Wat is ethiek?
Ethiek gaat om de vraag wat iemand tot een ‘goed mens’ maakt, in tegenstelling tot een ‘slecht mens’. Ethiek bestudeert de moraal.

Hannah Arendt over ambtenaar Eichmann die meewerkte aan Jodendeportatie: ‘Het ontbrak hem aan verantwoordelijkheidsgevoel vanwege zijn verweer dat hij alleen maar orders had uitgevoerd.’ = banaliteit van het kwaad

Stanley Milgram (psycholoog) à schokexperiment

Morele regels belangrijker dan andere regels

Waarden, normen en feiten
Waarden = kern v/d moraal, geeft aan wat mensen belangrijk vinden

- morele waarden (eerlijkheid, respect)
- niet-morele waarden (schoonheid)

Normen à afgeleid uit waarden

(respect voor iemands eigendom à je mag niet stelen)

Waarden

à intrinsiek = op zichzelf waardevol (geluk)
à instrumenteel = middel om tot intrinsieke waarde te komen (rijkdom à geluk)

Hume

à descriptief = beschrijven hoe iets is
à prescriptief = zeggen hoe iets zou moeten zijn

= ‘is/ought fallacy’

VB: “NORM [Vrouwen moeten ’t huishouden doen en voor de kinderen zorgen] omdat[zij de kinderen gebaard hebben] FEIT.”

= naturalistische drogreden

2. Het geluk, de plicht en de deugd

Epicerus

à ‘Datgene wat geluk/plezier oplevert is goed, dat wat pijn/lijden veroorzaakt is slecht. Nastreven van deugd van ataraxia (houding tegenover buitenwereld van volkomen rust en zorgeloosheid).’
à ‘Als ik er ben, is de dood er niet en als de dood er is, ben ik er niet.’

Hedonisme = plezier nastreven & pijn vermijden

Utilitarisme = streven naar zoveel mogelijk geluk à onderdeel van gevolgenethiek (handelingen worden beoordeeld op de gevolgen ervan, dus niet op de intentie)
Het utilitarisme

Jeremy Bentham

à Hoofdregel utilitarisme, de hedonistische calculus: ‘Een handeling is goed als deze zoveel mogelijk geluk voor zoveel mogelijk mensen oplevert.’
à Gaat ervan uit dat handelingen van mensen voornamelijk door verlangens worden bepaald

Kritiek op de hedonistische calculus

Geval van Sam

à Drie topvoetballers in het ziekenhuis, hebben een nieuw hart, een nieuwe long en een nieuwe lever nodig. Mag het nutteloze jongetje Sam zomaar opgepakt worden om de topvoetballers de organen te geven? Topvoetballers = geluk voor heel veel mensen, sam = geluk voor niemand.
à Artsen zweren eed van Hippocrates; weigeren onschuldige bezoeker van het leven te beroven
à Sam oppakken voor de organen = moreel slecht, wordt geen recht gedaan aan intrinsieke waarde v/d mens, Sam wordt gebruikt als instrument

Beter een ontevreden mens, dan een tevreden zwijn

John Stuart Mill

à Bewondering voor theorie Benthem à oprichting ‘Utilitaristische Vereniging’
à Ook kritiek op Benthem: Cultuur zou in gevaar komen met alleen hedonistische calculus als leidraad voor beoordelen handeling à van ‘hogere’cultuuruitingen zal niets overblijven
à Bij bepalen van het nut van een handeling moet je kijken naar kwantiteit en kwaliteit van geluk
à Kritiek op John Stuart Mill kan zijn: Waarom is de ene vorm van geluk beter dan de andere?
à Echt geluk bestaat uit combinatie intellectueel geluk & ongecompliceerd genot
à Op handeling gericht

Handelingsutilisme en regelutilisme

Handelingsutilisme: iemand moet een handeling uitvoeren die zoveel mogelijk geluk voor zoveel mogelijk mensen oplevert

Regelutilisme: je moet voor een regel kiezen die (algemeen nagevolgd) tot zoveel mogelijk geluk zou leiden

Kritiek op utilisme: Gaat het er niet om of je een goede bedoeling hebt, i.p.v. wat de uiteindelijke uitkomst is?
De plichtethiek

Plichtethiek = het uitgaan van de morele plicht van waaruit een handeling gedaan wordt, dit (en niet het gevolg van een handeling) bepaalt de goed/slechtheid van een handeling

Plichtethiek van Kant

à Moreel is gefundeerd in het verstand
à Categorische imperatief = universele morele wet
à Mens heeft altijd een intrinsieke waarde
à Wil is de bron v/d moraal (niets behalve de goede wil kan onvoorwaardelijk als goed worden beschouwd)
à Redelijkheid en autonomie zijn de belangrijkste waarden
1e formulering categorische imperatief: ‘Handel alleen volgens die stelregel waarvan je redelijkerwijs zou kunnen willen dat het een algemene wet wordt.’ (je moet je beloften nakomen, want als niemand z’n beloften na zou komen zou niemand meer beloften doen)
2e formulering categorische imperatief: ‘Je moet een mens altijd als doel op zich behandelen en nooit alleen als een middel.’  (belang v/d waardigheid v/d mens blijkt hieruit, mensen mogen nooit alleen als instrument behandeld worden. Je gaat naar je vrienden voor gezelligheid, maar gaat ook naar ze toe als ze het even moeilijk hebben en ze even niet zo gezellig zijn)

Wij als rationele wezens leggen de wet v/d categorische imperatief onszelf op.

Kritiek op de plichtethiek

Probleem 1: Kants theorie houdt te weinig rekening met omstandigheden (het is niet moreel goed om tegen een moordenaar de waarheid te vertellen over waar de persoon is waar hij het op gemunt heeft, maar toch is dit volgens Kant goed)

Probleem 2: Kant geeft rede een belangrijke rol en gevoel een ondergeschikte rol in bepaling wat je plicht is, terwijl je, als je bijvoorbeeld een omaatje helpt met oversteken, dit niet alleen doet uit puur redelijke overweging
Vraag: Is het redelijk dat we alleen uit rede en plicht handelen?

De deugdethiek

Deugdethiek = ‘Hoe moet ik leven?’ à Gaat om aanleren goede levenshouding

Regel- en gevolgenethiek = ‘Wat moet ik doen?’ à hierbij wordt weinig gelet op het individu en de omstandigheden van het individu à Categorische imperatief & hedonistische calculus pretenderen universeel geldig te zijn, maar dat komt vaak niet overeen met de morele intuïtie
Aristoteles
à Deugd  is een houding die ons juist laat handelen, overeenkomstig met gemeenschap
à Mens is een politiek dier (kan zich alleen ontwikkelen met mensen om zich heen)
à Doel: Eudaimonia = het goede, volmaakte leven waarin de mens zijn talenten en mogelijkheden verwerkelijkt à ziet er voor iedereen dus anders uit
à Teleologische visie: alles in de natuur heeft een doel en streeft ernaar zo volmaakt mogelijk te worden
à Een mens die niet geniet van het leven is geen deugdelijk mens, maar ook niet té, middenweg
àTheoretisch verstand & praktisch verstand, met laatste wordt in de deugdethiek het juiste midden gevonden (je kunt wel boogschieten maar je moet ook rekening houden met de wind/afstand etc.)
à Deugden liggen tussen twee extremen in (lafheid – moed – overmoedigheid)
à Goede opvoeding essentieel
à Het goede en het gelukkige leven valt in de deugdethiek samen, bij plichtethiek niet
à Motivatie om goed te handelen bij deugdethiek duidelijker omdat, behalve de mensen om je heen, jijzelf er ook gelukkig van wordt
à Deugden liggen in het verlengde van onze capaciteiten
Kritiek op de deugdethiek
Probleem 1: deugdethiek minder duidelijk omdat het geen algemene regels formuleert en omdat het geen antwoord geeft op de vraag wat je precies in welke situatie moet doen
Probleem 2: Aristoteles leefde in een heel andere samenleving. We leven nu met veel verschillende culturen samen, waardoor de opvatting over het goede leven snel kunnen botsen
Probleem 3: Het optimistische/naïeve mensbeeld: kwaad doen is onmogelijk volgens de deugdethiek, we willen niets liever dan goed en deugdelijk zijn

3. Waarden en rechten

Waar komen waarden vandaan?
Het fundament van onze waarden ligt in de natuur
Aristoteles
à Deugden liggen in verlengde van onze natuurlijke capaciteiten
à Natuur is een ordelijk systeem gericht op een doel

Kant

à Menselijke redelijkheid is voorwaarde voor moreel handelen, maar natuur zelf is onredelijk
à Natuurlijke verlangens leiden niet tot goed handelen
Nietzsche
à Natuur is niet goed of slecht
à Deugden maken ons tam en zwak
à ‘Het goede’ is het krachtige leven waarin Wil tot Macht tot uitdrukking komt
Etholoog E.O. Wilson à verdedigde sociobiologische opvatting dat menselijk gedrag genetische bepaald is en gebaseerd op survival of the fittest à rechtvaardigde dominantie mannen-vrouwen en westerse-nietwesterse vanuit biologie à ‘naturalistische drogreden’

Hume
à Morele gevoelens (bijv. inlevingsvermogen) vormen motivatie van onze moraal
Zijn waarden universeel?

Waarden kunnen in verschillende culturen hetzelfde zijn, maar de normen die daaruit volgen kunnen totaal verschillend zijn

Etnocentrisme = het beoordelen van andere culturen gebaseerd op het eigen waardesysteem
Cultuurrelativisme = gaat ervan uit dat het niet mogelijk is om andere culturen objectief te beoordelen en dat we niet kunnen bepalen hoe andere moeten leven
Uitgangspunt van de algemene geldigheid van Universele Verklaring van de Rechten van de Mens is in strijd met het cultuurrelativisme
De Verklaring bevat volgens sommige mensen rechten die typisch westers zijn
Hebben alleen mensen rechten?
Rechten zijn meestal gefundeerd op waarden
Peter Singer
à Als een wezen kan lijden, hebben wij de plicht om daar rekening mee te houden
à Als we alleen rekening houden met onze eigen soort (mens), dan heet dit ‘speciesisme’, discriminatie dus.
à Vindt dat dieren rechten moeten hebben
Als je redelijkheid en autonomie als belangrijkste waarden beschouwd Kant) , is het logisch om alleen rechten aan mensen toe te kennen
Als je rechten aan dieren toekent, dan heb je een andere kijk op de natuur en de plaats van de mens in de natuur
Milieufilosofie = Wat is de houding van de mens tegenover de natuur?
Eerste milieufilosofen waren tegen kapitalisme à zorgde voor uitbuiting natuur
Drie houdingen in de milieufilosofie
à Overheersing van de natuur door de mens (natuur heeft geen intrinsieke waarde, wordt als hulpbron voor menselijke doeleinden gebruikt (antropocentrisch))
à Rentmeesterschap over de natuur (beheer van de natuur gericht op toekomstige generaties)
à Eenheid met de natuur (verschillen tussen mens & natuur bestaan niet, natuur heeft intrinsieke waarde (ecocentrisch)
4. Individualisme

Het individu staat centraal:
Deugdethiek: gaat uit van persoonlijke ontwikkeling v/h individu
Plichtethiek: gaat uit van autonomie v/h individu (mens kan alleen een moreel handelend persoon zijn als hij zichzelf bestuurt)
Utilitarisme: gaat uit van het handelende individu, dat in moet zien dat het in zijn belang is om zijn persoonlijke streven naar geluk aan te passen aan het algemeen belang van de grootste groep
Japanse filosofie: Er is geen ziel of geest die jou tot ‘jou’ maakt, maar je wordt gevormd door relaties die je met andere mensen hebt à andere waarden in Japanse cultuur
Wees meester en vormgever van jezelf
Verlichting à Kants motto: ‘Sapere aude’ (= heb de moed je van je eigen verstand te bedienen)
Nadruk op rede à religie kreeg andere functie à christelijke waarden veranderden
Nietzsche
à ‘Wees meester en vormgever van jezelf’ à je moet niet meelopen met ‘de domma massa’
à Zelfontplooiing door Wille zur Macht
De malaise van de moderniteit
Volgens mensen is individualisme te ver doorgeslagen, mensen denken alleen maar aan hun eigen geluk, soms ten koste van de ander
Charles Taylor
à Individualisme heeft het moderne idee van authenticiteit (echtheid, eerlijkheid, jezelf zijn) verkeerd opgevat à kan ontaarden in egocentrisme/relativisme als er geen gedeelde waarden zijn
à Sociale gebondenheid essentieel voor ontwikkeling individu
à We verkeren in morele crisis omdat we niet beseffen dat wat we waardevol vinden juist alleen kan bestaan in relatie met andere mensen
Vroeger: bron van onze waarden lag buiten onszelf
Nu: bron van onze waarden ligt in onszelf
Een morele crisis?
Veel mensen vinden dat het achteruitgaat met het individualisme, maar er is geen gedeelde opvatting over ‘het goede leven’ door alle diverse meningen

Het individu staat centraal:
Deugdethiek: gaat uit van persoonlijke ontwikkeling v/h individu
Plichtethiek: gaat uit van autonomie v/h individu (mens kan alleen een moreel handelend persoon zijn als hij zichzelf bestuurt)
Utilitarisme: gaat uit van het handelende individu, dat in moet zien dat het in zijn belang is om zijn persoonlijke streven naar geluk aan te passen aan het algemeen belang van de grootste groep
Japanse filosofie: Er is geen ziel of geest die jou tot ‘jou’ maakt, maar je wordt gevormd door relaties die je met andere mensen hebt à andere waarden in Japanse cultuur
Wees meester en vormgever van jezelf
Verlichting à Kants motto: ‘Sapere aude’ (= heb de moed je van je eigen verstand te bedienen)
Nadruk op rede à religie kreeg andere functie à christelijke waarden veranderden
Nietzsche
à ‘Wees meester en vormgever van jezelf’ à je moet niet meelopen met ‘de domma massa’
à Zelfontplooiing door Wille zur Macht
De malaise van de moderniteit
Volgens mensen is individualisme te ver doorgeslagen, mensen denken alleen maar aan hun eigen geluk, soms ten koste van de ander
Charles Taylor
à Individualisme heeft het moderne idee van authenticiteit (echtheid, eerlijkheid, jezelf zijn) verkeerd opgevat à kan ontaarden in egocentrisme/relativisme als er geen gedeelde waarden zijn
à Sociale gebondenheid essentieel voor ontwikkeling individu
à We verkeren in morele crisis omdat we niet beseffen dat wat we waardevol vinden juist alleen kan bestaan in relatie met andere mensen
Vroeger: bron van onze waarden lag buiten onszelf
Nu: bron van onze waarden ligt in onszelf
Een morele crisis?
Veel mensen vinden dat het achteruitgaat met het individualisme, maar er is geen gedeelde opvatting over ‘het goede leven’ door alle diverse meningen

REACTIES

Log in om een reactie te plaatsen of maak een profiel aan.