Feitelijke gegevens

• 9e druk, 1990
• 255 pagina's
• Uitgeverij: De Arbeiderspers

Flaptekst

Eerste zin

De wekker loopt ’s ochtends om vijf uur af.

Samenvatting

Hongerwinter:

Het is tegen het eind van de tweede wereldoorlog. Jeroen wordt door zijn vader naar ‘de boeren’ in Friesland gebracht om daar te logeren. Jeroen woont in Amsterdam, waar veel honger is. In Friesland zou genoeg eten voor Jeroen zijn, en zou het broertje van Jeroen, Bobbie, meer eten kunnen krijgen door zijn afwezigheid. Samen met een hoop andere kinderen wordt hij ’s ochtends vroeg weggebracht in een vrachtauto naar Friesland. In de vrachtauto ziet hij Jan, een jongetje van zijn leeftijd die bij hem in de straat woont. Jeroen moet een stamkaart die hij heeft gekregen goed bij zich houden, maar hij raakt hem kwijt. Jeroen probeert nog te vluchten en weer naar Amsterdam te gaan, maar dit mislukt. Hij wordt ondergebracht bij een gezin in Laaxum, waar nog vijf andere kinderen wonen, de kinderen van Hait en Mem die nog thuis wonen. Eigenlijk had het gezin een meisje gewild uit de stad. Jan woont in een dorp vlakbij. Jeroen deelt een bedstee met Meint. Jeroen heeft heimwee en went lastig aan het leven in Friesland. Hij krijgt flink te eten in Friesland. Van hem wordt verwacht dat hij gelovig is, maar in Amsterdam baden ze niet en gingen ze niet naar de kerk. Jeroen doet alsof. Hij zoekt Jan graag op. Jan woont in een boerengezin en hoeft 's zondags niet naar de kerk of de zondagsschool. Na het zwemmen met de kinderen uit Jeroens gastgezin gaan Jan en Jeroen nog even zonnen. Jan laat Jeroen zijn erectie zien, wat veel verwarring oproept bij Jeroen. Hij denkt dat Jan ziek is. De vrouw van de dominee sterft en Jeroen gaat naar de begrafenis. Jeroen gaat met zijn gastgezin naar Stavoren om te vissen. Hier wordt hij erg naar van. Jeroen krijgt zelf een erectie.

Bevrijding:

De winter is voorbij en het wordt lente. Er is een brug verwoest door de Duitsers en Jeroen gaat kijken. De kinderen hebben vrij van school: hun dorp is bevrijd van de Duitse bezetting. Er zijn groene vrachtauto's geparkeerd van Amerikaanse soldaten, die het dorp bevrijd hebben. Jeroen heeft helemaal geen nieuws vanuit Amsterdam, en weet niet hoe het er met zijn familie aan toe is. De soldaten maken indruk op Jeroen. Als Jeroen samen met de kinderen gaat kijken naar de soldaten die aan het zwemmen zijn, schaamt hij zich voor zijn interesse. Een van de soldaten geeft hem kauwgum. Jeroen mag even in de auto van de Amerikanen. Jeroen mag tekeningen maken in kleur voor het bevrijdingsfeest. Van de schoolmeester krijgt hij kleurpotloden. Jeroen ziet dezelfde soldaat die hem gisteren de kauwgum had gegeven. Hij stelt zichzelf voor als Wolt en spreekt alleen Engels. Jeroen wordt door de soldaat 'Jerome' genoemd en de twee worden in Wolts woorden 'friends'. Jeroen rijdt met hem mee in de vrachtauto. Wolt kust Jeroen. Dit verwart Jeroen, want hij wilde helemaal niet gekust te worden. Hij heeft de tekenpotloden in de vrachtauto laten liggen. Thuis in Laaxum moet hij de kauwgum delen met de andere kinderen. Jeroen wordt ziek en heeft nachtmerries over Wolt. Jeroen ziet Wolt weer als de soldaat aan het zonnebaden is. Wolt zoent Jeroen. Als er soldaten langskomen gaat Wolt snel het water in, om niet te laten merken wat er gaande is tussen Jeroen en Wolt. Jeroen ziet twee andere soldaten seksuele handelingen uitvoeren op het strandje. De volgende dag is er feest in het dorp vanwege de Bevrijding. Jeroen krijgt rijst met rozijnen te eten van Wolt. De soldaat geeft hem een foto van zichzelf, die Jeroen zorgvuldig bewaart. Wolt verkracht Jeroen. Jeroen voelt zich uitverkoren door zijn relatie met Wolt en begint verliefd te worden op de soldaat. Tegelijkertijd schaamt hij zich. Een paar dagen later hebben Jeroen en Wolt weer seksueel contact. Jeroen wil eigenlijk helemaal niet, maar heeft toch een rooskleurig beeld van de handelingen die hij met Wolt uitvoert, omdat hij verliefd denkt te zijn op de soldaat. Dan verdwijnen de Amerikaanse soldaten opeens. Jeroen is in de war. Hij is ervan overtuigd dat hij Wolt nog gaat zien en gaat naar hem op zoek. De soldaat is echter nergens te bekennen. Er is eindelijk post van Jeroens ouders uit Amsterdam. Amsterdam is ook bevrijd. De moeders van Jan en Jeroen halen de twee jongens op en ze gaan weer richting huis.

Vrijheid, blijheid:

Jeroen is terug in Amsterdam, waar ze de bevrijding aan het vieren zijn. Hij mist Friesland. Van zijn ouders moet hij de zesde klas overdoen, omdat zij denken dat het onderwijs in Friesland tekortkwam. De Canadese soldaten die hebben geholpen bij de bevrijding slapen in Jeroens oude basisschool. Jeroen is huiverig om te kijken of Wolt er ook is. De foto van Wolt die in Jeroens blouse zat, is per ongeluk mee gewassen. Jeroen heeft het gevoel dat er te veel veranderd is sinds hij in Friesland heeft gewoond. Hij gaat kijken bij de basisschool waar de soldaten wonen en praat met zijn vrienden, maar het voelt niet als vanouds. Zijn vrienden joelen de soldaten achterna, maar Jeroen is dat helemaal niet gewend uit Friesland. Er is ’s avonds een bevrijdingsfeest in zijn straat, maar Jeroen vindt het helemaal niks. Hij heeft een aantal routes verzonnen om door de stad te gaan en Wolt te vinden, maar de routes kloppen niet. Jeroen begint op zijn nieuwe school, en ziet een soldaat rijden die heel erg op Wolt lijkt. 

Personages

Jeroen

Jeroen is een elfjarige jongen uit Amsterdam. Jeroen is de hoofdpersoon van het verhaal. Hij houdt van tekenen en is een dromer. Omdat het verhaal vanuit zijn perspectief verteld wordt, leer je veel van hem. Jeroen voelt zich een buitenstaander. Na de seksuele contacten met Jan en Wolt raakt hij nog meer in isolement, zeker als hij terug is in Amsterdam.

Wolt

Wolt is een Amerikaanse soldaat die bij de Bevrijding in Friesland is. Hij heeft roodblond haar. Wolt geeft Jeroen kauwgom, en spreekt alleen Engels. Wolt misbruikt Jeroen. Aanvankelijk is Jeroen erg bang voor Wolt, maar Jeroen begint gevoelens van verliefdheid te ontwikkelen voor Wolt, die hij zelf maar moeilijk kan begrijpen. Dit leidt tot schaamte en gemengde gevoelens.

Jan

Jan is een jongen uit Jeroens straat, die ook naar Friesland gaat en vlakbij Jeroen woont. Jeroen en Jan hebben dezelfde leeftijd. Jan is wat baldadiger en losbandiger dan Jeroen, en houdt van grappen en grollen. Jan is een stuk onverschilliger dan Jeroen en lijkt Jeroen ook niet helemaal te respecteren. Jeroen en Jan hebben seksueel contact als Jan zijn erectie toont aan Jeroen. Dit leidt bij Jan tot gevoelens van verwarring.

Quotes

"Het is of achter mijn rug iedereen naar me kijkt, de hele straat, alsof het in grote letters op mijn kleren geschreven staat: deze jongen is verliefd op een soldaat." Bladzijde 224

"Aan het eind van de gracht hangen twinkelende, haarscherpe boogvormen die in het donker opgloeien en roerloos in het water worden weerspiegeld. Ik ben sprakeloos en verrukt, en staar naar de glasheldere wereld van stippellijnen, het is een visioen dat stralend oplicht, dat lonkend en spiegelend een route suggereert, een uitgestippelde speurtocht van brug tot brug, boog tot boog, van mij tot mijn verloren soldaat." Bladzijde 236

Thematiek

Eenzaamheid

Jeroen heeft zich altijd een vreemde eend in de bijt gevoeld. In Friesland is hij de nieuwkomer, wat leidt tot gevoelens van eenzaamheid. Als hij contact krijgt met Wolt krijgt Jeroen gemengde gevoelens. Hij schaamt zich door wat hij met Wolt doet, wat zijn gevoel van isolement versterkt. Wolt misbruikt hem en geeft niet om hem, en toch denkt Jeroen verliefd op hem te zijn. Jeroen durft tegen niemand te zeggen wat hij voor Wolt voelt. In Amsterdam voelt hij zich heel anders dan de andere jongens, die gewoon kunnen grappen bij de soldaten en door kunnen gaan met hun leven. Dat lukt Jeroen niet en begrijpt hij niet.

Motieven

Seksualiteit

Jeroen krijgt contact met de Amerikaanse geallieerde soldaat Wolt, met wie hij als elfjarige jongen seksuele contacten heeft. Deze relatie is tekenend voor de rest van Jeroens leven. Het brengt schaamte met zich mee en is een trauma, maar doet hem ook realiseren dat hij homoseksueel is. Jeroen wordt verliefd op de soldaat. Als Wolt plotseling vertrekt, kan hij er maar moeilijk mee omgaan. Naast Wolt heeft Jeroen ook seksuele contacten met Jan. Jan laat hem zijn erectie zien, waarmee Jeroen voor het eerst in zijn leven in aanraking komt met zowel zijn eigen seksualiteit als die van een ander. Hierdoor raakt hij erg in de war.

Geloof

In Amsterdam werd Jeroen niet gelovig opgevoed. Als hij bij de vissersfamilie in Laaxum gaat wonen moet hij naar de kerk, de zondagsschool en moet hij elke dag bidden. Jeroen begint het geloof steeds prettiger te vinden. Aan het einde van het boek bidt hij zelf.

Stad vs platteland

Jeroen komt uit Amsterdam en moet erg wennen aan het leven in Laaxum. De mensen merken aan hem dat hij uit de stads komt, door zijn ‘stadse’ kleren. Als Jeroen terugkeert naar Amsterdam moet hij erg wennen aan het stadse leven. Er is veel lawaai.

Bevrijding

Vanwege de oorlog en de honger die de oorlog met zich meebrengt moet Jeroen naar Laaxum. Bij de bevrijding komen Amerikaanse soldaten naar Friesland, waaronder Wolt, en wordt de bevrijding door middel van feesten gevierd. Zo mag Jeroen tekeningen maken voor de viering van de Bevrijding in Friesland. Terug in Amsterdam zijn er weer bevrijdingsfeesten.

Motto

[..] dan vouwen zij de handen,

de disgenoten in het huis.

Van tafelrand tot tafelranden

geschikt tot een onzichtbaar kruis.

 

          Ida G.M. Gerhardt

Opdracht

Voor Berendina Hermina, mijn moeder, en mijn Friese disgenoten, in dank.

Trivia

Het boek is in 1992 verfilmd door Roeland Kerbosch.

Titelverklaring

De titel van het boek is ‘Voor een verloren soldaat’. Met deze verloren soldaat wordt Wolt bedoeld. Jeroen wordt misbruikt door Wolt en deze ervaringen vormen de rest van zijn leven. Wolt verdwijnt opeens uit het Friese dorp, waardoor hij een ‘verloren’ soldaat wordt. Jeroen gaat nog naar hem op zoek, vergeefs. Alleen de herinnering blijft. In het laatste deel van het boek, dat zich in de jaren ’80 afspeelt, richt Jeroen zich specifiek tegen de ‘verloren soldaat’, door deze met je aan te spreken.  

Structuur & perspectief

Het verhaal wordt verteld vanuit de ik-figuur Jeroen. Als lezer maak je alles mee vanuit zijn ogen en gedachten. De schrijver maakt veel gebruik van dramatische ironie, waardoor je als lezer beter op de hoogte bent van de situatie dan de ik-figuur. Zo kan de lezer het Engels van Wolt wel begrijpen, en ziet de lezer het kindermisbruik van Wolt in. Het verhaal is ingedeeld in drie delen, die voorzien zijn van een titel. De drie delen bestaan zelf uit verschillende kleine genummerde hoofdstukken. Het allerlaatste hoofdstuk speelt zich 35 jaar na de bevrijding af, wanneer Jeroen terugblikt op de oorlogstijd.

Decor

Het verhaal speelt zich af tijdens het laatste jaar van de Tweede Wereldoorlog en de bevrijding. Het grootste deel van het verhaal speelt zich af in Laaxum, een Fries dorp en een kleiner deel speelt zich af in Amsterdam. Jeroen gaat naar Laaxum, omdat daar meer eten is. In Laaxum komt hij in aanraking met het plattelandse leven en de verschillen tussen het leven in een dorp of in de stad. Hij voelt zich een beetje een buitenstaander in Friesland. Eerst begrijpt hij de taal niet, en hij is opgegroeid met hele andere gebruiken in de stad. Als hij terug is in Amsterdam merkt hij ook dat hij zich niet meer thuisvoelt in Amsterdam. Hij kent de weg niet bij zijn speurtochten, en zijn vader vindt bijvoorbeeld dat het onderwijs in Friesland ‘minder’ is.

Stijl

Rudi van Dantzig probeert te schrijven als een elfjarige, waardoor het woordgebruik vrij eenvoudig is. Veelvuldig maakt de schrijver gebruik van retorische vragen en dramatische ironie. Het is als lezer de taak om de gevoelens van Jeroen te kunnen duiden. Sommige passages zijn vrij lyrisch en beeldend beschreven

Slotzin

Ik wrijf mijn lichaam droog zoals vroeger mijn ogen.

Beoordeling

Ik vond dit een lastig boek om te lezen. Rudi van Dantzig hanteert een mooie, persoonlijke schrijfstijl die je verder doet willen lezen. De thematiek vond ik persoonlijk lastig om doorheen te komen. De schrijver beschrijft vrij expliciet en veelvuldig hoe Jeroen als kind misbruikt wordt door een volwassen soldaat en hoe hij seksueel contact heeft met een ander kind. Hier moet je tegen kunnen. Het verhaal is deels autobiografisch, wat dit boek nog schrijnender maakt. Dit boek geeft zeker een andere inkijk dan gewend over de Bevrijding en de oorlog, wat ik wel erg interessant vond om een beeld te vormen over die periode uit de geschiedenis. Het isolement van Jeroen kan herkenbaar zijn voor de lezer.