Feitelijke gegevens

• 1e druk, 2025
• 185 pagina's
• Uitgeverij: Querido

Flaptekst

Eerste zin

Een jaar fietsen, dat was mijn droom. Gewoon, omdat het kan. Misschien wel twee. Maar dat had ik nog tegen niemand gezegd.,

Samenvatting

2022: Rifka heeft haar bachelor gehaald en wil nu een tussenjaar of liever twee tussenjaren inlassen. Ze wil een fietstocht maken naar Noorwegen waar een vriendin van haar zusje Tabitha woont. Met haar is er iets gebeurd, wat nog niet meteen duidelijk wordt gemaakt. In het zwaar gereformeerde gezin wordt alleen gesproken over God, zonde en schuld. Haar ouders hebben het al moeilijk genoeg met het feit dat Rifka uit de kast gekomen is: ze is lesbisch. Rifka heeft zich los gemaakt tijdens haar studententijd van God: ze heeft een losbandig leventje geleid. Tabitha had die mogelijkheid niet en ze werd steeds geconfronteerd met 'predikers' uit de godsdienstige omgeving van haar ouders die haar probeerden met Bijbelteksten te 'genezen'. 

Rifka heeft een stevige TREK-fiets voor de lange route. Aan de ene kant vindt ze het fijn
om weg te zijn uit het benauwde christelijke milieu, maar ze heeft aan de andere kant moeite met afscheid. De eerste nacht blijft ze onderweg bij haar broer Pieter slapen die met zijn vrouw Eva nog steeds in de Heer is. Ze verwachten een baby.
Onderweg (Duitsland, Denemarken) houdt Rifka steeds contact met haar beste vriendin Maris: die is overigens niet lesbisch. 
De mensen die Rifka onderweg ontmoet, zijn vrijwel allemaal erg behulpzaam. Rifka mag overnachten in hun tuin of in het huis dat mensen open stellen voor reizigers. Ze overnacht ook bij een leuk Duits lesbisch stel. Zo kan het dus ook, denkt ze. En als haar fiets. En in Denemarken schiet Torben te hulp als haar fiets een onderhoudsbeurt nodig heeft. En ook mag ze bij Matthias. Ze gaat mee naar de disco, ze danst, flirt, zoent en wordt dronken. Matthias neemt haar mee naar huis. De volgende dag staat ze met een flinke kater op de boot naar Zweden. Ze is intussen acht dagen onderweg.

In Zweden mag ze bij een vrouw op een groot stuk land wildkamperen. Tijdens het fietsen denkt steeds ze terug aan het verleden. Op het vwo wilde ze aan een leraar vertellen dat ze lesbisch was, omdat hij een opmerking in de klas had gemaakt. De reactie van hem is niet zo positief. Hij wil met haar bidden, opdat ze genezen kan. 

Rifka denkt ook terug aan de dierenvriend die Tabitha was: ze zorgde voor allerlei zieke dieren, zoals een vogeltje dat ze probeerde te helpen, maar dat toch uiteindelijk doodging. Rifka zorgt onderweg ook voor een ziek vogeltje dat ze vindt, maar ook zij kan het diertje niet in leven houden.
Met Tabitha ging het steeds slechter: ze is manisch-depressief. Op het ene moment is ze buitengewoon vrolijk, ogenblikken erna kan dat omslaan in diepe triestheid. Rifka vindt dat ze te weinig heeft gedaan om haar zusje te helpen. Ze had wel eens geen tijd omdat ze nog een tentamen moest halen en dan stuurde ze Tabitha weg.
Er komt ook een moment waarop Rifka het niet meer ziet zitten. Ze spreekt een bericht in op de telefoon van haar ex, Lianne. Die appt terug met bemoedigende woorden. Ze neemt de goede raad aan: "Neem even een rustpauze."

Steeds komen er korte hoofdstukjes in de tekst voor waar Rifka een dialoog voert met Tabitha. De laatste antwoordt in cursieve tekstjes. In Zweden kan ze ook logeren bij een gepensioneerde huisarts Jens. Even is ze bang dat hij misschien iets van plan zou kunnen zijn. Maar dat is onjuist. Het is een echte helper: huisarts a.k.a  God ( also known as). Daarna neemt ze de boot naar Noorwegen. Hiva komt nu steeds dichterbij. 

Het is zondag. Tien zondagen geleden kwam er een einde aan het leven van Tabitha.
Zus had gevraagd of Rifka mee wilde gaan naar een intakegesprek voor begeleid wonen. Ze wilde dolgraag weg bij haar ouders. Rifka moet afbellen, omdat ze ziek is. Terwijl Rifka met haar vriendin Maris belde, sprong Tabitha voor de Intercity. Rifka krijgt daarna  een enorm schuldgevoel. Ze had  Tabitha bij moeten staan.

Ze fietst door totdat ze bij Hiva komt. Die vrouw is dertig jaar, is getrouwd en was dus heel wat ouder dan Tabitha. Ze had haar in Nederland ontmoet, toen Hiva bij haar opvangouders was. Hiva is namelijk een Iraanse vluchtelinge en ook zij heeft een drama meegemaakt. Ook haar broertje wilde namelijk naar Nederland reizen, maar hij koos het avontuur met een boot. Die kapseisde en haar broertje verdronk. Hiva kampt daarom ook met een schuldgevoel. Ze had professionele hulp nodig om dat schuldgevoel kwijt te raken. Dat is gelukt. Daarom wilde Hiva graag dat Rifka naar Noorwegen kwam. Ze wil haar helpen om het schuldgevoel kwijt te raken. Ze schreeuwt enkele keren tegen Rifka: "HET IS NIET JOUW SCHULD!"

Rifka is niet makkelijk te overtuigen: ze had Tabitha bij moeten staan. Ze gaat 's avonds laat haar broer Pieter bellen om te vragen of hij ook een schuldgevoel heeft. Hij heeft het niet, zegt hij. Hij hoopt dat God er een bedoeling mee had. Hij zegt ook dat Rifka's ouders nog steeds erg veel van haar houden. 
Met Hiva praten helpt wel: Rifka vertelt ook dat ze toch van haar familie houdt en dat ze die niet wil verliezen. 
In een laatste 'dialoog' met haar dode zusje zegt Rifka dat Tabitha altijd haar zusje zal blijven.

Personages

Rifka

Rifka groeit op in een zeer christelijk gezin met een zusje en een broer. Haar ouders betrekken bij alles God en Jezus. Hun hoop komt van de Heer. Rifka is lesbisch en heeft moeite om dat aan haar ouders te vertellen. Die groeiende gevoelens voor meisjes en vrouwen kwamen tijdens haar middelbare schooltijd. Toen ze dat op school aan een leraar vertelde, reageerde hij niet zo positief. Hij wilde met haar bidden en te vragen of God die zware last wilde dragen. Rifka leest nog eens de doelstellingen van deze traditionele school: je mag wel anders zijn, maar je mag er geen uiting aan geven.
In haar studententijd heeft Rifka een serieuze relatie met Lianne, maar die gaat uit. Ze leidt een losbandig leventje met drank en drugs en leve de lol. Na het halen van haar bachelor wil ze een tussenjaar nemen om een fietstocht te maken. De ware reden is dat ze zich schuldig voelt aan de zelfmoord van haar zusje. Ze kan er onderweg goed over nadenken. Ze merkt dat er veel goede mensen in de wereld zijn die haar zomaar willen helpen. (Een Duits lesbisch stel, Torben de fietsenmaker, Matthias de student en vooral Jens, de gepensioneerde huisarts.) Ze voert ook innerlijke dialogen met haar zusje.
In Noorwegen wacht Hiva, een Iraanse vluchtelinge die Tabitha heeft gekend. Ze helt Rifka met het verwerken van haar schuldgevoel. Hiva heeft eenzelfde schuldgevoel overgehouden aan de dood van haar verdronken broertje.
Van broer Pieter hoort Rifka ook dat haar ouders nog steeds van haar houden. Ze zal terugkeren naar huis. En ze zal altijd van haar zusje blijven houden.

Tabitha

Tabitha is het jongere zusje van Rifka. Ze heeft het moeilijk in het christelijke gezin en ze is ook een beetje een losbol. Ze schopt aan tegen het geloof van haar ouders, van wie ze twee keer op zondag naar de kerk moet. Haar oudere broer Pieter is volgzamer en gelooft ook in de bedoelingen van God, maar Tabitha kan dat niet. Haar ouders sturen ouderlingen en predikanten op haar af, maar de aangereikte Bijbelteksten werken bij Tabitha averechts.
Tabitha is ook erg gesteld op dieren. Zieke dieren worden door haar verzorgd en als ze dood zijn begraaft ze die in de tuin. Haar vader toont dan weinig medeleven. Alles draait bij de ouders op zonde, schuld en boete.
Uiteindelijk wordt de diagnose gesteld dat ze manisch depressief en ze moet behandeld worden. Op een zeker moment mag ze een intakegesprek hebben voor zelfstandig wonen. Ze vraagt Rifka mee te gaan, maar die belt af omdat ze ziek is. Op die dag neemt Tabitha het besluit een einde aan haar leven te maken.

Hiva

Hiva is een Iraanse vluchtelinge, dertig jaar, getrouwd en woont na een poosje in een opvanggezin in Nederland in Noorwegen. In Nederland heeft ze Tabitha ontmoet. Ze heeft zich intussen flink ontwikkeld en spreekt vier talen. Ze heeft Rifka uitgenodigd om bij haar te komen. Ze beseft wat schuldgevoelens zijn, want ze heeft die ook. Haar broertje wilde ook naar Nederland komen, maar hij wilde met de boot. Die kapseisde en haar broertje verdronk. Hiva hield er een schuldgevoel aan over en moest er lang over doen met hulp van psychologen om het schuldgevoel een plaats te geven. Zij probeert dat ook in te prenten bij Rifka. Dat lijkt te lukken.

Quotes

"Er hing altijd een zweem van zonde in ons huis. De van Adam overgeërfde neiging om het verkeerde te doen moest ingedamd worden, zodat je mee mag als de Dag des Oordeels aanbreekt. Op die dag komt Jezus terug op aarde om de uitverkoren mensen op te halen en mee te nemen naar het paradijs, de rest blijft achter om te creperen." Bladzijde 13

"Ik hoorde dat hij het echt meent. Al vindt hij het moeilijk met mij. Ik vraag me wel eens af wat hij zou kiezen: een lesbische zus die in God gelooft of een heterozus die niet in God gelooft. Ik weet niet wat hij erger vindt: lesbisch zijn, of niet meer geloven."

(Rifka over haar broer Pieter)" Bladzijde 20

""Ik word gek hier! riep ze, zo hard dat ik het kon verstaan aan de andere kant van de deur. 'Mijn vader is autistisch, mijn moeder irritant zenuwachtig. Ze hebben overal commentaar op, houden niet op met praten over Jezus en hebben niets beters te doen dan mij in de gaten te houden de hele godganse dag."
(Thabita kan het thuis niet meer vinden)" Bladzijde 56

""Dank je wel, voor alles. Jij komt het dichtst bij hoe ik hoopte dat een god zou zijn", zeg ik terwijl ik Jens een knuffel geef. Het gaat vanzelf, die knuffel en het voelt niet vreemd. "Dus ik noem je voortaan God."

(Rifka bedankt Jens voor zijn hulp.)" Bladzijde 149

"Na het gesprek met mij is Thabita naar papa en mama gegaan. Ze had gewoon zin om even langs te gaan, zei ze. Ze had een vreemde blik in haar ogen, vertelden mijn ouders later. Ze zei veel sorry. En toen ging ze weg.
Terwijl ik met Maris aan de telefoon zat is mijn zusje voor de trein gesprongen. De intercity van iets over acht." Bladzijde 158

Thematiek

Geloofsproblemen

Rivka komt uit een streng gereformeerd milieu, waarin Jezus, schuld en zonde belangrijke begrippen zijn. Je moet twee keer op zondag naar de kerk, altijd bidden voor het eten en voor de nacht. Het gevoel dat je geen zonde mocht bedrijven, omdat je dan wel eens niet bij de uitverkoren mensen hoort, als Jezus terugkeert op aarde. Geloof, is een beklemmend kledingstuk, waaruit je je niet kan worstelen. Rifka's ouders zijn streng en hun schuldbesef is erg groot. Ze hebben moeite met het feit dat Rifka lesbisch is.
Tabitha kan het leven ook niet langer aan: ze is thuis en schopt tegen veel zaken aan Maar eigenlijk staat ze er alleen voor. Haar hulpverleners komen vrijwel allemaal uit de christelijke omgeving en denken met liefdevolle Bijbelteksten haar te kunnen genezen. Tabitha wordt manisch depressief en heeft psychische hulp nodig. Rifka heeft zich aan het regime van haar ouders onttrokken: ze is gaan studeren en woont op kamer, waar ze losbandig leven (drugs en alcohol, lesbische liefdesrelatie) leidt. Nadat Tabitha zelfmoord heeft gepleegd, krijgt Rifka een enorm schuldgevoel. Haar broer Pieter is het huis al uit, is getrouwd met Eva en ze verwachten een kind. Hij blijft het geloof van zijn ouders trouw, maar hij laat zijn zus niet vallen.

Schuldgevoel

Schuldgevoel overheerst in dit verhaal. Rifka voelt zich schuldig aan de zelfmoord van Tabitha. Ze had haar bij zich in huis moeten nemen en moeten meegaan naar een intakegesprek voor zelfstandig wonen.. Rifka woont op dat moment niet meer thuis en is een van=god-los-verlaten leventje gaan leiden: drugs, drank tijdens haar studietijd.
Het schuldgevoel komt voort uit het Gereformeerde gezin waarin Rifka geboren is. Daar gaat het steeds om zonde, schuld en boete.
Hiva die zich destijds ook schuldig voelde aan de dood van haar verdronken broertje, probeert te bewerkstelligen dat Rifka zich niet langer schuldig voelt. Daarom heeft ze haar uitgenodigd om naar Noorwegen te komen. Ze voert gesprekken met haar en schreeuwt het vaak tegen Rifka: HET IS JOUW SCHULD NIET!

Motieven

Rouw (verwerking)

Tien weken voordat Rifka de reis naar Hiva onderneemt, heeft Tabitha zelfmoord gepleegd door voor de trein te springen. Tijdens de reis begint Rifka met het eerste stadium van rouwverwerking. Een periode die wel eens lang kan duren.

Zelfmoord

Tabitha heeft besloten om dood te gaan. Ze was manisch-depressief en kon de sfeer in het gereformeerde gezin niet meer goed verwerken. Ze werd eerst opgenomen in een inrichting, maar steeds werd ze geconfronteerd met God, de zonde en het schuldbesef. Ze besluit zich voor de intercity te gooien, wanneer een gesprek voor zelfstandig wonen niet kan doorgaan, omdat Rifka die met haar mee zou gaan, zich ziek meldde.

Familiebetrekkingen

Het is helemaal geen slecht gezin. Vader en moeder doen hun stinkende best, maar beseffen niet dat hun kinderen anders tegen het leven aankijken. Pieter, de oudere broer volgt de opvattingen van zijn ouders en trouwt met een gelovige vrouw. Rifka voelt in haar studententijd al dat ze anders is: ze heeft voorkeur voor vrouwen. Ze is lesbisch en ze krijgt een eerste relatie Lianne. Martine in 4 vwo maakte die gevoelens bij haar los.
Tabitha is eigenlijk een probleem: ze is manisch-depressief en kent hoogte- en dieptepunten.(ze gooit medicijnen weg, ze wordt ontslagen) Ze krijgt later te maken met een oudere vriendin Hiva, die bij Nederlandse opvangouders is: ze komt zelf uit Iran. Die wil haar het liefst weghalen uit het strenge gezin, dat niet goed voor is.
Ondanks alles wat er gebeurd is, blijft Rifka houden van haar ouders. Ze hebben eigenlijk ook geen 'schuld', omdat haar ouders wel goede bedoelingen hadden.

Reizen - roadtrip

Reizend een verhaal vertellen is een roadnovel. Of elkaar verhalen vertellen tijdens een lange wandeltocht. Bij Rivka is het de fietstocht naar Noorwegen. Ze krijgt tijd om na te denken over de dood van haar zusje tien weken ervoor. Tijdens de reis komen voorvallen en herinneringen terug. Ze merkt ook dat alleen reizen ook eenzaamheid met zich meebrengt. Gelukkig zijn er steeds mensen die haar tijdens de reis verder helpen.

Verdriet

Natuurlijk is er verdriet om de dood van Tabitha. Rifka kan er op bepaalde momenten niet onderuit om het verdriet te uiten. Dan voelt ze zich alleen en ziet ze de reis niet meer zitten. Contact met haar ex-vriendin Lianne helpt haar weer over het dooie punt heen.

Homoseksualiteit: lesbisch

Rifka is lesbisch. Dat is moeilijk te begrijpen voor de docenten op de middelbare school waar ze zit. Die lijken het een ziekte te beschouwen. Maar ook in het eigen gezin is het moeilijk te accepteren. Rifka heeft al een lesbische serieuze (gehad) Lianne. Maar die is verbroken.

Dierenliefde

Tabitha was erg bezorgd om het leed van dieren. Ollie, zoals ze het gevonden vogeltje noemde, redde het niet. Het diertje wordt begraven in een schoenendoos. Het was een dierenbegraafplaats in de tuin: vogeltjes, een mol, een kikker en zelfs een vlinder.
Ook Rifka vindt onderweg een vogeltje : ze stopt en doet het vogeltje in haar pet, maar het diertje redt het ook niet. Dat bindt haar opnieuw aan herinneringen aan Tabitha.

Motto

'als ik kon kiezen
dan zou ik je houden
dan zou ik je sparen
genezen, bewerken'

Tanja Helderman, Houden

Opdracht

Voor Judith en Fatima
en alle anderen die twijfelen.
Je bent niet alleen.

Titelverklaring

"Zusje" is een titel die niet moeilijk te verklaren is.Rifka is de hoofdpersoon en ze maakt een roadtrip per fiets naar de vriendin van dat zusje in Noorwegen Thabita heeft een moeilijke jeugd gehad en is manisch-depressief. Mensen vanuit het geloof raden haar van alles aan; Thabita wordt er gek van en besluit voor de trein te springen..

Structuur & perspectief

Het boek is onderverdeeld in heel korte hoofdstukken. Die hoofdstukken hebben geen titel. Een wiel met spaken (een typografisch teken) onderscheidt de hoofdstukken van elkaar. Het verhaal is niet-chronologisch: de roadtrip wordt onderbroken door passages uit het verleden, vooral uit het verleden van Thabita.

Decor

De roadtrip met de fiets is af te leiden uit het kaartje dat voor en achter in het boekje staat afgebeeld.
De plaatsen die Rifka aandoet: Utrecht (vertrek) - Oldenburg- Kopenhagen- Gotenburg - Strömstad- Sandefjord- Kristiansand.

Wat de tijd betreft zijn er kleine aanwijzingen dat de roadtrip zich in 2022 afspeelt.
-(blz. 64:"Ach, kijk daar in het jaar tweeduizendtweeëntwintig Rifja toch eens zwoegen met haar verzuurde benen en zere kont.")
- (blz.151: 'Jezus' roep ik. Dat was hard. Echt hard. Nog nooit gehoord zo hard. Een seconde of wat vraag ik me af of Poetin misschien ook Scandinavië aan hett annexeren is.")
Poetin viel in het voorjaar van 2022 Oekraïne binnen.

Stijl

Het roman is geschreven in een heldere vertelstijl met eenvoudige woorden en geen ingewikkelde lange zinnen. De realistische dialogen vallen ook op. Je kunt zien dat Janneke Schotveld een ervaren kinderboekenschrijfster is. De stijl is afgestemd op de leeftijdscategorie vanaf 14 -15 jaar.

Janneke Schootveld gebruikt ook begrijpelijke vormen van beeldspraak: een paar voorbeelden daarvan
- (blz. 56:"Ze liet zich bekeren toen ze mijn vader leerde kennen en beet zich in Jezus vast als een teek in de huid.")
- (blz. 60: "Hij kijkt als een kind dat bang is dat het naar bed moet.")
- (blz. 61: "Die geniepige sluippekeraar die altijd op de loer ligt. Het wikkelt zich om me heen als klimop om een boom.")
- (blz. 68: "Hij strooide psalmen en spreuken als poepernoten in het rond.")
- (blz. 77 :"God werd nog belangrijker, als bloedzuigers klampen ze zich aan hem vast. Als de tijd gekomen is zal Jezus hen wegleiden uit deze hel.")

Slotzin

Er hielden zoveel mensen van je. Dat weet ik. Ik zal het denk ik nooit begrijpen. Dat hoeft ook niet. Als je maar van me blijft houden. Wat denk je zelf?

Bijzonderheden

'Zusje' is het eerste boek in een nieuwe Slash-serie van de uitgever Querido. Het concept is een ervaren schrijver koppelen aan een persoon onder de 25 jaar die een persoonlijk verhaal te vertellen heeft. Beide mensen maken het verhaal. In 2025 heeft Querido het concept weer opgepakt. Dat is acht jaar nadat de eerste serie in 2017 is gestopt.
Slash is met afstand het beste project om scholieren aan het lezen te krijgen. Docenten kunnen hun eigen leerlingen stimuleren om een boek uit de serie te lezen. De formule is natuurlijk uniek: een ervaren auteur gaat in gesprek dat een waarheid beruste werkelijkheid en de schrijver maakt er een boekverhaal van.

Beoordeling

Indrukwekkende jeugdroman over geloofsproblemen, schuld, zonde, homoseksualiteit  en familiebetrekkingen. Het verhaal wordt duidelijk verteld tijdens de lange fietstrip die Rifka maakt naar de vriendin van haar dode zus. De structuur van de roadnovel is prima geschikt voor een dergelijk verhaal. Onder het fietsen kun je je hoofd leegmaken en kun je nadenken over wat er gebeurd is. Dat wordt heel begrijpelijk uit de doeken gedaan. OPvallend is ook dat Rifka opnderweg alleen maar positieve mensen ontmoet, die haar verder willen helpen.

Het verhaal heeft korte hoofdstukken en genoeg rustpunten. Ook de bladspiegel werkt er aan mee om dit boek snel te kunnen lezen. Vanaf 14 -15 jarigen is dit verhaal interessant genoeg.
Het initiatief van Querido om de Slashserie te hervatten is prima. Dit boek zou ook ingezonden kunnen worden voor de Regenboogprijs 2026. Het zou een kansrijke winnaar kunnen zijn.

Recensies

"‘Zusje’ is een indringend verhaal dat je niet zomaar loslaat. Je zit als lezer samen met Rifka op die fiets en doorvoelt samen met haar de pijn die ze doormaakt. Dat alles probeert ze diep weg te stoppen, maar uiteraard weet het zijn weg naar buiten te vinden. Rifka buigt diep als het riet in de slootwaterkant, maar knakt uiteindelijk niet. En dat is de kracht van Rifka, die ze niet krijgt van een god, maar die in haar zelf zit." https://www.langlevelezen...ken/zusje/

"De problemen en de zoektocht naar zichzelf zijn in Zusje mooi verwerkt met de fietstocht en de interacties die Rifka opdoet tijdens deze tocht. Na alle boeken over wandeltochten vond ik het lezen over een fietstocht ook boeiend. Het gaat wat sneller en doordat het een jong meisje is, lijkt het alsof de personages ook wat over haar willen moederen. Deze vriendelijkheid helpt Rifka in haar rouwproces. Een mooi boek dat echt een aanrader is vanaf een jaar of 14-15. De veerkracht van Rifka is bewonderenswaardig en hoopgevend. Jongeren kunnen zulke boeken zeker gebruiken. Ik ga zeker de andere Slashboeken lezen, want dit smaakt zeker naar meer." https://stoerleesvoer.nl/zusje/

"Heel zorgvuldig legt Schotveld het gecompliceerde proces van losmaken vast, zonder een oordeel over een van de betrokkenen te vellen. Haar ouders bedoelen het goed, weet Rifka. Er blijft een band en ze houden van elkaar, maar het is onmogelijk om elkaar nog echt te bereiken. Zusje is een even liefdevol als pijnlijk verslag van de worsteling van een jongvolwassene die gedwongen op zoek gaat naar mensen die haar accepteren zoals ze is. De ontmoetingen en gesprekken tijdens de lange fietstocht, leveren Rifka nieuwe inzichten op. De dood van haar zusje is niet haar schuld en ook niet die van haar ouders. Ze krijgt een steviger fundament en het bewustzijn dat ze niet meer bang wil zijn voor god en de hel. Tegen het eind zegt ze hardop: “Ik ben Rifka, ik ben lesbisch en ik geloof niet in god”. Waarbij ze blijft glimlachen." https://boekenkrant.com/r...ult-zusje/

"Het verhaal is heel beeldend geschreven, de emoties zijn voelbaar en kruipen onder je huid. De onmacht van het gezin over het verlies en hun omgang met elkaar, de diepe rouw, de schuldgevoelens. Een ontroerend en beklemmend verhaal maar op een vlotte en toegankelijke manier geschreven. De lezer reist als het ware met Rifka mee, zowel met haar letterlijke als figuurlijke reis. Tijdens het fietsen denkt Rifka aan het verleden en zo leert de lezer meer over haar verleden en het gezin waar ze uitkomt, de bijzondere band met en de zorgen omtrent haar zusje, het milieu waar ze in opgroeide, haar geloof en haar geaardheid." https://www.hebban.nl/rec...over-zusje

"Het is ontroerend om te lezen hoe Rifka op zoek gaat naar zichzelf en troost en steun vindt bij totaal vreemde mensen die zij tegenkomt op haar reis naar het noorden. Schrijnend ook dat ze bij anderen het begrip en de aandacht vindt die ze zo graag van huis uit had ervaren. Gelukkig is Rifka op de goede weg om zichzelf te herpakken en leert leven met het grote verdriet dat haar is overkomen. Ik vind het moedig dat zij het aangedurfd heeft haar verhaal naar buiten te brengen." https://kinderboekenjourn...iew/zusje/

"Maar uiteindelijk slaagt Schotveld er tóch in om reisblogproza en zelfhulpclichés te overstijgen. Als Rifka een keer een weekend niet thuis is bij haar ouders, gaat het mis met Tabitha. Maanden later denkt ze nog steeds dat het haar schuld is en dat ze écht naar de hel gaat. Op de grens van Noorwegen grijpt die angst haar bij een heftige onweersbui ongenadig naar de keel. Als ze tijdens een van de laatste etappes van haar roadtrip, die tot dan toe niet zo helend blijkt als gehoopt, in de berm een pasgeboren vogel vindt, besluit ze dat die wél in leven zal blijven." https://www.volkskrant.nl...gle.com%2F