steun. Servië zelf kreeg steun van Rusland, dat weer steun van Frankrijk kreeg. Op 28 juli verklaarde Oostenrijk-Hongarije Servië de oorlog. Drie dagen later verklaarde Duitsland aan Rusland en Frankrijk de oorlog. Weer drie dagen later viel Duitsland België binnen. Waarna Groot-Brittannië de oorlog aan Duitsland verklaarde. De geallieerden Groot-Brittannië, Frankrijk en Rusland vochten tegen de centralen Duitsland en Oostenrijk-Hongarije. Steeds meer Europese landen sloten zich aan. April 1917 verklaarde de VS de oorlog aan Duitsland, er was sprake van een wereldoorlog.





Geallieerden: bondgenoten in de twee wereldoorlogen de landen die tegen Duitsland vochten





Centralen: Duitsland, Oostenrijk-Hongarije en hun bondgenoten in de Eerste Wereldoorlog





De Duitsers sloegen zich een weg door België. Ze rukten op naar Parijs maar werden voor de Franse hoofdstad teruggeslagen. Beide partijen groeven zich in. Voor het eind van het jaar liepen overal loopgraven, daartussen in lag een niemandsland vol granaattrechters, prikkeldraadversperingen en mijnenvelden. Dit westelijke front lag bijna vier jaar muurvast. Aan het oostfront vochten Duitsland en Oostenrijk-Hongarije tegen Rusland. In februari 1917 kwam het volk in Rusland in opstand. De tsaar trad af. De nieuwe regering zette de oorlog voort, in oktober geep de communist Lenin de macht. Zijn regering sloot in maart 1918 vrede met Duitland. Voor het eerst sinds 1914 luktte het de Duitsers om gebied te winnen op de Fransen. In augustus gingen de geallieerden met de Amerikanen in de tegenaanval. Met behulp van nieuwe wapens en tanks sloegen ze de Duitsers terug. Er kwamen arbeiders en matrozen in Duitsland in opstand. De Duitse keizer vluchtte naar het neutrale Nederland. Op 11 november 1918 volgde de wapenstilstand.





Loopgraaf: uitgegraven gang voor soldaten ter bescherming tegen de vijand





Front: voorste gebied waar gevochten wordt





Wapenstilstand: afspraak tussen oorlogvoerende landen om niet meer te vechten





Duitsland werd een democratie, maar moest in 1919 een vredesverdrag ondertekenen, de Vrede van Versailles. Duitsland gaf hierin toe dat zij de schuld waren van de oorlog. Ze moesten hoge herstelbelastingen betalen en het verloor Elzas-Lotharingen aan Frankrijk en andere gebieden aan de nieuwe staat Polen. Het moest zijn kolonies afstaan en mocht slechts en klein en zwak bewapend leger hebben. De Volkenbond werd opgericht, een volkerenorganisatie om de vrede te bewaren. Duitsland mocht geen lid worden.





De wereldoorlog leidde tot ongekende verwoestingen.Door het offensief van Somme vielen er meer dan 1 miljoen gewonden en doden. Bij de Slag bij Verdun 700 000 doden en gewonden. Duitsland zetten in 1915 gifgas in. Al snel beschikten ook de geallieerden over dit massavernietigingswapen.





Massavernietigingswapen: wapens die grote aantallen mensen tegelijk kunnen doden





Ook de burgers hadden een zware tijd. De achterblijvers hielden de productie op gang. Er werden op grote schaal vrouwen en ouderen ingeschakeld. De economie werd volledig afgestemd op de oorlog. De productie van consumptiemiddelen werd tot een minimum beperkt. De geallieerden zorgden dat via de havens geen voedsel en brandstoffen Duitsland binnen kwamen. Aan alles ontstond gebrek. Veel mensen stierven van de honger.  België leed daarnaast vier jaar onder een harde bezetting.Om te voorkomen dat de Belgen zich bij de geallieerde troepen zouden aansluiten, bouwden de Duitsers aan de Belgisch-Nederlandse grens een metershoog hek. De Belgen zaten vier jaar opgesloten in eigen land.





Bezetting: toestand warin een legermacht een gebied is binnengetrokken en dat onder bedwang houdt, in het bijzonder de Duitse bezetting van Nederland(1940 – 1945)





Paragraaf 2    De economische wereldcrisis





Tijdens de Eerste Wereldoorlog weet de VS zijn voorsprong qua rijkdom te vergrootte en in 1920 is de welvaartsgroei ronduit sensationeel. De mode, het uitgaansleven en de vermaaksindustrie bloeiden. In de meeste Europese huishoudens drongen koelkasten, wasmachines en stofzuigers pas na de Tweede Wereldoorlog door. Terwijl in 1928 al 60% van de Amerikaanse gezinnen een auto had, was de auto in Europa nog iets voor een kleine bevoorrechte minderheid. Na 1924 kwam ook de welvaart in Europa op gang. De economische groei leidde tot optimisme.





Het optimisme droeg bij aan een voortdurende stijging van de aandelenkoersen. Mensen kochten aandelen in de verwachting dat ze nog meer waard zouden worden. Op 24 oktober 1929 ontstond er paniek. Op Wall Street gingen de koersen hard omlaag. De mensen verkochten massaal hun aandelen. De koersen stortten in en van de waarde van veel aandelen bleef weinig over. De beurskrach werd gevolgd door een wereldwijde recessie. De productie kromp en de werkloosheid steeg. Sociale zekerheid was er niet, mensen leden bittere armoede. Ook Europa en de kolonies werden hard getroffen. Overal was het beeld htezelfde, overtollige voorraden, gesloten fabrieken, massale werkloosheid en dalende koopkracht.





Recessie: achteruitgang van de economie





Een belangrijke oorzaak van de Grote Depressie was dat in de voorgaande jaren de lonen waren achtergebleven bij de poductie. Er werd meer geproduceert, de lonen stegen mee maar niet hard genoeg. Veel Amerikanen moesten geld lenen om de luxe producten te kunnen veroorloven. Het motto was live now,  pay later. De economische crisis maakte hier een abrupt einde aan. Bedrijven bleven met voorraden zitten en ontsloegen personeel, waardoor de koopkracht bleef dalen. De crisis sloeg over naar de rest van de wereld doordat in de wereldeconomie de landen steeds nauwer met elkaar verbonden waren geraakt.





Grote Depressie: de langdurige economische crisis van de jaren 1930





Crisis: noodsituatie, ernstige toestand





De regeringen verwachtten dat de crisis vanzelf zou overgaan. Het werd echter alleen maar erger. Dit kwam tot een einde toen de nieuwe Amerikaanse president Roosevelt in 1933 brak met het liberale beleid van staatsonthouding en bezuinigingen. Onder de naam New Deal liet hij de overheid in de economie ingrijpen. De economie trok aan, de werkloosheid daalde. Toch ging de crisis tot aan de Tweede Wereldoorlog niet echt over. De herinnering aan deze langdurige crisis zorgde ervoor dat de overheid na de oorlog de greep op de economie vergrootte en dat er een uitgebreid stelsel van sociale zekerheid kwam.





Paragraaf 3    De totalitaire systemen





Lenin was de leider van een tamelijk klein groepje communisten.Hij sprak op 16 april 1917 een massa toe met de boodschap dat er een tweede revolutie nodig was. De maanden daarna nam de chaos in Rusland toe. De aanhang van Lenin groeide en op 7 november gaf hij het sein voor een opstand. In het begin van de nacht viel een groepje het Winterpaleis binnen. De ministers werden opgepakt en afgevoerd. Lenin verklaarde de volgende ochtend dat alle macht aan de sovjets was gegeven. In werklijkheid hadden de communisten de macht gegrepen.





Communisten: radicale politieke stroming die het particuliere bezit van de productiemiddelen wil afschaffen, of: het economisch systeeem waarin de productiemiddelen gemeenschappelijk bezit of staatsbezit zijn





Na Lenins machtsovernamen brak in Rusland een burgeroorlog uit. De communisten wisten uiteindelijk hun vijanden te vernietigen. Ook onderwierpen ze Oekraïne en Georgië. Daarna stichtten ze in1922 de Sovjet-Unie. Een strak geleide eenpartijstaat. Na Lenin zijn dood kwam Stalin aan de macht. Hij bouwde vanaf 1929 met grof geweld een industriële samenleving op. Er volgde een vijfjarenplan. Er werd precies bepaald wat geproduceerd moest worden. Alle boeren moesten hun oogst inleveren en hun grond afstaan aan collectieve boerderijen. Tegelijk werden er gigantische industriecomplexen uit de grond gestampt, kanalen gegraven en spoorwegen aangelegd. De straatterreur werd tot het uiterste opgevoerd. Iedere Sovjetburger kon op grond van onzinnige beschuldigingen zomaar worden opgepakt en in een werkkamp worden gegooid. Ook communisten liepen gevaar. In de jaren 1936-1938 werd ruim de helft slachtoffer van de Grote Terreur, dat Stalin organiseerde om de partij te zuiveren.  





Eenpartijstaat: staat waarin één politieke partij is toegestaan die alle macht in handen heeft





Ten westen van Rusland ontstonden in 1918 overal democratieën, maar in het interbellum stortten die in Zuid-, Oost-, en Midden-Europa bijna allemaal in. Het eerste gebeurde dat in Italië. Italië had na de eerste Wereldoorlog met chaos en geweld te kampen. Fanatieke nationalisten waren ontevreden omdat Italië aan geallieerde zijde had meegevochten, maar nauwelijks was beloond. Hun leider Benito Mussolini vormde in 1919 de fascistische beweging. Nadat ze enkele steden in handen haden gekregen, hielden ze in 1922 een mars op Rome. Ze dreigden met geweld als ze niet de macht kregen. De koning benoemde Mussolini tot regeringsleider. Hij verbood alle andere partijen en vestigde een dictatuur.





Interbellum: periode tussen de twee wereldoorlogen(1918-1939)





Fascisme: extreem nationalistische ideologie die geweld en leiderschap verheerlijkt





Ook in Duitsland liep de oorlog uit op chaos. Adolf Hitler, een oorlogsveteraan, werd de leider van de Nationaalsocialistische Duitse Abeiderspartij(NSDAP). In 1923 wilde hij vanuit München een mars op Berlijn houden, in München werd hij al gearresteerd. Tijdens de crisis van de jaren 1930 goeide Hitler zijn aanhang sensationeel. De nazi’s kregen zoveel stemmen dat Hitler in januari 1933 tot regeringsleider werd benoemd. De Duitse samenleving werd gelijkgeschakeld. Het volgen van de ideologie werd bewaakt met strenge censuur. Politike tegenstanders werden opgesloten en vermoord. Ook minderheden kregen het zwaar te verduren.





Nazisme: nationaalsocialisme





Gelijkschakelen: het aanpassen van maatschappelijke organisaties aan de ideologie van de staat





Censuur: toezicht op boeken, artikelen, film, radio-uitzendingen en andere publicaties





Fascisme en nationaalsocialisme leken op elkaar. Ze waren extreem nationalistisch en verheerlijkten geweld en leiderschap. Beide bewegingen vormden een enorm partijleger dat op zwarte laarzen door de straten marcheerde en zich bezig hield met straatterreur. Naast het partijleger, de SA, vormde Hitler nog een eliteorganisatie waarvan alleen de ‘beste’ nazi’s lid konden worden, de SS. Een belangrijk onderdeel van de nazi-ideologie was de rassenleer. Het superieure Arische ras was verwikkeld in een strijd op leven en dood met minderwaardige rassen, als de Slaven en de joden. Lenin was een marxist en wees het nationalisme af. Communistische partijen moesten in naam van de arbeidersklasse overal ter wereld de macht grijpen, het kapitalisme vernietigen en alle bedrijven in handen van de staat brengen. Dat moest leiden tot een wereld vol vrede, welvaart en gelijkheid.





Nationaalsocialisme: racistische variant van het fascisme





Ideologie: geheel van opvattingen over de maatschappij en hoe die ingericht moet worden





Toch had het communisme belangrijke overeenkomsten met het fascisme en nazisime. Het waren alle drie totalitaire ideologieën. Ze wilden leven, denken en voelen van de bevolking volledig beheersen. Alles moest in de totalitaire staten in dienst staan van de ideologie. Kritiek werd gezien als misdadig. Een overeenkomst was ook de nadruk op leiderschap. De totalitaire partijen waren georganiseerd als een leger. De macht van Hitler, Mussolini, Lenin en Stalin was onbeperkt.





Totalitarisme: politiek systeem dat een totale controle van de maatschappij nastreeft, inclusief het denken en doen van alle mensen





Paragraaf 4    Propoganda en communicatie





De afbeelding van Kitchener die de Britten om hulp vraagt werd een belangrijk middel voor propaganda. De Eerste Wereldoorlog gaf een sterke impuls aan de staatspropaganda. Propaganda was nodig om de bevolking tot de offers te bewegen waar de oorlog om vroeg. Tot 1916 had Groot-Brittannië geen dienstplicht, hierdoor had het Britse leger meer vrijwilligers nodig dan het Duitse en Franse leger. De regering richtte het War Propaganda Bureau op. Zij stelden de oorlog voor als een heroïsche strijd om de beschaving te redden uit de klauwen van de barbaarse ‘Hunnen’.





Propaganda: het verspreiden van ideeën, het beïnvloeden van meningen





De schaal waarop propaganda werd gemaakt nam enorm toe toen vanaf eind 19e eeuw het kiesrecht werd uitgebreid. Het werd makkelijker om grote delen van de bevolking te bereiken. Rond 1900 ontwikkelde politieke partijen zich tot massaorganisaties.





Massaorganisaties: organisatie waarbij grote aantallen mensen zijn aangesloten





Voor propaganda werden moderne communicatiemiddelen ingezet, zoals de film. Vanaf 1927 werden de mogelijkheden van de film nog groter door de opkomst van de geluidsfilm. De geluidsfilm gaf meer mogelijkheden om ideologische boodschappen over te brengen. Een ander belangrijk communicatiemiddel werd de radio, die in de jaren 1920 op de markt werd gebracht.





Communicatiemiddelen: middelen waarmee informatie wordt overgebracht, zoals film, radio en televisie





De totalitaire bewegingen gebruikten de moderne communicatiemiddelen volop voor hun propaganda. In Duitsland, Italië en de Sovjet-Unie was propaganda alomtegenwoordig. Tegenstanders werden met de grofste middelen zwartgemaakt, de eigen maatschappij en beweging werd schaamteloos verheerlijkt. Ook massaorganisaties waren voor de totalitaire regimes belangrijk. In nazi-Duitsland waren alle arbeiders verplicht lid van het Arbeitsfront te zijn, dat de soldaten van de arbeid opvoedde tot goede nazi’s. Er werden veel dingen georganiseerd zodat de arbeiders ook buiten werktijd gecontroleerd konden worden. Alle jongens moesten lid zijn van de Hitlerjugend.





Paragraaf 5    Verzet tegen het imperialisme





Door een afwijzing van een vader groeide Soekarno’s afkeer van het kolinialisme. Hij richtte een politieke partij op die volledige en onmiddelijke onafhankelijkheid eiste. In Nederlands-Indië leefden vele volkeren die zich niet met elkaar verbonden voelden. Het verzet van Soekarno en de zijnen was gebaseerd op een nieuwe idee; het idee dat de Indonesische volkeren ondanks al hun verschillen toch één natie vormden.





Het Aziatische nationalisme werd opgewekt door het moderne imperialisme. De Europeanen maakten hun kolonies tot eenheid. Ze brachten hun bestuur tot in de verste uithoeken. Sommige inheemse jongeren gingen in Europa studeren. Hier maakten ze kennis met het westerse nationalisme. Ook leerden ze westerse waarden, zoals vrijheid en gelijkheid. Ze waren zich er van bewust dat die waarden niet in de kolonie golden. Dit maakte opstandig. Het nationalisme werd versterkt door de Eerste Wereldoorlog. Velen vochten op de Europese slagvelden. In ruil werd meer zelfbestuur beloofd. Europa raakte bovendien door de oorlog verzwakt. Er waren nieuwe mogendheden in opkomst. Zoals Japan en de VS. De Amerikaanse president Wilson zei dat de volkeren recht hadden op zelfbeschikking. Dit alles wekte hoop op onafhankelijkheid.





De Britse regering gaf de Indiërs in 1919 meer rechten, maar de nationalisten wilden meer. Er braken gewelddadige opstanden uit. Tegelijk organiseerde de nationalist Gandhi geweldloos verzet. Hij zettte de Britten onder druk met non-coöperatie: geen geweld gebruiken maar weigeren mee te werken. De Britse regering zag zich uiteindelijk gedwongen met hem te onderhandelen en India meer autonomie te geven. De Indonesische nationalisten probeerden Nederland onder druk te zetten met propaganda en non-coöperatie. Soekarno werd opgepakt en in 1930 veroordeeld tot 4 jaar cel. Veel Nederlanders vonden die straf onrechtvaardig. Na een jaar werd hij vrijgelaten. In 1933 werd hij samen met honderen andere nationalisten verbannen naar een onbewoond eiland. De rust leek wedergekeerd.





Non-coöperatie: weigering om met de koloniale overheid samen te werken





Autonomie: zelfbestuur, zelfstandigheid





In Afrika ten zuiden van de Sahara was er nauwelijks sprake van nationalisme. Afrika was minder ontwikkeld dan Azië, de grenzen van de kolonies waren er volkomen willekeurig getrokken. Daarnaast hadden de Europeanen er nauwelijks onderwijs gebracht. Er was nog geen inheemse elite die met Europese ideeën in aanraking was gekomen.





Paragraaf 6    De Tweede Wereldoorlog





Op 22 augustus 1939 riep Hitler 50 hoge officieren op om mee te delen dat ze over een paar dagen Polen moesten aanvallen.Op 1 september vielen Duitse troepen Polen binnen. Twee dagen later verklaarden Groot-Brittannië en Frankrijk Duitsland de oorlog.





De Vrede van Versailles was een belangrijke oorzaak van de Tweede Wereldoorlog. De Duitsers voelden zich vernederd omdat ze niet mee hadden mogen onderhandelen. Daarnaast kregen ze als enigen de schuld van de Eerste Wereldoorlog. Nationalisten waren woedend dat de democratische regering de vrede had getekend. Het Duitse leger was niet verslagen maar verraden door de democratische politici die een wapenstilstand hadden aan gevraagd. Hitler wilde revanche, de oorlog moest worden overgedaan en ditmaal moest Duitsland de heerschappij over Europa krijgen. Vanaf het begin lapte hij het verdrag van Versailles aan zijn laars. In 1938 lijfde het Duitse leger Oostenrijk in.





De andere mogendheden lieten Hitler zijn gang gaan. De Britse premier Chamberlain voerde een appeasement politiek. Hij hoopte dat Hitler redelijk zou worden als hij zijn zin had gekregen. Hitler dreigde sinds de zomer van 1938 Tsjecho-Slowakije aan te vallen. Hij wilde het Tsjechische Sudetenland hebben. De Britten en Fransen leken Tsjecho-Slowakije te steunen. Op het laatste moment kwam Mussolini tussenbeide. Er werd een vredesconferentie gehouden. Hitler beloofde zich rustig te houden als hij het Sudetenland kreeg. Chamberlain stemde toe. Van de andere mogendheden had Hitler geen last. De VS bemoeiden zich na 1919 niet meer met Europa. Ook Stalin hield zich afzijdig. Duitsland, Italië en later ook Japan hadden een bondgenootschap. In 1939 viel Duitsland Paag binnen. Groot-Brittannië en Frankrijk begrepen dat Hitler zich niet aan zijn woord zou houden. Op 23 augustus sloot Hitler een niet-aanvalsverdrag met Stalin. Hitler kon nu een oorlog met Groot-Britannië en Frankrijk riskeren.





Appeasement: verzoening, politiek van concessies aan agressor om oorlog te vermijden





Polen werd in vijf weken onder de voet gelopen. In maart 1940 namen de Duitsers in één dag Denemarken en Noorwegen in en op 10 mei 1940 vielen ze Nederland, België en Frankrijk aan. Op de dag van de invasie in West-Europa werd Churchill premier van Groot-Brittannië. Hij weigerde op te geven en vrede te sluiten. Een jaar lang vocht zijn leger alleen tegen Duitsland. Hitler probeerde de Britse luchtmacht uit te schakelen maar in de Battle of Britain hield de RAF stand. In december 1940 beval hij zijn generaals een aanval op de Sovjet-Unie voor te bereiden, operatie Barbarossa. Op 22 juni 1941 vielen de Duitse troepen de Sovjet-Unie binnen. Het Duitse leger viel stil door de vroeg invallende winter. Op 5 december sloegen de Russen de Duitsers vlak voor Moskou terug. Twee dagen later viel Japan de Amerikaanse vloot in Pearl Harbor aan. Hitler verklaarde de VS de oorlog. De VS, Groot-Brittannië en de Sovjet-Unie werden bondgenoten, de geallieerden. Ze zouden doorvechten tot de onvoorwaardelijke overgaven van de asmogendheden Duitsland, Italië en Japan.





Asmogendheden: alliantie van Duitsland, Italië en Japan voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog





De strijd in Zuid-Rusland werd in 1942 door de Duitsers hervat. Ze bereikten Stalingrad. Na maanden van zware gevechten gaven de Duitsers zich op 31 januari 1943 over. Hitler wilde dat Duitsland tot het bittere einde doorvocht. In het oosten werden de Duitsers steeds verder teruggeslagen. In het zuiden veroverden de geallieerden Noord-Afrika en Zuid-Italië. Op 6 juni 1944, D-day, landden er geallieerden in Normandië, waarna ze ook in het westen de Duitsers terugdrongen. Berlijn viel op 2 mei 1945. Op 8 mei gaf Duitsland zich over. In Azië had Japan enorme gebieden veroverd. Vanaf 1943 drongen de Amerikanen de Japanners langzaam terug. Op 15 augustus 1945 legde Japan zijn wapens neer.





De verwoestingen van de oorlog waren ongekend. Ook de Duitse burgerbevolking leed. Vanaf 1942 voerden de Britten en Amerikanen bombardementen uit op alle grote Duitse steden. Ook Tokyo en andere Japanse steden werden gebombardeerd. Op 6 augustus 1945 zetten ze tegen Hiroshima de atoombom in. Drie dagen later wierpen ze zo een bom op Nagasaki. Een week later capituleerde Japan.





De nazi’s gingen in het oosten harder tekeer dan in het westen. De Sovjetkrijgsgevangenen wachtte een bitter lot. De Duitsers beschouwden hen als untermenschen. Officieren werden direct doodgeschoten, de rest werd zonder eten en dringen in de open lucht achter prikkeldraad gezet. De meeste krijgsgevangenen kwamen om in werkkampen. Vanaf 1945 trok het Rode leger plunderend, moordend en verkrachtend door Duitsland. Miljoenen Duitsers vluchten naar het Westen. Het leven van de eigen militairen telde voor de Sovjetleiding niet.





In Azië traden de Japanners op met nietsontziende wreedheid. Sinds 1931 voerde Japan oorlog tegen China en kreeg grote delen van het land in handen. Ook in Korea en de Filipijnen pleegden ze oorlogsmisdaden. Toen ze in 1945 de Filipijnse hoofdstad Manila verloren, vierden Japanse troepen hun frustraties bot op de bevolking. In Indonesië deden de Japanners zich voor als bevrijders, maar in drie jaar kwamen er 2,5 miljoen Indonesiërs om door dwangarbeid, uitputting en ondervoeding.





Paragraaf 7    De Holocaust





In de maanden na 3 april 1945 drong het in het Westen door dat de nazi’s genocide op de joden hadden gepleegd. Berichten over de Holocaust waren al wel eerder door gesijpeld. Vanaf juni 1942 meldde de Britse staatsomroep BBC dat de Duitsers de Europese joden aan het uitroeien waren. Op 25 augustus 1944 zagen westerse journalisten voor het eerste een vernietigingkamp met eigen ogen. Van alle historische gebeurtenissen is de Holocaust misschien wel de gruwelijkste. Deze massamoord herinnert men waartoe racisme en discriminatie toe kunnen leiden.





Genocide: volkerenmoord, systematische uitroeiing van een volk of bevolkingsgroep





Holocaust: moord op de joden in de Tweede Wereldoorlog





Racisme: discriminatie op grond van ras





Discriminatie: het onrechtmatig maken van onderscheid





Europa had een lange geschiedenis van antisemitisme. De Romeinen hadden ervoor gezorgd dat de joden uit Palestina waren verdreven. De kerk zag hen als moordenaars van Christus. In de middeleeuwen moesten joden in getto’s leven. Ook werden joden geschuldigd van gruwelijkheden als het opeten van christenkinderen. Tijdens de pestepidemie in de 14e eeuw werden joden het slachtoffer van pogroms. In de 19e eeuw kregen joden eindelijk in veel landen gelijke burgerrechten. De joden raakten oververtegenwoordigd in verschillende beroepen. Dit leidde tot jaloezie. Het antisemitisme werd ook nog eens gevoed door de zogenaamde wetenschappelijke ideeën over mensenrassen. Volgens de nazi’ s waren kapitalisme en communisme onderdeel van een wereldwijd joods complot om het Germaanse ras te vernietigen.





Antisemitisme: Jodenhaat





Getto’s: stadswijken waar joden moeten wonen





Pogroms: gewelddadige uitbarsting van jodenhaat





Na de machtsovernamen van de nazi’s werden joden systematisch getreiterd en gediscrimineerd. In de nacht van 9 op 10 november 1938 organiseerden de nazi’s een pogrom. In heel Duitsland werden synagogen in brand gestoken en winkels en huizen van joden geplunderd en verwoest. De pogrom wordt ook wel Kristallnacht genoemd. Door de oorlog kwamen veel grotere aantallen joden onder naziheerschappij. Dit maakte de weg vrij voor de Endlösung voor het joodse probleem.





Endlösung: naziterm voor de massamoord op de joden





Kort na de inval in de Sovjet-Unie besloten de nazileiders alle joden te vernietigen. Het neerschieten van joden was niet efficiënt genoeg volgens de nazitop. Eind 1941 werd er gekozen voor vergassing. Op 20 januari 1942 werden daarover definitieve afspraken gemaakt. In Polen kwamen speciale vernietigingskampen. De SS had al concentratiekampen. In de vernietigingskampen gingen de meeste gevangenen direct naar de gaskamers. In het voorjaar van 1942 reden de eerste goederentreinen met joden naar deze kampen.





Paragraaf 8    De bezetting





Nederland werd op 10 mei 1940 overvallen door Duitsen troepen. Vijf dagen later capituleerde het Nederlandse leger. Hitler benoemde een rijkscommissaris, de Oostenrijkse nazi Seyss-Inquart, die alle bevoegdheden van regering en parlement overnam. De rechtstaat werd buiten werking gesteld. De bezetting was begonnen. In het begin ging het leven van de meeste Nederlanders gewoon door. De ambtenaren tekenden bijna allemaal een loyaliteitsverklaring, waarmee ze beloofden Duitse maatregelen uit te voeren. Ook de meeste andere Nederlanders pasten zich aan. Naarmate de bezetting langer duurde werden de anti-Duitse gevoelens sterker. De moffen werden steeds bruter als ze optraden en de schaarste en armoede nam toe. Het dieptepunt was de Hongerwinter van 1944/45.





De NSB’ers werden nog meer gehaat dan de Duitsers. Veel NSB’ers maakten zich schuldig aan collaboratie. Sommigen deden zelfs mee aan de jacht op joden. In Amsterdam werd in 1943 een aparte groep jodenjagers opgericht. Ze kregen kopgeld voor iedere jood die ze arresteerden.





Collaboratie: samenwerken met de vijand





In 1941 was er de Februaristaking in Amsterdam tegen de eerste deportaties van joden, in 1943 de landelijke april-meistakingen tegen gedwongen arbeid in Duitsland en in 1944 de spoorwegstaking om Duitse troepentransporten te hinderen.Telkens sloegen de Duitsers hard terug. In 1944 legden ze de voedseltransporten naar West-Nederland stil en veroorzaakten zo de Hongerwinter. Er doken 300 000 Nederlanders onder om aan arbeid in Duitsland te ontkomen. Dit stimuleerde andere vormen van verzet. Er waren al organisaties die joden hielpen onder duiken. Nu ontstonden er zulke organisaties voor andere onderduikers. Gewapend verzet was er nauwelijks. Als dit wel gebeurden namen de Duitsers gruwelijk wraak. Vaak werden er gewone burgers geëxecuteerd.





Gelijk aan begin van de bezetting werden de joden geïsoleerd. In april 1942 waren ze verplicht een gele ster te dragen. Kort daarna begonnen de deportaties. De joden moesten zich melden voor ‘arbeid in het oosten’. Ook gehandicapten, hoogbejaarden en kleine kinderen. De joden werden eerst naar doorgangskampen gebracht. Vanuit daar reed elke dinsdag een goederentrein met 1000 joden naar Auschwitz en Spbibor. In totaal werden er 107 000 joodse Nederlanders gedeporteerd, van hen keerden er slechts 5000 terug.







Samenvatting hoofdstuk 10            De tijd van televisie en computer



1950 tot heden




  • Tweede helft 20e eeuw





Paragraaf 1    De kolonisatie





Op 17 augustus 1945 werd de onafhankelijke republiek Indonesië uitgeroepen. Na het vertrek van de Japanners was er een grote chaos. Nederland probeerde de orde te herstellen en tegelijk met Indonesische leiders afspraken te maken over geleidelijke dekolonisatie en samenwerking. Dat mislukte. Met twee politionele acties werden grote delen van Java en Sumatra heroverd. De Nederlandse troepen werden doelwit van guerrillastrijders. Nederland kwam onder grote internationale druk te staan om Indonesië te verlaten. Op 27 december 1949 vond de soevereiniteitsoverdracht plaats.





Politionele acties: twee Nederlandse militaire operaties in Indonesië(1947 en 1948-1949)





In de rest van Azië werd de dekolonisatie na WO2 snel voltooid. De Europeanen konden hun kolonies niet houden doordat ze door de oorlog waren uitgeput, ook het natonalisme was in de kolonies aangewakkerd. De nieuwe supermachten, de VS en de Sovjet-Unie, wilden een einde aan het kolonialisme. De Britse regering wilde zo snel mogelijk van Brits-Indië af. Voornamelijk door de haat tussen de moslims en hindoes. In juni 1947 besloten de hindoe- en moslimleiders de kolonie te verdelen. Twee maanden later droegen de Britten de soevereiniteit over. Frankrijk wilde Indochina wel houden, Ho Chi Minh had er een onafhankelijke republiek Vietnam uitgeroepen. Met hem voerden de Fransen 9 jaar lang een bloedige oorlog die in 1954 tot een einde kwam.





Dekolonisatie: het onafhankelijk worden van kolonies





Supermacht: zeer grote mogendheid( de VS en de Sovjet-Unie na 1945)





In 1954 kwamen de Algarijnen tegen Frankrijk in opstand. Frankrijk probeerde de opstand met harde hand te onderdrukken, na 8 jaar in oorlog te zijn geweest met Algarije gaf Frankrijk Algarije in 1962 op. Groot-Brittannië, België en Frankrijk wilden zonder geweld van hun Afrikaanse kolonies af. Ze droegen de macht over aan politici die na de onafhankelijkheid met hen wilden samenwerken. Na de jaren 1960 deden de Europeanen buiten Afrika afstand van de meeste restjes koloniaal bezit.





De dekolonisatie maakte een eind aan de westerse hegemonie in de wereld. Door hun economische macht en soms ook door oude banden hielden westerse landen wel invloed in de ‘derde wereld’.





Hegemonie:



Derde wereld:





Paragraaf 2    De Koude Oorlog





Op 12 augustus 1953 liet de Sovjet-Unie een nieuw soort atoombom ontploffen. De Amerikaane president Eisenhower waarschuwde dat een kernoorlog de wereld zou terugwerpen in het stenen tijdperk. De oorlog is ondenkbaar met de wapens die ze toen tot hun beschikken hadden.





De Tweede Wereldoorlog was nauwelijks voorbij toen de Koude Oorlog begon. De VS en de Sovjet-Unie kwamen als supermachten uit de oorlog en werden elkaars natuurlijke concurrenten in de strijd om macht en invloed. Hun ideologische tegenstelling leidde bovendien tot wantrouen. De Amerikanen stonden voor het kapitalisme en democratie. De Sovjet-Unie representeerde het communisme. Zo leidde de Koue Oorlog tot blokvorming. De wereld raakte verdeeld in twee ideologische blokken, het Oostblok onderleiding van de Sovjet-Unie en het vrije westen onder leiding van de VS.





Koude Oorlog: toestand van vijandschap waarbij de Sovjet-Unie en de VS elkaar wereldwijd bestreden met alle middelen zonder een regelrechte oorlog





Blokvorming: verdeling van de wereld in twee ideologisch tegengestelde blokken onder leiding van de Sovjet-Unie en de VS





Oostblok: blok van communistische landen in Europa onderleiding van de Sovjet-Unie





In februari 1945 hoopte president Roosevelt de samenwerking met Stalin te behouden. In Jalta maakten Stalin, Churchill en Roosevelt afspraken over de naoorlogse orde. De Verenigde Naties werd opgericht, geleid door de Veiligheidsraad, waarin de grote mogendheden samen conflicten in de wereld zouden oplossen. Één van de afspraken was dat Duitsland onderverdeeld werd in 4 zones, Berlijn lag in de Sovjet-zone maar werd zelf ook onderverdeeld. Op de vervolgconferentie in Potsdam vertelde Churchill zijn opvolger Truman aan Stalin dat de VS een atoombom had. Stalin zag dit als poging tot intimidatie. Dit werd het begin van een wapenwedloop.





Verenigde Naties: volkerenorganisaties sinds 1945





Veiligheidsraad: onderdeel van de VN dat zorgt voor het handhaven van vrede en veiligheid in de wereld





Wapenwedloop: race om de krachtigste en de meeste wapens te krijgen





Tussen 1945 en 1948 bracht Stalin communistische dictaturen aan de macht. Van de beloofde democratische verkiezingen kwam niets terecht. De grenzen met het westen gingen dicht, midden in Europa kwam een ondoordringbaar Ijzeren Gordijn, bewaakt met prikkeldraad, mijnenvelden, grenstroepen en schitinstallaties. Truman wilde de opmars van het communisme tegenhouden. In 1947 beloofde hij economische en militaire steun aan landen die erdoor werden bedreigd. Onderdeel van deze containmentpolitiek was het Marshallplan/ de Marshallhulp. De VS gaven grootschalige steun voor de wederopbouw van West-Europa. In 1949 werden in Duitsland de westerse bezettingszones samengevoegd in een nieuwe staat, de Bondsrepubliek. De Sovjetzone werd een communistische staat, de DDR. De VS en Europa sloten een militair bondgenootschap, de NAVO. In 1955 sloten de communistische landen van Oost-Europa een militair verbond, het Warschaupact.





Ijzeren Gordijn: gesloten grens tussen het communistische en niet-communistische deel van Europa





Containmentpolitiek: Amerikaanse politiek in de Koude Oorlog om het communisme ‘in te dammen’ door steun aan regeringen die zich tegen het communisme verzetten





Marshallhulp: Amerikaanse econmische en financiële hulp aan West-Europa(vanaf 1947)





In 1949 ontstond er in de VS paniek toen de Sovjet-Unie met succes een atoombom testte en de communiste Mao in China de macht greep. Truman paste de containment nu ook toe in Azië. In 1950 viel het communistische Noord-Korea, Zuid-Korea binnen. De VS en bondgenoten wisten de communisten met geweld terug te drijven. Het Chinese leger wist de Zuid-Koreaanse hoofdstad Seoul in te nemen. Pas in 1953 na Stalins dood werd de Korea-oorlog beëindigd. Chroesjtsjov, de opvolger van Stalin, maakten in de Sovjet-Unie een eind aan de ergste onderdrukking. De twee systemen moesten voorlopig naast elkaar bestaan.





De grens tussen Oost- en West-Berlijn was het enige gat in het Ijzeren Gordijn. Doordat honderduizenden Oost-Duitsers via West-Berlijn naar het westen trokken, dreigde de DDR leeg te lopen. Chroesjtsjov eiste dat de Amerikanen Berlijn verlieten. Na weigering plaatste de DDR om West-Berlijn een hoge muur met een strook des doods, zodat niemand de DDR meer kon verlaten. In 1962 liep de spanning nog hoger op. Op Cuba was in 1959 de comunist Castro aan de macht gekomen. Eind 1962 ontdekten de Amerikanen dat de Russen lanceerinstallaties voor kernraketten op Cuba plaatsten. Kennedy dreigde met een atoomoorlog als Chroesjtsjov ze niet weghaalde. Na twee weken gaf hij toe toen de VS beloofde Castro met rust te laten.





Na de Cubacrisis volgde een periode van ontspanning. Toch leidde de Koude Oorlog in Azië weer tot een bloedig conflict. In de jaren 1965-1973 voerden de VS oorlog in Vietnam, dat onderverdeeld was in een communistisch noorden en een anticommunistisch zuiden. De VS probeerden te voorkomen dat de communisten heel Vietnam in handen kregen. Ook de wapenwedloop ging door. In 1970 spraken de VS en Sovjet-Unie af hun kernwapenarsenalen niet verder uit te breiden. Na 1975 nam de vijandigheid weer toe. De Sovjet-Unie bouwde nieuwe middellangeafstandsraketten. In 1979 plaatste ook de NAVO middellangeafstandswapens. Dit leidde in Europa tot massale antikernwapendemonstraties.





Ontspanning: periode in de Koude Oorlog waarin de VS en de Sovjet-Unie streefden naar vermindering van de spanningen (1962-1975)





Middellangeafstandsraketten: raketten met een bereik van 1000 tot 5500 kilometer





Na 1985 werd de Koude Oorlog snel beëndigd. De communistische landen hadden enorme economische problmen. De nieuwe Sofjetleider Gorbatsjov zag dat de wapenwedloop een te zware belasting was. In 1987 sloot hij met de Amerikaanse president Reagan een akkoord over vernietiging van alle middellangeafstandsraketten. Het Oostblok viel in 1989 uiteen.In het ene na het andere Oost-Europese land kwam het communisme tot een einde. Op 9 november 1989 viel de Berlijnse Muur. Op 4 december verklaarden Gorbatsjov en president Bush s. de Koude Oorlog tot een einde.





Op 3 oktober 1990 werd de DDR opgeheven. Het land ging op in de Bondsrepubliek. Met Kerstmis 1991 werd de Sovjet-Unie opgeheven.





Paragraaf 3    Welvaart en cultuur





De regering had de komst van het nieuwe medium jarenlang tegengehouden. Maar de ministers begrepen dat ze daar niet eindeloos mee door konden gaan. Overal in de westerse wereld was de televisie in opkomst. Op 2 oktober 1951 was in Nederland de eerste televisie-uitzending. In 1970 had bijna iedereen tv.





Vanaf 1948 kwam er een nooit voor mogelijk gehouden welvaart in West-Europa tot stand. Binnen één generatie had schaarste en soberheid plaatsgemaakt voor de overvloed van de consumptiemaatschappij.





Consumptiemaatschappij: samenleving die gericht is op het produceren en verkopen van grote hoeveelheden consumptiegoederen





De ontzagwekkende welvaartsstijging was een gevolg van de economische groei. De industrie, de internationale handel en de overheidsuitgaven namen snel toe. Er ontstond een verzorgingsstaat, die verantwoordelijk was voor het welzijn van de burgers. Deze streefde naar volledige werkgelegenheid, een rechtvaardige inkomensverdeling en sociale zekerheid, onderwijs en gezondheidszorg voor iedereen. Veel landen hadden regeringen onderleiding van sociaaldemocraten of christendomocragten. De christendemocratie was kort na de Tweede Wereldoorlog ontstaan uit het confessionalisme.





Verzorgingsstaat: staat waarin de overheid zorgt voor sociale voorzieningen, zoals ouderdoms- en werkloosheidsuitkeringen





Christendemocratie: politiek-maatschappelijke stroming gebaseerd op christelijke normen en waarden





De welvaart en sociale zekerheid leidden tot grote sociaal-culturele veranderingen. Het individu met zijn behoeftes kwam centraal te staan, er was een toenemende individualisering. Als mensen hulp nodig hadden, konden ze rekenen op de staat. De invloed van de kerk en de traditionele moraal nam af.





Sociaal-culturele verandering: veranderingen in de relaties tussen groepen in de samenlevingen in de levenswijze en opvattingen van deze groepen





Individualisering: ontwikkeling waarbij mensen meer als individu en minder als lid van groepen in de samenleving komen te staan





Er ontstond ook een aparte jongerencultuur. Tot halverwege de jaren 1950 bestonden jongeren niet als aparte groep. Dankzij loonstijgingen konden jongeren steeds vaker hun geld zelf houden. Ze gebruikten het voor uitgaan en kleren waarmee ze zich van de ouderen onderscheiden. De moderne jeugd luisterde naar popmuziek en kochten grammofoonplaten. De meesten hadden ook een transistorradio. Steeds meer jongeren gingen tot hun 18e naar school en daarna naar de universiteit of hogeschool. Ook hun normen en waarden waren verschillend van hun ouders. Ze vormden een protestgeneratie die zich afzette tegen de gevestigde orde.





Protestgeneratie: generatie van babyboomers die zich in de jaren 1960 en 1970 verzetten tegen de gevestigde orde





Ook de man-vrouwrelaties en de opvattingen over seksualiteit en voortplaning veranderden. Belangrijk daarbij was de anticonceptiepil. Die rond 1960 opde markt kwam. Het kinderaantal daalde dramatisch. Vrouwen gaven daarnaast hun baan op zodra ze trouwden. Rond 1960 werd het huishouden minder tijdrovend doordat het kindertal daalden en verschillende machines werk uit de huisvrouw haar handen nam. Er ontstond een tweede feministische golf. Ze wilden gelijke kansen op arbeidsmarkt en gelijke verdeling van huishoudelijke taken en de zorg voor de kinderen.





Paragraaf 4    De Europese eenwording





De Europese eenwording begon in 1951 met de oprichting van de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal(EGKS). De lidstaten stelden een gemeenschappelijk bestuur in voor hun kolen- en straalindustrie. Zes landen deden mee, Frankrijk, de Bondsrepubliek Duitsland, Italië, België, Nederland en Luxemburg. In 1957 werd de Europese Economische Gemeenschap opgericht. De handel tussen de EEG-landen werd vrij, naar buiten toe kregen ze gemeenschappelijke importtarieven. De lidstaten bleven onafhankelijk, maar hun onafhankelijkheid werd wel beperkt naarmate er meer Europese regels en wetten kwamen. Die werden gemaakt door de Raad van Ministers, waarin de vakministers van de lidstaten zaten. Verder had de EEG een dagelijks bestuur, de Europese Comissie en een parlement, het Europese Parlement. De belanrijke politieke besluiten werden genomen door de Europese Raad van regeringsleiders. In 1973 traden Groot-Brittannië, Ierland en Denemarken tot de EEG toe. In 1980 volgden Griekenland, Spanje en Portugal. Frankrijk, Duitslan, Nederlan, België en Luemburg sloten in 1985 het Verdrag van Schengen. De onderlinge grenscontroles werden af geschaft.





Lidstaten: lid van een organisatie van staten





Raad van Ministers: vergadering van ministers van de EU-lidstaten





Europese Commissie: dagelijks bestuur van de EEG en later de EU





Europese Raad: vergadering van alle regeringsleiders van de Europese Unie





Door het verdrag van Maastricht(1992) maakte de EEG plaats voor de Europese Unie. De EU ging niet alleen over e economie, maar bijvoorbeeld ook over veiligheid. Ook kwam er een gemeenschappelijke munt, de euro. De val van het communisme maakte uitbreiding met nieuwe lidstaten mogelijk. Er kwamen 15 landen bij.





Europese Unie: samenwerkingsverband van Europese staten sinds 1992





De eenwording moest de democratie versterken. Democratie was een voorwaarde voor het lidmaatschap. Maar de eenwording is ook altijd moeizaam verlopen. Nationale gevoelens en belangen bleven altijd een grote rol spelen. Voor veel besluiten was consensus nodig. Gemaakte afspraken werden niet altijd nageleefd.





Consensus: eensgezindheid





Paragraaf 5    Pluriforme en multiculturele samenlevingen





Nederland was het eerste land dat het huwelijk openstelde voor mensen van gelijk geslacht. Andere landen zoals België en Spanje volgden spoedig. Overal in de westere wereld waren pluriforme samenlevingen ontstaan waarin mensen met vrschillende normen, waarden, gewoonten en leefstijlen een gelijkwaardige plaats hadden. Een gevolg van de sociaal-culturele veranderingen die sinds de jaren 1960 doorgegaan waren.





Pluriforme samenleving: samenleving waarin mensen wonen met verschillende normen, waarden, gewoonten en leefstijlen





Aan de sterke economische groei in West-Europa kwam in 1973 een einde. Complete industrietakken verdwenen naar lagelonenlanden. In andere industrieën vielen massaontslagen doordat werk werd geautomatiseerd. De industriële samenleving maakte plaats voor een informatiemaatschappij, waarin de arbeidersklasse een veel kleiner deel van de bevolking uitmaakte. In deze postindustriële samenleving ontstond opnieuw economische groei. De Europeanen werden nog veel welvarender dan in de jaren 1960.





Automatisering: vervanging van mensen door uit zichzelf werkende machines





Informatiemaatschappij: samenleving waarin mensen in werk en vrije tijd veel gebruikmaken van informatie- en communicatietechnologie, zoals computers en mobiele telefoons





Postindustriële samenleving: maatschappij waarin de goederenproductie niet meer de belangrijkste sector van de economie is





De invloed van kerk en christendom nam verder af. Ook het traditionele gezin was niet meer wat het geweest is, Europenanen trouwden steeds later, sommigen trouwden niet. Ongehuwd samenwonen werd gebruikelijk. Het aantal werkende vrouwen nam toe en mannen namen een aanzienlijk deel van de huishoudelijke taken en de zorg voor de kinderen op zich.





De Europese samenlevingen werden ook multicultureel. Door de sterke economische ontwikkeling en welvaartsgroei leidden tot grote migratiestromen. De eerste stroom was het gevolg van de dekolonisatie. Oor de welvaart nam in de jaren 1960 de komst van niet-westerse immigranten uit voormalige kolonies toe. Tegelijk ontstond een stroom arbeidsmigranten uit landen rond de Middellandse Zee. Er was een grote behoefte aan arbeidskrachten.De Duitse en Nederlandse regeringen nodigden jonge mannen uit bijvoorbeeld Turkije en Noord-Afrika uit om als gastarbeiders te komen werken. Deze allochtonen deden vaak het vuile en laagbetaalde werk waar geen autochtonen meer voor te vinden waren. Veel gastarbeiders bleven, ook toen na 1973 veel laagbetaalde banen verdwenen. In de grote steden ontstonden allochtone buurten vol armoede en werkloosheid.





Multiculturele samenleving: samenleving waarin verschillende culturen naast elkaar en door elkaar leven





Gastarbeiders: arbeider uit een ander land





Allochtonen: personen uit een ander land of met een ouder uit een ander land





Autochtonen: oorspronkelijke bewoners van een land





Na de Koude Oorlog ontstonden nieuwe grote immigratiestromen. In de jaren 1990 nam het aantal asielzoekers zeer sterk toe. Ook het aantal illegalen steeg sterk. De komst van grote groepen allochtonen leidde tot spanningen. Veel autochtonen geloofden dat de buitenlanders hun banen inpikten, hun sociale voorzieningen misbruikten en criminaliteit en onveiligheid veroorzaakten. Het aantal racistische incidenten nam toe. De spanningen werden vergroot door godsdienstige en culturele verschillen. Een groeiend aantal autochtonen ging de islam zien als een fanatiek, anti-westers geloof, dat haat en geweld predikte. Moslims werden met wantrouwen bekeken. Als reactie gingen veel moslims zich juist nadrukkelijker als moslim presenteren. De onvrede over immigratie en islam leidde tot politieke spanningen. Er ontstonden debatten over multiculturele samenleving.





Examenkatern           De Koude Oorlog



1945 – 1991





Paragraaf 1    Blokvorming in Europa(1945-1955)





De tegenstelling tussen de VS en Sovjet-Unie was ouder dan het einde van de Koude Oorlog. Deze tegenstelling ontstond in 1917, toen de VS gingen meedoen aan de Eerste Wereldoorlog en in Rusland de communistische partij aan de macht kwam. De Amerikanen vochten in de Eerste Wereldoorlog niet alleen voor hun vaderland. Ze wilden de wereld veilig voor de democratie maken. Door de Russische revolutie ontstond een nieuwe vijand van de democratie. Het communisme. belangerijk voor het communisme was dat ze niet alleen een revolutie in eigen land wilden, maar ook een wereldrevolutie. Hun leider Lenin riep de arbeiders en soldaten op in opstand te komen. De opstanden braken uit maar nergens veroverden de communisten de macht. In Rusland begon een burgeroorlog, waarbij het communistische Rode Leger vocht tegen verschillende anticommunistische legers. Deze ‘witten’ kregen onder meer steun van de VS. De communisten versloegen al hun vijanden en veroverden ook landen die zich in 1917 van het tsarenrijk hadden afgescheiden. Samen met die landen vormden Rusland in 1922 de Sovjet-Unie.





De Sovjet-Unie bleef de enige communistische staat. Lenins opvolger Stalin geloofde nog wel in de ocmmunistische wereldheerschappij. Om de klaseloze maatschappij te voltooien nam hij de boeren met grof geweld hun land af. Boeren moesten zich aansluiten bij collectieve boederijen of dwangarbeid verichten in de industrie of mijnbouw. De Sovjet-Unie werd een totalitaire dictatuur. De economie werd volledig door de staat gecontroleerd. Er was geen vrijheid van menigsuiting, radio, film en kranten moesten propaganda maken voor het communsme en Stalin te verheerlijken. Dit totalitaire systeem stond lijnrecht tegenover het Amerikaanse systeem van democratie, kapitalisme en individuele vrijheid. De VS en de Sovjet-Unie hadden weinig met elkaar te maken. Toch bleef de vijandschap. Stalin dacht dat de westerse landen hoopten dat nazi-Duitsland de Sovjet-Unie aan zou vallen. Daarom sloot de Sovjet-Unie een verdrag met Duitsland. Ze zouden samen Polen aan vallen en elkaar met rust laten.





In de Tweede Wereldoorlog bleven de VS en de Sovjet-Unie in het begin neutraal. Ze gingen meevechten nadat ze in 1941 aangevallen waren. De Sovjet-Unie door Duitsland en de VS door Japan. Ze werkten samen als bondgenoten. President Roosevelt wilde deze samenwerking na de oorlog voortzetten.Na Roosevelts dood, april 1945, liepen de spanningen snel op. Roosevelts opvolger Truman vertrouwde Stalin niet. Hij dacht dat Stalin het communisme in heel Europa wilde versprieden. Stalin dacht dat Truman een einde wilde maken aan het communisme. In juli 1945 kwamen Stalin, Truman en Churchill naar Potsdam. Ze wilden afspraken maken over een vredesregeling met Duitsland en over nieuwe machtsverhoudingen in Europa. Truman vertelde Stalin dat de VS een bom hadden getest met een buitengewone vernietigingskracht. Stalin zag dit als intimidatie en van de afspraken kwam niets meer terecht.





Vanaf 1945 vergrootten de VS en de Sovjet-Unie de greep opo hun invloedssferen, waardoor het wederzijdse vijandbeeld werd versterkt. Stalin bracht in de buurlanden Polen, Tsjecho-Slowakije, Hongarije, Roemenië en Bulgarije communisten aan de macht. Het waren totalitaire staten naar het voorbeeld van de Sovjet-Unie. In maar 1947 riep Truman de Trumandoctriene uit. De VS moest volgens hem vrije volken helpen tegen de communistische dreiging. Dit leidde tot de containmentpolitiek, de politiek om het communisme overal in te dammen waar de VS communistische expansie vreesden.





Europa raakte verdeeld in twee ideologische machtsblokken. Het Oostblok onder leiding van de Sovjet-Unie en het Westen onder leiding van de VS. De scheidingslijn ging dwars door Duitsland. Berlijn was apart verdeeld. In 1948 probeerde Stalin heel Berlijn in handen te krijgen door de toegangswegen tot West-Berlijn af te sluiten. De Amerikanen gingen West-Berlijn met vliegtuigen voorzien van voedsel en brandstof. Deze luchtbrug werd een groot succes. In mei 1949 hief Stalin de Blokkade op. Twee weken later werd in West-Duitsland een democratische Duitse staat gevormd, de Bondsrepubliek Duitsland. In Oost-Duitsland werd de communistiche DDR gesticht. Met West-Europese landen sloten de VS in 1949 een militair bondgenootschap, de NAVO. In 1949 testten de Sovjets hun eerste atoombom. Er ontstond een wapenwedloop.





Paragraaf 2    Confrontatie en co-existentie(1955-1963)





In 1955 sloot de Bondsrepubliek zich aan bij de NAVO en vormde een nieuw leger. Als reactie hierop richtte de Sovjet-Unie het Warschau pact op. De DDR sloot zich bij dit pact aan.





Na Stalins dood in 1953 bleef de Sovjet-Unie een totalitaire dictatuur. De communistische partij hield alle macht, de staat bleef de economie volledig controleren en de media bleven een propagandamiddel. Het individu kreeg iets meer vrijheid. De nieuwe leider, Chroesjtsjov, rekende in een toespraak met Stalin af. Nu er kritiek op Stalin mogelijk was, kon er hoop ontstaan op meer vrijheid.





Op 23 oktober 1956 durfden studenten uit de Hongaarse hoofdstad Boedapest te demonstreren voor vrijheid en democratie.Het standbeeld van Stalin werd omver getrokken. De communistische leider Nagy beloofde hen onderhandelingen. De demonstraties namen toe. Nagy beloofde een eind te maken aan het machtsmonopolie van de communistsiche partij. Er zou een democratie met meer partijen komen. Ook zouden de Sovjettroepen vertrekken. Ten slotte zou Hongarije uit het Warschaupact stappen en een neutraal land worden. Op 4 november zetten Sovjettanks de aanval op Boedapest in. De opstandelingen maakten geen schijn van kans. Het dodental was inmens.





De Hongaarse opstandelingen hadden op westerse hulp gehoopt. De VS had namelijk het verzet in Oost-Europa aangemodigd. De Amerikaanse regering had echter besloten dat er geen militaire interventie zou komen voor de bevrijding van Oost-Europa. Het risico van een derde wereldoorlog was te groot. Ook de Sovjet-Unie wilde de vrede bewaren. Chroesjtsjov wilde ‘vreedzame co-existentie’. Het communisme en kapitalisme zouden naast elkaar moeten bestaan.





In 1961 brak er een tweede crisis uit rond Berlijn. Berlijn was nog het enige gat in het IJzeren Gordijn. Veel Oost-Duitsers vluchtten via Berlijn naar het Westen. Rond 1960 werd de uittocht zo massaal dat het een bedreiging werd voor het voortbestaan van de DDR. In juni 1961 zei Chroesjtsjov tegen de nieuwe Amerikaanse president Kennedy dat de westerse troepen voor het eind van het jaar Berlijn moesten verlaten. Kennedy gaf niet toe. Op 13 augustus begon de DDR de grens met West-Berlijn hermetisch af te sluiten. De uittocht werd van het ene op het andere moment onmogelijk, de communistische staat was verzekerd van zijn voortbestaan. De Amerikanen ondernamen niets tegen de Berlijnse Muur.





In 1959 hadden rebellen op Cuba de pro-Amerikaanse regering verjaagd. Hun leider Fidel Castro vestigde een communistishe eenpartijstaat. Kennedy liet in 1961 een invasie uitvoeren door anticommunistische Cubanen, opgeleid door de CIA. De invasie mislukte. Chroesjtsjov besloot Castro met kernwapens te beschermen. Choesjtsjov wilde met de atoombommen op Cuba ook tegenwicht bieden aan de Amerikaanse atoomraketten die in de buurt van de Sovjet-Unie opgesteld stonden. In oktober 1962 ontdekten de Amerikanen de lanceerinstallaties op Cuba.Kennedy eiste op tv dat Chroesjtsjov ze weghaalde. De Amerikaanse marine zou schepen die met nieuwe raketten naar Cuba onderweg waren, tegehnouden.Chroejtsjov zei dat hij zich daar niets van aantrok, toch draaiden de Sovjetschepen na een aantal dagen om. Chroesjtjov schreef aan Kennedy dat hij de raketten pas van Cuba zou weghalen als Kennedy Castro met rust liet en de Amerikaanse raketten uit Turkije weghaalde. Uiteindelijk was de atoomoorlog geweken. Het had zomaar tot een derde wereldoorlog kunnen uitlopen.





Paragraaf 3    Ontspanning(1963-1991)





Na de Cubacrisis begrepen de leiders van de VS en de Sovjet-Unie dat ze samen moesten werken om een nucleair conflict te voorkomen. Er ontstond een periode van ontspanning, ook wel detente genoemd. De detente leidde tot een hotline tussen Washington en Moskou, zodat de communicatie zou verbeteren. Er werden afspraken gemaakt over de atoomwapens. Ze hoopte een onbeheersbare confrontatie te voorkomen.





De ontspanning maakte het de Sovjet-Unie gemakkelijker om zijn greep op Oost-Europa te houden. Breznjev, opvolger van Chroesjtsjov, stelde in 1968 de breznjevdoctrine in. De Sovjet-Unie zou militair ingrijpen als landen af dreigden te glijden naar het kapitalisme. Een paar dagen later viel het leger Tsjecho-Slowaijke binnen. De communistische partij gaf volgens hem teveel vrijheid.





Na 1975 werd de kernwapenwedloop hervat. Europa lag midden in het conflictgebied, wat tot grote angst leidde onder de Europese bevolking. De angst werd extra gevoed door de Amerikaanse president Reagan. Hij sprak vijandig over de Sovjet-Unie, daarnaast lanceerde hij het strategisch defensie initiatief(SDI). Een plan voor een ruimteschild, met raketten die kernraketten uit de lucht konden schieten.





De nieuwe leider van de Sovjet-Unie, Gorbatsjov, meende dat de Sovjet-Unie de wapenwedloop niet aankon. Economisch raakte het Oostblok steeds verder achterop. Hij was daarom bereid om met Reagan te praten. Dit leidde in 1987 tot een verdrag waarin de leiders afspraken de kernraketten voor de middellange afstand te vernietigen. Gorbatsjov dacht dat het communisme alleen kon overleven als er belangrijke hervormingen werden doorgevoerd. Hij gebruikte de begrippen, glasnost(openheid) en perestrojka(verbouwing).Er moest over alles vrij kunnen worden gesproken en de staat moest ruimte geven aan particulier initiatief. Eigenlijk versnelde Gorbatsjov de ondergang van het communisme alleen maar.





Eind 1988 liet Gorbatsjov de Breznjevdoctrine los. Het gevolg was dat het communisme in 1989 in het ene na andere Oost-Europese land ten onder ging. In Hongarije hief de partij het communisme zelfs op. De regering liet het onder stroomstaand hek langs de grens met Oostenrijk kapot knippen. De Oost-Duitsers trokken massaal naar Hongarije om vandaar naar het Westen te trekken. Het regime in de DDR probeerden alles om de uittocht te stoppen, de bevolking reageerde hier steeds heftiger op. De partijtop durfde zonder Sovjetsteun deze protesten niet neer te slaan. Op 9 november zei een hoge functionaris dat iedereen de grens met West-Duitsland over mocht steken. Dit leidde tot een run op de Berlijnse Muur. De grenswachten lieten niemand door, kort voor middernacht gaven ze aan de massa toe. De grensposten gingen open en de Duitsers begonnen direct met het slopen van de Muur. Gorbatsjov stemde in met opheffing van de DDR en toetreding van Oost-Duitsland tot de Bondsrepubliek. De Sovjet-Unie begon uit een te vallen. De macht over Rusland kwam in handen van Jeltsin. Hij hief de Sovjet-Unie in december 1991 op en verbood de communistische partij.





Frankrijk en andere Europese landen waren bang dat de Duitse hereniging ervoor zorgden dat Duitsland opnieuw zou proberen de rest van Europa te overheersen. Hierdoor besloten ze nauwer samen te werken. Zodat Duitsland sterker aan Europa gebonden zou zijn. Met het Verdrag van Maastricht werd de Europese Unie opgericht, er werden afspraken gemaakt over de invoering van een Europese munt en samenwerking op veel andere gebieden.





Paragraaf 1    Blokvorming in Europa(1945-1955)





De atoombom op Hiroshima:



Na de Duitse ondergang ging de werldoorlog door in Azië. Om te voorkomen dat er nog eens honderduizenden Amerikanen zouden sneuvelen besloot Truman de atoombom in te zetten. Op 6 autustus 1945 steeg de bommenwerper op van een eilandje in de Stille Oceaan. Little Boy ontplofte 600 meter boven de grond. Gebouwen op de grond werden omvergeblazen door een reusachtige vuurbal. Meer dan 70000 inwoners kwamen direct om.velen stierven daarna door kanker van de atoomstraling. Na de tweede atoombom op Nagasaki gaf Japan zich op 15 augustus 1945 over. Stalin viel twee dagen na Hiroshima Japan aan. Het Rode Leger lijfde snel enkel Japanse eilanden in.





De Marshallhulp:



Na de oorlog heerste in Europa een bittere armoede. De Amerikanen maakten zich daar grote zorgen over. Door de armoede voelden veel Europeanen zich aangetrokken tot het communisme. In juni 1947 presenteerde de Amerikaanse minister van Buitenlandse zaken het Marshallplan. De VS boden de Europese landen enorme hoeveelheden geld en goederen aan. In ruil daarvoor moesten ze met elkaar samenwerken en Amerikaans toezicht accepteren. Stalin wiegerde de hulp. Hij verbood ook andere Oost-Europese landen de hulp aan te nemen. De Marshallhulp bracht de Europese eenwording op gang en een opkomst van welvaartsgroei. De hulp versterkte ook de blokvorming.





De redevoering van McCarthy:



Op 9 februari 1950 hield de Amerikaanse senator Joseph McCarthy een toespraak. Hij toonde papieren waarop volgens hem de namen stonden van tientallen communisten die op het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken werkten. Deze communistische infiltranten hadden volgens hem grote invloed. McCarthy bleef zijn beschuldigingen herhalen, waarbij hij steeds andere getallen noemde en telkens andere mensen aanviel. In feite waren het verzinsels, maar toch leken ze geloofwaardig. Dit kwam doordat veel Amerikanen doodsbang waren voor het communisme. Voor veel Amerikanen hadden zijn acties echter nare gevolgen. Het leidde tot een heksenjacht op mensen die werden verdacht van communistische sympathieën. Veel onschuldigen verloren hun baan.





Paragraaf 2    Confrontatie en co-existentie(1955-1963)





De bestorming van Felix Meritis:



Op 4 november 1956 waren de hele dag radioverslagen te horen van de strijd in Boedapest. De anticommunistische gevoelens in Nederland liepen hierdoor hoog op. In Amsterdam verzamelden zich die middag tientallen mensen bij Felix Meritis, het hoofdkwartier van de communistische partij. De communisten trommelden tientallen partijgenoten op om het gebouw en hun krant te verdedigen.De massa op straat groeide aan tot duizenden. De CPN vroeg politiebescherming, maar de burgemeester zei dat hij weinig kon doen. Om 19.00 uur kwam de woede op straat tot uitbarsting. Pas na urenlange gevechten herstelde de politie rond middernacht de orde. Het bleef daarna nog dagen onrustig rond Felix Meritis.





De toespraak van Kennedy in Berlijn:



Kennedy tolereerde de Berlijnse Muur, dit leidde in West-Duitsland tot teleurstelling. Veel West-Duitsers vreesden dat de Amerikanen hen in de steek zouden laten en ook niets zouden doen als de communisten alsnog West-Berlijn innamen. In juni 1963 reisde Kennedy naar West-Berlijn, bij de Muur hield hij een korte toespraak. Kennedy erkende dat vrijheid niet gemakkelijk is en democratie niet perfect. ‘maar we hoeven geen muur op te werpen om onze mensen binnen te houden’. Hij eindigde met te zeggen dat alle vrije mensen, waar ze ook wonen, burgers van Berlijn zijn. Kennedy maakte Berlijn tot symbool van de vrijheid. Dit bezorgde hem in Duitsland een enorme populariteit als vriend en beschermer.





Paragraaf 3    Ontspanning(1963-1991)





Salt I ondertekend:



Sinds de bom op Hiroshima waren de kernwapens veel krachtiger geworden. De atoombommen werden ook veel sneller doordat ze niet meer werden vervoerd met vliegtuigen, maar met raketten. Sinds 1955 hadden de VS en de Sovjet-Unie intercontinentale raketten, waarmee ze binnen een half uur elk doel op elkaars grondgebied met een atoombom konden vernietige. In 1969, toen beide grootmachten ongeveer gelijk waren, begonnen ze met onderhandelingen. Na tientallen gesprekrondes leidden deze strategic arms limitation talks tot een verdrag; SALT I. er stond in dat ze niet nog meer intercontinentale raketten zouden bouwen en dat ze ook niet verder zouden werken aan luchtverdedigingssystemen met raketten die kernraketten uit de lucht konden schieten. Het verdrag werd in 1972 in Moskou ondertekend door president Nixon en Sovjetleider Breznjev. Er werd ook een verklaring ondertekend waarin ze beloofden dat ze niet zouden proberen voordeel te halen ten koste van de ander.





De Praagse Lente:



In januari 1968 kwam in Tsjecho-Slowakije een nieuwe generatie communisten aan de macht. Ze presenteerden een plan voor een ‘democratisch communisme’. Er ontstond groot enthousiasme onder het volk. In juni werd hierdoor de censuur volledig afgeschaft. De leiders van andere Oostbloklanden waren bang dat de Praagse Lente naar hun land zou overslaan. Ze vroegen Breznjev om militair in te grijpen. Op 21 augustus vielen militairen Tsjecho-Slowakije binnen. Er werd een vreedzaam verzet geboden. Hoop op steun van het westen hadden ze niet. Het was duidelijk dat de VS de goede relatie met Moskou niet op het spel wilden zetten. De militairen van het Warschaupact waren verbaasd, ze hadden verwacht welkom te zijn. Hen was immers verteld dat ze Tsjecho-Slowakije gingen verdedigen tegen Duitse en Amerikaanse invallers. Uiteindelijk werd de totalitaire dictatuur volledig hersteld.







De demonstratie tegen kernwapens in Amsterdam:



De West-Europese regeringsleiders hadden de VS zelf om middellangeafstandsraketten gevraagd als tegenwicht tegen de nieuwe Sovjetraketten. Door de sociaal-culturele veranderingen sinds de jaren 1960 hadden veel mensen weinig vertrouwen meer in hun regeerders. Dit leidde tot massale demonstraties, vooral in West-Duitsland en Nederland. Op 21 november 1981 was er een demonstratie in Amsterdam. De protestgeneratie was ruim vertegenwoordigd. Veel waren anti-Amerikaans. Ze hadden de Amerikanen niet meegemaakt als bevrijders en brengers van welvaart, waardoor ze vooral de negatieve kanten van de VS zagen. De zorg over de kernbewapening werd breed gedeeld. Ze kregen van de regering echter niet hun zin. Twee jaar later was er nog een grotere antikernwapendemonstratie. Ook dit haalde niets uit. De Tweede Kamer wilden niet dat Nederland zich als enige tegen de nieuwe kernwapens verzette.







Kenmerkende aspecten       Hoofdstuk 8






  • De industriële revolutie die in de westerse wereld de basis legde voor een industriële samenleving.

  • Discussies over de sociale kwestie.

  • De moderne vorm van imperialisme die verband hield met de industrialisatie.

  • De opkomst van emancipatiebewegingen.

  • Voortschrijdende democratisering, met deelname van steeds meer mannen en vrouwen aan het politieke proces.

  • De opkomst van politiek-maatschappelijke stromingen: liberalisme, nationalisme, socialisme, confessionalisme en feminisme.





Kenmerkende aspecten       Hoofdstuk 9






  • De rol van moderne propaganda- en communicatiemiddelen en vormen van massaorganisatie.

  • Het in praktijk brengen van de totalitaire ideologieën communisme en fascisme/nationaalsocialisme.

  • De crisis van het wereldkapitalisme.

  • Het voeren van twee wereldoorlogen.

  • Racisme en discriminatie die leidden tot genocide, in het bijzonder op de joden.

  • De Duitse bezetting van Nederland.

  • Verwoestingen op niet eerder vertoonde schaal door massavernietigingswapens en de betrokkenheid van de burgerbevolking bij oorlogvoering.

  • Vormen van verzet tegen het West-Europese imperialisme.





Kenmerkende aspecten       Hoofdstuk 10






  • De verdeling van de wereld in twee ideologische blokken in de greep van een wapenwedloop en de daaruit voortvloeiende dreiging van een atoomoorlog.

  • De dekolonisatie die een einde maakte aan de westerse hegemonie in de wereld.

  • De eenwording van Europa.

  • De toenemende westerse welvaart die vanaf de jaren 1960 aanleiding gaf tot ingrijpende sociaal-culturele veranderingsprocessen.

  • De ontwikkeling van pluriforme en multiculturele samenlevingen.





Tijdvakken hoofdstuk 8 t/m 10































Tijdvak



Jaartallen



Namen



Ook bekend als





8.



1800 n.C – 1900 n.C



Tijd van burgers en stoommachines



Industrialisatietijd







9.



1900 n.C – 1950 n.C



Tijd van de wereldoorlogen



Eerste helft 20e eeuw





     10.



1950 n.C – Heden



Tijd van televisie en computer



Tweede helft 20e eeuw







REACTIES

Er zijn nog geen reacties op dit verslag. Wees de eerste!

Log in om een reactie te plaatsen of maak een profiel aan.