Feitelijke gegevens

• 28e druk, 1992
• 139 pagina's
• Uitgeverij: Manteau Antwerpen

Flaptekst

Eerste zin

'Willen we hier maar uitspannen?' stelde pa voor.

Samenvatting

Aan het begin van de Tweede Wereldoorlog vlucht Waldo met zijn ouders te fiets naar Frankrijk voor de Duitsers. Aangezien de nacht aanbreekt wanneer ze in Poperinge zijn, moeten ze onderdak zoeken. Een oude vrouw, die Waldo aan een heks doet denken, en haar vreemde, slaapwandelende kleinzoon Willy hebben nog een kamer over. Als ze de volgende dag weer verder gaan en bij de grens komen, is die gesloten. Het is er erg druk met andere vluchtelingen. Het gezin besluit om naar Menen te vertrekken, om daar de grens over te gaan. Tijdens de tocht komen Waldo's ouders echter om het leven bij een bombardement, afkomstig van Duitse vliegtuigen. Waldo slaat op de vlucht en wordt wakker in een ziekenhuis, waar hij verzorgd is aan zijn gewonde voet. Vervolgens is geregeld dat hij met de soldaat Evarist als chauffeur kan meereizen naar een vluchtelingenkamp.

Onderweg komt hij echter Vera, zijn oude buurmeisje tegen, die hem vertelt dat de situatie in de vluchtelingenkampen erg slecht is. Hij besluit daarom om met haar mee te reizen, zij is namelijk ook alleen. Haar vader zit in het leger en ze weet niet waar haar moeder is. Op Vera's voorstel vertrekken de twee naar de kust, waar de Duitsers volgens haar niet zullen komen. Waldo voelt zich veilig bij de vijf jaar oudere en verstandigere Vera en vindt het fijn om haar te kunnen volgen. De twee fantaseren onderweg om samen aan de kust te gaan wonen en daar samen gelukkig te leven. Ze worden echter al snel ingehaald door het Duitse leger. Ze verstoppen zich in een hooischuur, maar ze worden ontdekt. De Duitse soldaten blijken eigenlijk best aardig te zijn en Waldo en Vera krijgen zelfs wat te eten van ze.

Aangezien ze nu niets meer hebben om voor te vluchten, besluiten ze om terug naar huis, naar Antwerpen te keren. Onderweg bezoeken ze Vera's oom in Tielt. Ze heeft hem echter al lang niet meer gesproken en haar gezin heeft geen goede band met hem. De kinderen blijken dan ook niet erg welkom te zijn. Op lang aandringen van Vera laat hij hen uiteindelijk toch binnen om iets te eten, maar als ze bij hem thuis een Duitse officier en een vrouw met blote borsten zien, besluiten ze te vluchten. 

Intussen zijn ze bij de rivier de Leie aangekomen, waar ze in een boot even uitrusten, totdat ze weer worden ontdekt door een viertal Duitse soldaten. Ze bieden aan om Waldo en Vera naar Antwerpen te brengen, maar ze komen hun belofte niet na. De twee kinderen worden naar een afgelegen plek gebracht en daar voeren de Duitsers ze dronken. Ook besteden de soldaten veel aandacht aan Vera, ze plagen haar. Vlak voordat Waldo in slaap valt, ziet hij dat Vera wordt meegenomen in de bosjes door twee Duitse soldaten. Als Waldo de volgende dag wakker wordt, ziet hij dat de soldaten zijn vertrokken. Hij gaat op zoek naar Vera en de lezer komt er dan achter dat ze hoogstwaarschijnlijk is verkracht. Zoiets zondigs vertelt Vera echter niet letterlijk aan Waldo. Aangezien Vera er slecht aan toe is, gaat Waldo hulp halen van zigeuners in de buurt. Zij regelen een ambulance en Vera wordt naar het ziekenhuis in Gent gebracht. Waldo krijgt een lift van de zigeuners. Als hij bij het ziekenhuis is aangekomen, komt hij er tot zijn grote verdriet achter dat Vera is overleden. Eén van de zusters neemt Waldo mee om te bidden in een kapel, maar Waldo gelooft niet meer op dezelfde manier in God, wegens alle gruwelijke oorlogsgebeurtenissen. 

Personages

Waldo

Waldo is de hoofdpersonage van het verhaal. Hij is een negen- à tienjarig jongetje dat met zijn ouders op de vlucht slaat voor de Duitsers. Aan het begin van het verhaal ziet Waldo de oorlog vooral als avontuur en iets dat op afstand staat van hem en zijn ouders. In de loop van het verhaal krijgt hij steeds meer met de gruwelijke gevolgen van de oorlog te maken: hij verliest zijn ouders, heeft geen dak meer boven zijn hoofd, ziet verwoeste dorpen, wordt dronken gevoerd door Duitse soldaten, hoort dat ze Vera iets vreselijks hebben aangedaan en verliest haar uiteindelijk ook. Door deze gebeurtenissen kan hij niet echt kind zijn, hij heeft het gevoel dat hij zijn kinderlijkheid door de oorlog is verloren.

Vera

Vera is het buurmeisje van Waldo, die Waldo ontmoet nadat zijn ouders zijn omgekomen bij een bombardement. Ze is ongeveer vijf jaar ouder dan hij en al wat verstandiger. Ze besluit steeds waar ze het best heen kunnen gaan en Waldo vindt het fijn dat hij haar kan volgen. Ook lijkt Waldo een beetje verliefd op haar. Hij benoemt namelijk dat ze knap is, is jaloers op andere jongens in haar omgeving en hij wil later met haar trouwen.

Quotes

"''Maar nu was dat anders; het leek alsof we sedert het begin van de oorlog jaren ouder geworden waren, alsof we voortaan dachten en voelden met het brein en het hart van de volwassenen, die ook altijd met tegenzin door de regen liepen, die knorrig werden wanneer ze bij zo'n weer naar buiten moesten. En zo waren wij nu ook: we hadden onze kinderlijke opgeruimdheid, onze zogenaamde roekeloosheid, verloren. We waren bedachtzaam, achterdochtig en waakzaam geworden en daar had de oorlog schuld aan.''" Bladzijde 91

"''Dan was ik helemaal alleen op de wereld, hulpeloos alleen en verlaten. Dan had ik niemand meer om me te helpen en te beschermen en te troosten, niemand die me zeggen kon langs waar ik gaan moest, waar ik kon eten en slapen, hoe ver ik nog van huis was en zo meer. De gedachte alleen al was iets om er dood van te gaan.''" Bladzijde 113

"'''Nana, zo joeng oendas verfuurt sjoon die meedchen...'''" Bladzijde 102

"''Ze bedwelmde me op dezelfde wijze als de wierook me bedwelmde.''" Bladzijde 73

Thematiek

Woii: kinderleed

Het thema van het verhaal is kinderleed door de Tweede Wereldoorlog. Dit komt allereerst naar voren doordat Waldo zijn ouders kwijtraakt en gewond raakt aan zijn voet door een bombardement van de Duitsers. Hij heeft vanaf dan geen onderdak meer en bijna niets te eten. Ook komt kinderleed naar voren aan het eind van het verhaal, als Vera wordt verkracht door Duitse soldaten. Hierna overlijdt ze zelfs. Het hele verhaal beschrijft eigenlijk het leed waar Waldo, maar ook Vera, mee te maken krijgen door de Tweede Wereldoorlog.

Motieven

Volwassen worden

Door het eerder beschreven kinderleed, raakt Waldo volwassen. Hij krijgt een hele andere kijk op de oorlog: het is geen avontuur meer wat op afstand van hem gebeurt, maar het komt op een verschrikkelijke manier dichtbij. Hierdoor kan hij niet meer het plezier ervaren van een kind. Hij wordt gedwongen volwassen en hij moet bedachtzame en verstandige keuzes maken en op zijn hoede zijn voor de Duitsers. Hij ziet door de oorlog in dat er 'schone en lelijke en blijde en onaangename dingen' bestaan. Waldo snapt alleen nog niet waarom er ook lelijke en onaangename dingen moeten bestaan.

Religie

In het verhaal is Vera erg gelovig. Zij wil later, na de oorlog, het klooster in en non worden. Ze bidt graag en praat niet letterlijk over zondige gebeurtenissen, zoals dat ze verkracht is. Waldo daarentegen gelooft heel anders in God, wat aan het eind van het verhaal heel duidelijk naar voren komt. Hij snapt niet waarom Hij Vera heeft ontnomen en waarom hij al het zinloze geweld toestaat. Hij begrijpt ook niet waarom mensen in God geloven als Hij hen meer verdriet bezorgt dan blijdschap. Waldo beseft echter nog wel dat deze gedachten heiligschennend zijn.

Vriendschap

Waldo en Vera hebben een bijzondere vriendschap. Op verschillende momenten lijken ze broertje en zus, aangezien de oudere Vera steeds besluiten neemt en Waldo haar volgt. Op andere momenten lijkt Waldo echter verliefd op haar, hij wordt zelfs in een opwelling door Vera gekust. De twee hebben in ieder geval veel aan elkaar, want ze hebben in een vreemde oorlog waarin ze eenzaam zijn een vertrouwde vriend teruggevonden.

Opdracht

Voor pa en ma

Trivia

Ward Ruyslinck heeft met het boek in 1959 het 'Referendum van de Vlaamse letterkundigen' ontvangen. Dit is een onderscheiding toegekend door de Vereniging ter Bevordering van het Vlaamse Boekwezen.

Ward Ruyslinck is een pseudoniem voor Raymond de Belser. Hij moest, net als Waldo, ook vluchten in de oorlog. Doordat hij op jonge leeftijd zijn broer verloor, raakte hij het geloof in God kwijt. In het verhaal komt duidelijk naar voren dat ook Waldo door alle gruwelijke gebeurtenissen het geloof in God kwijtraakt.

Titelverklaring

De titel van het boek is Wierook en tranen. 'Wierook' komt allereerst in het verhaal naar voren als het gezin overnacht bij het oude vrouwtje. Waldo ruikt dan de geur van wierook en beschrijft dat het hem altijd een fijn, dronken gevoel geeft. Hij denkt terug naar het afscheid van zijn oom in de kerk, voordat die begraven zou worden. Door de fijne geur van wierook kon hij zich niet verdrietig voelen. Hij lijkt het opnieuw even te ruiken na het bombardement waarbij zijn ouders zijn omgekomen. Hier komen de wierook en tranen samen, want Waldo is erg verdrietig om het verlies van zijn ouders. 

Een ander moment wanneer Waldo wierook ruikt en ook huilt, is als aan het eind van het verhaal Vera is overleden. Nadat hij dat heeft gehoord, gaat hij met een zuster bidden in een kapel, waar hij de geur ruikt. Wierook geeft Waldo steeds een heerlijk gevoel, terwijl hij tegelijkertijd verdriet heeft. 

Aan het eind van het verhaal wordt ook beschreven dat Waldo denkt dat wierook de adem van God is, en zijn zondige gedachten verdreven zullen worden als hij het inademt. Na het overlijden van Vera denkt Waldo namelijk dat God de mensen meer verdriet dan blijdschap geeft. Waldo begrijpt niet dat God 'deze oorlog, deze tranen, dit nutteloze leed en dit voortdurend afscheid nemen van wie men liefhad' veroorlooft. 

Structuur & perspectief

Het verhaal is opgebouwd uit negen hoofdstukken en is vrijwel volledig chronologisch. Binnen de hoofdstukken zitten weinig (grote) tijdsprongen, tussen de hoofdstukken wel. 

Het boek is grotendeels vanuit een ik-perspectief geschreven. Het verhaal wordt uit de ogen van Waldo verteld, een negen- à tienjarig jongetje. Hierdoor weet de lezer soms meer dan Waldo zelf, bijvoorbeeld als Waldo iets te drinken krijgt van de Duitsers want branderig in zijn keel smaakt. Naderhand merkt hij wel dat het hem dronken maakt. Een ander voorbeeld is dat Waldo ook niet weet wat de Duitsers Vera hebben aangedaan. Hij weet dat het iets zondigs is, en vergelijkbaar met wat hij bij Vera's oom thuis had gezien, maar hij weet niet precies wat er is gebeurd. Ook wanneer personages Duits of Frans spreken, weet Waldo niet precies wat er wordt gezegd. 

Op sommige plekken in het verhaal wordt het ik-perspectief onderbroken en wordt er vanuit een alwetende verteller verteld, bijvoorbeeld op bladzijde 6: 'Als men negen jaar is, is er echter heel wat wat men nog nooit gezien of gehoord heeft.' Ook op bladzijde 81 is dit het geval: 'Ze zei echter zo maar wat, ze wist het zelf ook niet.'

 

Decor

Het verhaal speelt zich af in België, in de buurt van Frankrijk, vlak na het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog. De beschrijvingen van het decor zijn niet heel uitvoerig in het verhaal. Wel blijken vaak uit de omgeving waar Waldo zich bevindt de gevolgen van de oorlog, bijvoorbeeld als hij en Vera bij een kerk komen die geen dak meer heeft of als ze arriveren in een dorp dat verlaten is, wegens de Duitsers die er snel zullen komen. Ook speelt het verhaal zich soms af op plekken waar veel vluchtelingen zijn, en waar mensen dringen voor eten. Op sommige momenten draagt het decor bij aan de sfeer in het verhaal, bijvoorbeeld als de verdrietige Waldo op weg is naar Vera in het ziekenhuis in Gent en het regent. Op andere momenten is het decor als het ware juist tegenovergesteld aan de sfeer, bijvoorbeeld als het mooi lenteweer is, maar tegelijkertijd er een heftige oorlog gaande is. 

 

Stijl

In het verhaal komt geen moeilijk taalgebruik voor, aangezien Waldo, een jong jongetje, als het ware het verhaal vertelt. Door het taalgebruik komt goed zijn beleviniswereld naar voren: hij begrijpt lang niet altijd alles zo goed als een volwassene. Daarentegen worden natuurbeschrijvingen met volwassener taalgebruik beschreven, bijvoorbeeld op bladzijde 107: 'tussen de lentegroene oevers, glad en stil maar met vele wisselende glinsteringen erin en verderop, stroomopwaarts, het verblindend lichtoog van de zon als een witte smeltvlek.'

Ook komt vaak in het taalgebruik naar voren dat het verhaal wat langer geleden is geschreven (in 1958), door bijvoorbeeld woorden als 'doch', 'welnu' en 'onderwijl'. Daarnaast komt in citaten naar voren dat de personages Vlaams zijn, door gebruik van bijvoorbeeld 'ge'. Ook komen er vaak personages in het verhaal voor die een andere taal spreken dan Waldo zelf. Het Duits of Frans is dan op fonetische manier weergegeven, zoals Waldo het hoort. 

Slotzin

Ze glimlachte en buiten, in de gang, tussen de muren van stilte, draaide ze zich zonder een woord te zeggen naar me om en kwam ze er toe datgene te doen wat ik al lang niet meer verwacht had: ze streelde me zacht over het haar.

Beoordeling

Toen ik begon met lezen van het verhaal, moest ik eerst erg wennen aan het soms wat verouderde taalgebruik. Dit was ik niet gewend en zorgde ervoor dat het verhaal iets moeilijker te lezen was. Ook vond ik de eerste paar hoofdstukken nog niet erg spannend. Naarmate het verhaal vorderde, raakte ik gewend aan het taalgebruik en vond ik het verhaal met de dood van de ouders van Waldo ook spannender worden. 

Daarnaast vond ik het interessant maar ook ontroerend om een een oorlogsverhaal vanuit het perspectief van een jong jongetje dat alles is kwijtgeraakt te lezen. Ook het leed van een jong meisje als Vera maakte veel indruk op mij. Deze gebeurtenissen raakte mij en de beschrijving van de gedachten van een jong kind maken het verhaal meeslepend. Ik had nog niet eerder zo'n verhaal over de oorlog gelezen en zou het dan ook zeker aanraden. 

Recensies

"''Het verhaal is meeslepend, vaak teder, uiteindelijk tragisch.''" https://www.hebban.nl/rec...-en-tranen

"''De bijna 'naïeve onschuld' van de jonge Waldo geeft dit verhaal zoveel ontroerende diepte.''" https://www.hebban.nl/rec...-en-tranen

Bronnen

Website over Ward Ruyslinck van biograaf Frits de Vries.

https://wardruyslinck.nl/