Hoofdstuk 3, Proza

Letterkunde H3 Proza

Proza = verzamelnaam voor literaire teksten in verhaalvorm

Meest gebruikte criteria voor indeling van verhalen:
• vorm dagboek, kroniek, strip
• omvang kort verhaal, roman, novelle
• inhoud historisch verhaal, sciencefiction
• schrijfstijl humoristisch, geëngageerd
• context cursiefje, column

Volksverhalen

 behoren tot oudste & meest bekende genres
 maken al eeuwenlang deel uit van folklore van elk land
 vaak mondeling overgeleverd en pas eeuwen na ontstaan opgeschreven.
 Legende & sage: historische achtergrond > kern van waarheid, nu verloren
 Mythen, parabels, sprookjes & fabels: volledig gefantaseerd

Legende
 van Latijnse legenda: ‘wat gelezen moet worden
 geven mensen een voorbeeld of steun voor hun leven
 doel: versterken v/d godsdienstzin
 meestal grijpt godheid in d.m.v. wonde = centrale verhaalelement in elke l.
 Hoofdrolspelers zijn heiligen, christelijke -, Boeddha, Mohammed, Hiawatha

Sage
• oude volksvertelling die een historisch gegeven verklaart
• gepresenteerd als waar gebeurd, maar niet te achterhalen
• magie & bovennatuurlijke kracht vaak belangrijke rol- onoverwinnelijk zwaard
• over het algemeen vrij kort - toverkracht bv.
• verschillende soorten sagen:
o duivels- en geestensagen (over spoken)
o toversagen (over tovenaars & heksen)
o verklarende of aetiologische sagen (verklaren namen plaatsen & streken)
o historische sagen (over rovers of oude gebouwen)
o heldensagen (beroemde verhaalfiguren uit West-Europese sagen zijn Wilhelm Tell, Karel de Grote & koning Arthur

Mythe
- verhalen over goden & halfgoden uit de natuurgodsdienst van een volk
- geven verklaring voor verschijnselen die mens niet kon verklaren, zoals
• het ontstaan v/d wereld, haar vorm & haar natuurkrachten
• de schepping v/d mens
- geeft volk ook basis voor zijn geschiedenis en zijn ontstaan: de mythologie bevat altijd een soort scheppingsverhaal
- In noordelijke mythologie goden Odin (of Wodan) & Thor belangrijke rol
- Griekse dichter Homerus beschreef in mythen de godenwereld onder oppergod Zeus> helden vertonen menselijke tekortkomingen, bv. ruzie, ontrouw

Sprookje
 van oorsprong voor volwassenen
 vaak zeer oud, van generatie op generatie doorverteld
 Later braafste sprookjes didactische functie
 Vanaf 1800 veel opgeschreven,o.a. door gebroeders Grimm & Charles Perrault
 vanaf 19e eeuw veel nieuwe bedacht: zogenaamde cultuursprookjes
 belangrijk inhoudelijk kenmerk = zwakke/arme hoofdpersoon overwint sterke /rijke slechterik
 situatie hoofdpersoon weerspiegelt arme volk vroeger, uitgebuit door hoge heren
 Structurele & inhoudelijk kenmerken van sprookjes:
 vage aanduiding tijd & plaats
 vaste uitdrukkingen (‘Er was eens’,’en ze leefden nog lang & gelukkig’)
 ongebreidelde fantasie (toverkracht)
 wreedheden geen uitzondering
 taboe en doorbreken daarvan (Roodkapje mag niet van pad afwijken)
 eenvoudig taalgebruik

Fabel
 korte anekdotische verhalen over dieren
 doel: praktische levenswijsheid overbrengen
 dieren hebben menselijke eigenschappen (praten, denken enz.)
 gebeurtenissen zij verzonnen
 vaak zwakkere die door slimheid sterkere overwint, net als in sprookjes
 soms moraal nog apart vermeld aan einde tekst
 komen voor bij vele volkeren, slimme dier steeds andere verschijning:
o Europa: de vos (Reynaert)
o West-Afrika: de spin (Anansi)
o Indonesië de kantjil (een dwerghertje)
o Noord-Amerika de coyote (prairiewolf)

Parabel
 van Grieks parabole = gelijkenis
 doel: toehoorder/lezer tot morele houding te overreden
 niet-vanzelfsprekende conclusie, wil nieuw inzicht bijbrengen
 taalgebruik verheven (over t algemeen)
 vaak in godsdienst toegepast, bv. barmhartige Samaritaan

Hedendaagse verhalen

Anekdote
• kortste verhaaltype
• vaak humoristisch of opmerkelijk
• alleen kern, essentie v/h verhaal

Kort verhaal
• vaak oorspronkelijk voor tijdschriften
• 1 tot 20 bladzijden
• beschreven gebeurtenis staat centraal
• Kenmerken:
o meestal 1 hoofdpersoon
o 1 gebeurtenis
o eenvoudige opbouw, geen bijzaken
o meestal geen inleiding, maar gebeurtenis al begonnen
o verrassend einde

Novelle
- tussen korte verhaal & roman in
- meestal < 100 bladzijden
- Kenmerken:
• 1 plaats van handeling
• geen uitvoerige karakterbeschrijvingen
• zo weinig mogelijk verhaalfiguren

Roman
 lange voorgeschiedenis(verwijst naar Romaans: vanaf M.E. verhalen in Romaans)
 uitgebreid verhaal, daden en gedachten van hoofdpersonen beschreven
 overkoepelende term voor veel verhaaltypen, vooral ingedeeld naar inhoud:
 ridderroman (ME)& avonturenroman (17e +18e eeuw) beschrijven avonturen van hoofdfiguren
 schelmenroman (picareske roman) avonturen van slimme & vrijgevochten fortuinzoekers beschreven
 psychologische roman vanaf 18e eeuw, uitbeelding geestesleven belangrijke plaats. Tendens-, strekkings- of ideeënroman: psy. roman met doel protesteren tegen misstanden of filosofische /politieke/religieuze overtuiging propageren
 zedenroman vanaf 19e eeuw, zeden (goede/slechte levensstijl & denkwijze) rol, vaak opvoedkundig doel
 historische roman vanaf 19e eeuw, historisch decor, niet altijd historisch juist, vaak spannende avonturen met dappere&deugdzame helden, vaak levendig & boeiend beeld van dagelijks leven die periode
 oorlogsroman oorlogsjaren en/of effecten daarvan op naoorlogse generaties beschreven, ond: verzet, vervolging, onderduiking, oorlogsstrijd
 streekroman/regionale roman 1e helft 19e eeuw, in bepaalde streek, vaak geromantiseerd beeld door beschrijvingen landschap & streektaal
 politieroman(detective)/misdaadroman/thriller misdaad & oplossingen daarvan een rol, zorgvuldig opgebouwde spanning, vaak ingenieus opgebouwde handeling
 sciencefiction/fantasy wereld gecreëerd die niet bestaat, slechts
 denkbaar in verre verleden/toekomst

Sciencefiction:
 gebeurtenissen denkbaar binnen/vanuit onze wereld
 verhaalinhoud voorstelbaar, schrijver tracht mogelijke toekomst te beschrijven
 meestal wetenschappelijke ontwikkelingen een rol, vaak technologische & wetenschappelijke theorieën als uitgangspunt, uitgebreid en geplaatst in toekomst en/of heelal
 vooral om handeling, moraal/boodschap ontbreekt.
 Bijzondere vorm: utopie/anti-utopie:
 utopie beeld geschetst van ideale maatschappij in toekomst
 anti-utopie: maatschappij waar menselijke waarden op achtergrond zijn geraakt.
 Schrijver: vaak waarschuwen voor verkeerde handelingen/denkwijzen die kunnen leiden tot toekomst waarin kwaad overheerst.

Fantasy:
o irrationele wereld, vol van wonderlijke krachten/dromen/magie
o gebeurtenissen niet logisch te verklaren.
o Eind 18e eeuw: gotische roman: bloedstollende verhalen over geesten/magiërs, wrakke kastelen, vreselijke monsters, levende doden & geheimen
o eerst niet meer dan zedenromans> goede beloond, latere gotische romans (horror) dat op achtergrond.
o Bijzondere vorm:sword and sorcery (zwaarden & tovenarij): reïncarnatie van oude sprookjes/sagen, met grotere, gruwelijkere en sadistischere monsters

Journalistiek literair proza

Cursiefje
 uitgewerkte anekdote
 vaak schuin gedrukt (cursief)
 vooral in dag- en weekbladen
 stijl = vlot & los
 vaak woordvondsten & verrassende observaties
 met weinig woorden veel zeggen over alledaags onderwerp (goede schrijver) met nadruk op sfeerbeschrijving & humor

Column
• combineert eigenschappen van cursiefje & journalistiek artikel
• woord verwijst naar kolom in een krant
• meestal vaste omvang (aantal kolommen), meestal halve
• verschijnen op vaste plaats & dag
• meestal satirisch
• inhoud sluit aan bij actualiteit
• onderwerpen/figuren bekritiseerd, handeling van ondergeschikt belang

Essay
 beschouwend/betogende tekst
 zo verantwoord/genuanceerd mogelijk wordt bepaald standpunt ontwikkeld

Polemiek
o verzameling teksten waarin aanval wordt ondernomen op personen/zaken/opvattingen die niet overeenstemmen met visie polemist
o gewoonlijk heftige toon
o satirische stijl & spitsvondige formuleringen
Reisverhaal
- reizen is: nieuwe ervaringen opdoen, onverwachte dingen meemaken, mooie/llelijke dingen tegenkomen
- schriijver kan lezer meenemen op zo’n reis door beschrijvingen te geven van indrukken, landschap, volk, belevenissen, cultuur enz.
Recensie
 literaire recensenten bespreken in kranten/tijdschriften/voor radio/voor tv recent verschenen literaire werken.
 bevat naast info ook kritische kanttekeningen & advies om betrokken werk wel/niet te lezen

Beeldverhalen

• geschreven/gedrukte tekst & beelden gecombineerd
• vele vormen: 1 plaatje, met/zonder tekst, dagelijkse strip in krant en grote strip

Tekststrip
 tekst & tekeningen gescheiden
 tekst vaak belangrijker dan tekeningen

Ballonstrip
 gesproken 7 gedachte zinnen in ballonnetjes
 tekst verteller in kadertje binnen tekening
 tekening even belangrijk, soms belangrijker dan tekst
 ook fotostrip
o veel minder gewaardeerd
o vaak van inferieure kwaliteit(verhaaltechnisch & vormgeving)

Tekstloze strip
• tekst ontbreekt
• vaak kortere strip
• vaak als dagelijks feuilleton in kranten

Cartoon
 ook spotprent genoemd
 probeert door overdrijving van bv. karaktertrekken/uiterlijkheden iets/iemand belachelijk te maken

Overige vormen van literair proza

Brievenboeken
- correspondentie in druk laten verschijnen
- verwant = briefroman, uit brieven tussen meerder personages verhaal te lezen

Dagboeken & memoires
 bijhouden (literair) dagboek in aantal landen zeer gebruikelijk
 memoires: verzameling herinneringen van auteur, als terugblik
 vaak autobiografische elementen & verslagen van ontmoetingen met personen/van belangrijke gebeurtenissen

Biografie
 leven van iemand beschreven
 auteur wil werkelijkheid zo dicht mogelijk benaderen

Autobiografie
• schrijver is zelf onderwerp van zijn levensbeschrijving