Zintuigen bedriegen, verstand niet.
Hoe weet je eigenlijk nou zo zeker dat je dit aan het lezen bent? Misschien zijn je hersenen gisteravond tijdens je slaap uit je hoofd verwijderd en in een laboratorium gestopt, waar ze kunstmatig tot leven worden gehouden. En nu worden je hersenen door een kwaadaardige professor geprikkeld en krijg jij het idee dat je dit leest.
________________________________________
De zintuigen misleiden ons vaak; en wie ons misleidt, kunnen we maar beter nooit vertrouwen. Hiermee begint het rationalisme. Rationalisten hebben absoluut geen vertrouwen in de zintuigen. De rede wordt tot een betrouwbare bron van kennis geacht. Aan inzichten, verworven door wiskundige en logische redeneringen, wordt door rationalisten veel waarde gehecht.
________________________________________
Onder de rationalisten is Plato één van de bekendste. Hij werd geboren in het jaar 428 of 427 v. Chr. in Athene. Uit vele geschriften die hij heeft nagelaten bleek dat hij in zijn jonge jaren een zeer getalenteerde schrijver was en vermoedelijk ook een goede dichter, maar dat weten we niet zeker. De reden hiervoor was de beroemde Socrates, een eigenzinnige en praatgrage figuur die zijn stadsgenoten, vooral diegene die qua kennis en macht een vooraanstaande positie innamen, onder zijn kritische vragenvuur onderwierp. De jeugd vond hem geweldig, waaronder ook Plato. Op het moment dat de toen twintigjarige Plato Socrates, die zijn leermeester werd, voor het eerst had ontmoet, veranderde Plato’s verder leven. Men zegt dat hij diezelfde dag nog al zijn gedichten heeft verbrand, want Socrates had het namelijk niet zo op dichters. Sindsdien was Plato verkocht en zijn filosofie was begonnen
Plato’s meest indrukwekkende werk moet wel de ideeënleer zijn. Hierbij hoort natuurlijk de wereldberoemde allegorie van de grot. Alle filosofen ter wereld kennen de passage en zelfs veel niet-filosofen kennen hem. In deze mythe volgt een gesprek met Socrates, zoals altijd in zijn dialogen, aan de leiding en Glauco. Het verhaal kort samengevat: In een onderaardse ruimte zitten mensen geketend, gedwongen te kijken naar een rotswand voor hen met ver achter hen een vuur. Tussen het vuurtje en de mensen is een pad waar andere mensen langslopen. Hierdoor worden schaduwen op de rotswand voor hen geprojecteerd, wat het enige is wat ze kunnen zien. Op een zekere moment wordt één van de gevangenen losgemaakt en gedwongen om te kijken, richting het vuur. Het kost hem erg veel moeite, aangezien hij zulke felle licht niet gewend is. Vervolgens wordt hij uit de grot gesleept naar de wereld buiten de grot. Ook dit is voor hem geen pretje, maar uiteindelijk zal hij geleidelijk inzien dat de schaduwen in de grot slechts beelden waren van de werkelijke dingen buiten de grot.
Wat Plato hier uitlegt is wat de idee is. Alles wat wij zien zijn slechts schimmen van de ideeën. Neem als voorbeeld je bed. Iedereen heeft wel een idee hoe een bed eruitziet. Toch herken je verschillende bedden altijd, ongeacht de kleur, hoogte, materiaal etc. Hoe kan dat nou? Je zou kunnen zeggen dat je ouders er een keer één aanwezen. Maar dat verklaart nog niet dat je ook alle andere bedden herkent, die je nog nooit eerder hebt gezien. Gelukkig kwam Plato met de verklaring: dé idee. Alle bedden die jij herkent, zijn de afspiegelingen van dé idee bed. Dé idee bed heb je al in je hoofd en is onafhankelijk van ruimte en tijd. Als je iets herkent is het dus een herinnering. En stel, je loopt langs een raampje en je kijkt naar binnen en je herkent een bed. Hoe kun je dat nou herkennen als je hem nog nooit eerder gezien hebt?
Een ander voorbeeld: Wat is mooi? Dat valt nooit met de zintuigen waar te nemen. Dat moet dan wel aangeboren zijn. Hoe anders zou je zoveel kunnen weten? De zintuigen zijn immers bedrieglijk. Plato stelt dat alle ideeën aangeboren zijn. En zo kunnen we nog een aspect toevoegen aan de ideeën; ze zijn, volgens Plato, het voorwerp bij uitstek van echte kennis.
Al met al valt niet te ontkennen dat Plato een echt prachtig werk heeft achtergelaten. Zijn erenaam, ‘de goddelijke Plato’, heeft hij volkomen verdiend.
________________________________________
Een kleine tweeduizend jaar later na Plato’s dood in 347 v. Chr. wordt in 1596 René Descartes geboren. Net als Plato was ook Descartes een gewaagde rationalist. De Fransman heeft ook een tijdje in Nederland gewoond, want in die tijd genoot ons land van een rijke wetenschappelijke cultuur, waar Descartes graag van meeprofiteert.
Descartes kende een periode waarin hij al zijn verworven kennis in diepe twijfel bracht, aangezien hij als rationalist een diep wantrouw koesterde tegen de zintuigen. Hij ondervindt de periode van cartesiaanse twijfel: hij trekt zich in eenzaamheid terug om door introspectie te ontdekken of er iets is waarop de twijfel geen vat heeft. Alles waarbij de geringste twijfel mogelijk was, achtte Descartes als onwaar. Wat overblijft zou dan wel echte kennis zijn. Descartes stuitte uiteindelijk op een zekerheid: hij ontdekt dat hij weliswaar over alles kan twijfelen, maar niet over het feit dat hij twijfelt. Uiteindelijk kwam hij op de wereldberoemde uitspraak: ‘Cogito ergo sum’ En in het Nederlands: ‘Ik denk, dus ik ben’.
Ook Descartes stelt dat er een aantal basisideeën aangeboren zijn. Dat zijn de basisideeën die ons niet door de zintuigen is gegeven, namelijk de ideeën ‘waarheid’, ‘denken’, ‘bestaan’, ‘zelf’, en ‘ding’. Zonder deze basisideeën was hij toch niet op de uitspraak ‘cogito ergo sum’ gekomen. Hier ligt dan het verschil tussen Descartes en Plato. Plato stelt alle ideeën zijn aangeboren en bij Descartes daarentegen zijn slechts de vijf basisideeën aangeboren. Andere ideeën zijn aan de zintuigen ontleend.
Typerend voor het Rationalisme is, dat niet onze zintuiglijke ervaringen, maar analyse van de ideeën in de geest doorslaggevend zijn voor Descartes’ conclusies. Een nauwkeurige analyse van het ‘ik’ geeft als uitslag dat het ‘ik’ niet meer dan een denkend ding is. Maar een voortgezette analyse van de ideeën levert hem meer op. Dit leidt vooral naar wiskundige verbanden. Zoals dat de drie hoeken van een driehoek samen 180 graden vormen. Deze uitspraak is niet zintuiglijk waarneembaar, slechts door verstandelijk redeneren achterhaalbaar. Deze ideeën noemt hij uitgebreide dingen.
Descartes heeft Plato gepasseerd, o.a. door zijn bevindingen dat niet alle ideeën aangeboren zijn, maar slechts een aantal. Soms moeten we toch maar op onze zintuigen vertrouwen. Ze zijn zo slecht nog niet.
________________________________________

Bij Immanuel Kant (1724-1802) wordt de tweedeling rationalisme en empirisme verenigd. Een grote stap vooruit. Deze Duitse filosoof zorgde voor grondig onderzoek en schreef drie boeken, die zeer succesvol de geschiedenis ingingen.
Kant was aanvankelijk een rationalist in de lijn van Descartes. Door het lezen van Humes boek genaamd ‘Het menselijk inzicht’ zou hij wakker zijn geschud. Hij besloot Humes kritiek op Descartes’ rationalisme grondig te analyseren. Kant was het niet helemaal oneens met Descartes. Ook was hij het niet helemaal oneens met Humes uitspraken. Volgens Kant zijn wiskundige uitspraken wel degelijk synthetische oordelen, in tegenstelling tot wat Hume deed; hij deelde het in analytische oordelen. Er zijn verder nog enkele beslissende wijzigingen aangebracht door Kant.
Twee essentiële bronnen van kennis zijn de zintuiglijkheid en het verstand, beide zijn van belang. De zintuiglijkheid verschaft ons van zintuiglijke gegevens en levert ons aanschouwing van de voorwerpen, zoals ze zich aan ons voordoen. Het verstand verwerkt deze aanschouwingen en levert ons de begrippen. Dit proces van kennisverwerving noemt men ook wel de bril van Kant. Je bekijkt de wereld door je eigen ogen en verwerkt het met je eigenverstand. Ieder individu zal een ander beeld en gedachte bij dezelfde aanschouwing ervaren.
In het boek: ‘Kritiek van de zuivere rede’ is transcendentaalfilosofie één van de onderzoeken waar Kant zich bezig heeft gehouden. Hij is op zoek naar de grenzen en de mogelijkheidsvoorwaarden a priori van ons kennen. Dit kritische onderzoek knoopt aan bij de grondvermogens van het kennen en verloopt methodisch via een regressieve beweging: Kant zoekt de noodzakelijke elementen van het kennen, die de mogelijkheid a priori ervan uitmaken, door als het ware achterwaarts terug te keren tot de wortels. Hoe gaat dit dan in zijn werk? Analoog aan het onderscheid tussen zintuiglijkheid en verstand, tussen de vermogens die enerzijds de aanschouwingen en anderzijds de begrippen leveren, splitst het zich in twee onderdelen:
• De transcendentale esthetica: deze heeft de zintuiglijkheid en haar aanschouwingen tot het voorwerp.
• De transcendentale logica: het onderzoeksobject hiervan is het verstand en zijn begrippen.
De transcendentale esthetica is empirisch, daar ga ik niet meer over vertellen.
Bij de transcendentale logica komt het er in het kort eigenlijk op neer dat het verstand een oordeelsvermogen is.
________________________________________
Ik vind dat Kant de sterkste filosofische uitspraken heeft, niet voor niets, want hij is zo briljant geweest om rationalisme en empirisme te verzoenen. Dat is erg knap, aangezien je in die tijd of een rationalist was of een empirist. Je zou kunnen zeggen dat Kant de gulden middenweg heeft gevonden.
Verder vind ik Plato ook erg briljant, de ideeënleer is goed bedacht en zeer goed onderbouwd, daar kom je niet zo maar op. En de allegorie van de grot is een mooi verhaal, het legt heel erg goed uit wat dé idee is. Zonder die prachtige mythe zou dé idee maar een abstract iets zijn. 

Literatuurlijst
Sorell, T. (2000). Descartes (Vertaald door W. De Leeuw). Rotterdam: Lemniscaat
Hare, R.M. (2003). Plato (Vertaald door W. De Leeuw). Rotterdam: Lemniscaat.
Scruton, R. (2004). Kant (Vertaald door T. Bos). Rotterdam: Lemniscaat.
Procee, H. (2004). Immanuel Kant en het volle leven. Budel: DAMON.
Kant, I. (2004). Kritiek van de zuivere rede (Vertaling van: Kritik der reinen Vernunft). Amsterdam: Boom
Geerlings, E. (2007). Het oog in de storm: wegwijs in de filosofie, handboek 1. Amsterdam: Boom

REACTIES

Log in om een reactie te plaatsen of maak een profiel aan.