Schachnovelle door Stefan Zweig

Primaire informatie.

Titel : Schachnovelle.
Auteur : Stefan Zweig.
Uitgever : Fischer.
Jaar van uitgave : 1941.
Aantal bladzijden : 96.
Aantal hoofdstukken : 1.
Genre : Roman.

Titelverklaring.

De plaats waar de personages in dit boek bij elkaar komen is rond het schaakbord. De schaakgrootmeester Czentrovitz en een oude man die uit de noodzaak om niet gek te worden schaken heeft geleerd en daarom in staat is om de wereldkampioen op dit gebied te verslagen.

Achtergronden.

Stefan Zweig werd op 28 november 1881 geboren in Wenen. Hij woonde van 1919 tot 1935 in Salzburg. Emigreerde daarna naar Engeland en in 1940 naar Brazilië. In 1901 schreef hij zijn eerste gedicht onder de titel. Silberne Saiten. Zijn epische werk maakt hem even beroemd als zijn historische miniaturen en zijn bibliografische werken. In 1944 verschenen zijn herinneringen, die verhaalden over het verleden. Het boek was getiteld Die Welt von Gestern. In februari 1942 verloor hij het leven in Brazilië.

Samenvatting.

De schaakgrootmeester Czentrovic treedt aan boord van een oceaanstomer. Een van de medepassagiers herkent hem. Hij vertelt iets over Czentrovic’ levensgeschiedenis aan zijn vriend. Czentrovic blijkt geen groot genie te zijn. Hij is dan wel schaakgrootmeester, maar dat is ook het enige waar hij echt goed in gebleken is. Toen hij klein was kon hij maar net meekomen op school. Hij was geen genie zoals andere schaakgrootmeesters soms ook nog geniaal waren op andere vlakken. De monnik die hem les gaf nam hem eens mee naar een café. Omdat hij weggeroepen werd ging de jonge Czentrovic achter het schaakbord zitten. Toen de pater terugkwam had de jongen de partij met succes afgerond. De pater kon zijn ogen niet geloven. Hij nam hem nadat hij nog enkele partijen gewonnen had mee naar een naburig dorp waar een schaakvereniging aanwezig was met een heleboel leden. Hij liet de jonge Czentrovic spelen en hij wist alle partijen te winnen op 1 na. De leden van de schaakvereniging waren het erover eens dat de jongen een groot talent was en dat voor een goede schaakopleiding moest worden gezorgd. Czentrovic speelde partij na partij en verloor spel zelden of nooit meer. Hij was de kersverse wereldkampioen en had diverse grootmeesters verslagen en had nog meer belangrijke toernooien gewonnen.

En nu was hij op dit schip dat hem van New York naar Buenos Aires vervoeren zou. De vrienden hadden het plan opgevat om te proberen om zijn aandacht te trekken en hem te verleiden tot een schaakpartij. Zij bespraken dit in de rookruimte van het café en zij vonden al snel bijval onder meer van de passagiers. Czentrovic was wel genegen om een partij tegen hen te spelen, maar hij deed dit alleen tegen betaling van 250 gulden per partij. De passagiers stemden toe en er werd een tijd geprikt voor de partij. Czentrovic kwam op de dag van de partij op z’n gemak binnen. Hij ging zitten en na een klein half uurtje waren we verslagen. McConnor een fanatiek schaker die zich bij ons had gevoegd voelde zich geroepen om revanche te nemen. Het bleek de zelfde kant op te gaan als de voorgaande partij totdat een oudere man de rookkamer binnenkwam. Hij wist alle zetten van Czentrovic te voorspellen en hielp de passagiers mee. Op deze manier wisten we er toch nog remise van te maken.

Toen ik later de man sprak bleek dat hij het schaken wel op een zeer onorthodoxe manier had geleerd. Hij was opgepakt door de nazi’s en zij stopten hem in een hotel. Zij lieten hem alleen in zijn kamer, maandenlang en haalden hem er alleen uit als hij ondervraagd moest worden. Een keer moest hij voor zijn ondervraging op de gang wachten. Hij zag een jas van een nazi hangen. Hij zag iets uit de jaszak steken. Het was een klein boekje. Na veel moeite weet hij het te stelen. Hij is helmaal opgewonden een boek. Daar had hij in die maanden op gehoopt. Terug op zijn kamer komt hij er tot zijn teleurstelling achter dat het geen echt boek is. Het is een boekje dat schaakzetten uit schaakpartijen bevat. Eerst weet hij niet zo goed wat hij ermee moet. Later gaat hij alle partijen naspelen uit het boekje. Maar naar verloop van tijd zijn de partijen op. Hij begint dat tegen zichzelf schaak te spelen. Het is heel moeilijk, want hij moet zijn hersenen in twee helften opsplitsen een zwart en een wit. Na verloop van tijd stopt hij voor niets meer met schaak spelen. Hij eet zelfs niet meer. Tot hij ziek wordt houdt hij dit vol. In het ziekenhuis is er een arts die hem daar wel wil houden totdat de oorlog voorbij is. De arts waarschuwt dat hij er voorzichtig mee moet zijn. Want obsessies zoals de zijne voor schaak zullen altijd sluimerend onder de oppervlakte blijven. Na de oorlog heeft hij nooit meer schaak gespeeld.

Ik vraag hem of hij misschien er iets voor voelt om een schaakpartij tegen Czentrovic te spelen. Hij wil wel maar vraagt mij om te zorgen dat hij niet meer als een partij speelt. Anders zou hij weer in zijn oude gewoonte kunnen vervallen. Op de middag dat de schaakpartij plaatsvindt zitten wij alleen gespannen te kijken. De oudere heer neemt plaats. Czentrovic is deze keer ook mooi op tijd. De partij begint en de oude man is op de goede weg. Czentrovic begint steeds meer tijd te nemen om na te denken over zijn zetten. De oude man wordt hier steeds geagiteerder door en drinkt grote hoeveelheden water. Hij weet deze partij toch te winnen. Al na 20 zetten is het schaakmat. Czentrovic daagt hem uit tot een nieuwe partij. Hij accepteert de uitdaging. Al na een paar zetten gebruikt Czentrovic weer alle toegestane tijd om na te denken over zijn volgende zet. De oude man begint te ijsberen en drinkt nog meer water. Het lijkt alsof hij helemaal niet meer bezig is met de schaakpartij die voor hem op het bord staat. Hij is naar mijn vermoedens weer tegen zichzelf aan het spelen. Ik roep hem tot de orde. Hij verontschuldigt zichzelf tegenover Czentrovic en maakt een stille aftocht. Hij was bijna weer in zijn oude gewoonte vervallen en heeft zichzelf nog net aan het toegeven aan zijn verslaving weten te onttrekken.

Personages.

De hoofdpersonen van het boek zijn Czentrovic en de oude man. Czentrovic de schaakgrootmeester en wereldkampioen die al talrijke partijen heeft weten te winnen. Hij is een stoïcijns man die op geen enkel ander gebied uitblinkt als op schaakgebied, dus hij is een beetje een outsider in de schaakwereld. De oude man daarentegen heeft ook al heel wat meegemaakt maar op heel andere gebieden. Hij heeft de oorlog weten te overleven door schaakspelen in zijn hoofd te spelen. Hij heeft dit zelfs zo ver doorgedreven dat hij er bijna aan overleden is.

Motieven.

De motieven in deze roman zijn de volgende. Czentrovic speelt het spel alleen om te winnen. Voor hem is dat zijn motief. Hij is niet gewend om te verliezen. De oude man speelt het spel omdat hij wil kijken of hij ook zal kunnen schaken in de echte wereld en of hij het niet alleen in zijn hoofd kan.

Thema.

Het thema van deze roman is de mishandeling van de oude man in het hotel. Het was een psychische mishandeling die hij alleen heeft weten te overleven door het spelen van schaak. Anders was hij waarschijnlijk al veel eerder gek geworden. Het subthema is schaken waardoor de obsessie van de oude man naar voren komt.

Chronologie.

Het verhaal wordt niet chronologisch verteld. Er zijn veel flashbacks. Zoals naar de jeugd van Czentrovic en naar het verleden van de oude man. Het verhaal wordt er niet onduidelijker van dus ik vind dat de schrijver een heldere manier heeft gevonden om deze elementen in het verhaal te verwerken.

Ruimte.

Het verhaal speelt zich af op een oceaanstomer op weg naar Buenos Aires. In de terugblikken naar Czentrovic speelt het verhaal zich af in Czentrovic geboortedorp een café en in een naburig dorp. In de terugblik naar de tijd die de oude man heeft doorgebracht met de nazi’s speelt alles zich af in een verhoorkamer en in de hotelkamer die ze hem daar hadden gegeven.

Eigen mening.

Ik vond dit een goed boek. Een soort psychologische vertelling. Het was eigenlijk helemaal niet het boek dat ik me had voorgesteld om te lezen. Ik had gedacht dat het er meer om zou gaan dat een geweldig schaker ontdekt zou zijn die dan Czentrovic zou verslagen en onttronen en dat een absolute autoriteit op schaakgebied zou worden. Toen ik dus het boek begon te lezen was ik geïntrigeerd dat dit dus niet het geval was. De geniale man uit mijn voorstelling was een oude man die nooit schaak had gespeeld op een bord zelf. Hij had zelfs een obsessie voor het schaken en was hier bijna aan overleden. Daarom vond ik het zo’n goed boek er zaten allemaal elementen in die ik niet in het boek had verwacht en daar houd ik wel van. Een beetje spanning in een boek, wat toch eigenlijk over zo’n saai onderwerp als schaken gaat en op deze manier komt het meer tot leven voor de lezer. Ik zou het zeker aanraden voor andere mensen om te lezen. Het is geschreven in niet al te moeilijke taal en is ook niet zo dik. Een aanrader dus.