De betekenis van de secularisatie en de Verlichting voor de religie in het westen

Om te beginnen ga ik uitleggen wat de secularisatie en de verlichting precies is, want dan weten we tenminste waar we over praten.

Met de secularisatie wordt tegenwoordig de ontkerkelijking bedoelt. Dit is niet altijd zo geweest oorspronkelijk was het van toepassing op monniken die het klooster (als gebouw) verlieten om in de wereld te gaan leven, maar nog steeds onder geestelijk gezag. Later in de 17de eeuw werd met secularisatie het proces om kerkelijke eigendommen in handen van de staat te brengen bedoeld. Maar het komt er dus op neer dat er bij secularisatie een scheiding tussen kerk en staat ontstaat!

Met de Verlichting wordt de periode bedoeld van ongeveer 1650 tot 1800, waarin een verandering van het denken plaats vond in grote delen van Europa. In deze tijd bepaalde de godsdienst de manier van denken grotendeels. Er kwam een groep verlichtingsfilosofen op die de zelfde gedachten na streefden. Godsdienstige gedachten moesten niet langer het denkbeeld vormen, er moest meer aandacht komen voor zintuiglijke waarnemingen en de conclusies die uit die waarnemingen getrokken konden worden. Het logisch denken moest boven de godsdienstige overheersing staan! De naam de verlichting komt van het verlichte denken. Hiermee wordt bedoeld dat de mensen door hun geloof “in het donker werden gehouden”. Mensen werden in hun handelingen en vooral gedachten beperkt door hun geloof; God is het antwoord op alle vragen! Door de verlichtingsfilosofen werd het licht als het ware aangedaan. Gedachten stonden niet langer in het teken van god maar in het teken van zintuiglijke waarnemingen.
In het in deze tijd zeer katholieke Europa waren er veel felle reacties op het Verlichte denken en de Verlichtingsfilosofen. Er werd door de filosofen onder andere getwijfeld aan de samenstelling van het heelal en zelfs aan het bestaan van god. Dit was een zware belediging voor vele katholieken en tegelijkertijd een gevaar voor de machthebbers die steunden op de katholieke kerk. Toch hadden de Verlichtingsfilosofen veel aanhangers onder de bevolking die grotendeels werden onderdrukt in hun handelingen en gedachten door de kerk en het geloof. Uitspraken van de Duitse filosoof Immanuel Kant als “durf je eigen verstand te gebruiken” en “heb moed op je eigen intelligentie te vertrouwen” waren typerende uitspraken om de gedachten van het volk los te koppelen van het geloof .

Nu hebben we een redelijk goed beeld over wat de secularisatie en de Verlichting inhoudt en kunnen we gaan bekijken wat voor gevolgen dit heeft gehad op de religie in het westen. Maar eerst ga ik algemeen de gevolgen uitleggen, dus nog niet meteen betrekking hebbende op de religie. Naderhand kunnen we op basis hiervan ook bekijken wat voor gevolgen dit voor de religie heeft gehad.

In de 17e eeuw kwam John Locke op het idee dat ieder individu recht op lichamelijke en geestelijke vrijheid had. De koning mocht zijn macht alleen gebruiken om deze rechten te beschermen.
Zijn ideeën worden overgenomen door de fransman Montesquieu, hij pleit voor de trias politica. De wetgevende macht, de uitvoerende macht en de rechtsprekende macht moeten streng van elkaar gescheiden worden.
Een andere fransman die veel invloed heeft gehad is Voltaire, hij verheerlijkte het parlementaire stelsel tegenover de absolute macht van de vorst.
Jean-Jeacques Rousseau wilde een gemeenschap waarin mensen hun eigen leider kiezen en waarin ze samenwerken tot nut van het algemeen.

Sommige mensen zien de tijd van de Verlichting en de secularisatie niet als een echte ‘verlichte’ en goede tijd. Dit waren vooral de streng katholieken die erg aan de kerk hingen. Zij waren het totaal niet eens met de ideeën van de verlichte denkers als Locke, Montesquieu, Voltaire en Rousseau.
Ook kregen de mensen door de verlichting en de secularisatie het vertrouwen dat alles beter werd en dat er antwoorden kwamen. Maar dit was niet het geval, ook de verlichting kon op lang niet alles een antwoord geven.

Maar er zitten natuurlijk ook positieve kanten aan de tijd van de Verlichting en de secularisatie. De invloed van de burgerij werd bijvoorbeeld steeds meer, door handel, nijverheid en de ambachten kreeg de burgerij meer geld en konden ze zich dus meer permitteren. Ze leidden luxe levens en door de hogere status die ze kregen, hadden ze ook meer te zeggen.
De tijd van de Verlichting en de secularisatie was niet alleen een tijd van rede, maar ook een tijd van verdraagzaamheid. Doordat men zich niet alleen oriënteerde op vooroordelen, dingen die werden gezegd over mensen of gedachten, maar meer op de eigen rede werden de mensen veel verdraagzamer. Ze stelden waarheden die zomaar aangenomen werden op de proef.
Een logisch gevolg van de Verlichting is ook de encyclopedie. Men had behoefte aan kennis, dacht na over dingen en had daarvoor ook kennis nodig. Men wilde in de 18e eeuw alle wetenschap verzamelen en kritisch afwegen. De aandacht werd in de encyclopedieën onder andere gevestigd op de ambachten, wat opmerkelijk was. Tot dan toe had men alleen aandacht gehad voor de veldheren en koningen, terwijl het volk eigenlijk de geschiedenis maakt.
De verlichting is ook de tijd waarin de proza de positie van de poëzie gaat overnemen. De burger wilde niet langer gekunstelde zinnen waar ze niets van begrepen, maar duidelijke verhalen die leuk waren om te lezen.

Enkele andere vaststaande gevolgen van de Verlichting en de secularisatie zijn een revolutie waarbij een Amerikaanse republiek ontstond en in Frankrijk de monarchie omver werd geholpen.

We kunnen zeggen dat er door de Verlichting en de secularisatie veel is veranderd ten goede van het individu. Er zijn veel positieve ontwikkelingen op gang gekomen en we zijn meer van de wereld te weten gekomen door de vele reizen die zijn gemaakt. De mens is meer gaan nadenken, en dat is een positieve daad geweest. Voor de religie in het westen heeft het als gevolg gehad dat het volk minder afhankelijk werd van de kerk, maar zeker niet de ondergang van de kerk! De kerk was nog steeds een rustpunt voor vele mensen en ook een soort van ‘hoop’ in bange dagen. Omdat ook de wetenschap op lang niet alles een antwoord kon geven, was de kerk voor vele mensen nog steeds erg belangrijk.
Ikzelf denk dat de secularisatie en de Verlichting erg goed zijn geweest voor de religie en de mensheid. Het heeft aangetoond dat de kerk lang niet altijd gelijk heeft en dat men ook zelf na moet denken en niet zomaar alles aan moet nemen. Maar gelukkig geen totale ontkerkelijking, ik denk dat het erg goed is dat de kerk nog bestaat. Voor veel mensen is dat namelijk gewoon een soort van ‘rustpunt’, een plek waar ze altijd heen kunnen en iets om in te geloven.