Feitelijke gegevens

• 1e druk, 2013
• 330 pagina's
• Uitgeverij: Prometheus

Flaptekst

Eerste zin

Ik had mijn hoogleraar wijsgemaakt dat een uitgewerkt researchplan met sub-hypotheses en een tijdpad niet tot de mogelijkheden behoorde. Er was zo weinig onderzoek gedaan naar deze dienstmeisjes, dat ik maar gewoon ter plekke moest uitproberen wat ik boven tafel zou krijgen.

Samenvatting

In het voorwoord geeft de vertelster aan dat ze een uitnodiging van de Universiteit van Amsterdam krijgt om een proefschrift te schrijven over de sociale omstandigheden van de Aziatische en Afrikaanse dienstmeisjes in het Midden-Oosten.

I De Emiraten

De vertelster is een  in de roman naamloze blondine die een wetenschappelijk opdracht heeft gekregen van de Universiteit van Amsterdam om de positie van Afrikaanse en Aziatische dienstmeisjes in het Midden-Oosten in kaart te brengen. Ze is midden dertig, single maar heeft wel enkele relaties achter de rug; ze pakt de mannen in die relaties niet altijd even goed aan. Ze ontmoet in Dubai al snel een Amerikaanse directrice van een opvangtehuis voor mishandelde dienstmeisjes die vooral graag geld wil vangen van expats om haar werk te kunnen voortzetten.  De vertelster vertrouwt haar echter niet helemaal. Ze maakt ook kennis met Kira, een vrouw van Zweedse afkomst, die een huwelijk met een Arabische man ook heeft zien stranden en wier paspoort is ingenomen, waardoor ze niet kan vertrekken. Al snel merkt de vertelster dat  de dienstmeisjes formeel gezien wel rechten hebben, maar dat ze eigenlijk nergens met hun klachten terechtkunnen. Ook merkt ze het dubbelzinnige van de cultuur op. Als er even geen mannen bij zijn (zoals bij een door haar bijgewoonde  bruiloft) gedragen de Arabische vrouwen zich wulps en geil, en zodra er een man in de buurt komt, bedekken ze hun hele lichaam. Bij het onderzoek ondervindt de onderzoekster veel tegenwerking. Ze merkt ook op dat de dienstmeisjes vaak gelukzoekers zijn, die in eigen land  onder erbarmelijke omstandigheden leven en door het kapitaal dat in het Midden-Oosten dankzij de olievoorraden aanwezig is, worden verhandeld. Eigenlijk is er sprake van pure mensenhandel. De  mannen leven zich seksueel uit op Russische hoeren, Afrikaanse boerendochters en Thaise masseuses. De dienstmeisjes krijgen een contract voor twee jaar en worden in die hele periode opgesloten en vaak ook seksueel misbruikt door de baas en/of  zijn  zoons.  De vrouwen van hen vinden het eigenlijk wel best fijn: er is vaak geen sprake van een huwelijk gebaseerd op liefde en zo hoeven ze hun man niet seksueel ter wille te zijn.

De onderzoekster ontmoet diverse mannen die haar wel respecteren. Een ervan (Alberto) werkt bij de VN, die expliciet aangeeft dat hij wel seks met haar wil hebben en haar daarvoor uitnodigt een keer naar Jakarta  te komen. Als ze hem een keer via de pc benadert, trekt hij zich op een webcam voor haar af. Dat is op zijn minst een raar trekje voor een volwassen man.

 II         Ryad
In Saoedi-Arabië kan de vertelster niet haar intrek nemen in een heel duur hotel, maar ze doet dat in een goedkoper  hotel van Libanezen, die haar een redelijk betaalbare plaats geven. Ze laat zich rondrijden door een taxichauffeur Habib, die waarschijnlijk ook voor de geheime politie werkt  en haar op die manier goed in de gaten kan houden.

Ze merkt dat ze vaak de enige vrouw is die in de openbaarheid komt en ze ondervindt veel tegenwerking van de autoriteiten. Zo mag ze als vrouw alleen niet op een terras zitten. De Arabische  vrouwen mogen helemaal niet naar buiten en ook de onderzoekster draagt tijdens haar verblijf in Saoedi-Arabië een abaya, dat is een lange jurk die veel lichamelijk schoon verbergt. Mannen reageren daarnaast spastisch op haar verschijning. Vrouwen zijn daar eigenlijk slimmer dan mannen: ze moeten vaak trouwen met iemand die ze niet willen en ze vinden het weer best dat hun mannen dan de dienstmeisjes pakken. Die beschouwen ze eigenlijk als hoeren en accepteren dat als een vaststaand feit. Ze ontmoet een zelfstandige vrouw, Meryem. Die heeft de leiding over een bedrijf maar geen man; Meryem neemt haar mee naar feesten op gesloten compounds waar wel mannen en vrouwen elkaar op een normale manier (dat wil zeggen: niet gesluierd) ontmoeten. Ze ontmoet er een Arabische prins Feisal die wel heel intelligent is, boeken leest en een zuivere aanhanger van de islam, maar wel een verlicht persoon. Ook hier is de situatie weer zo dat de wettelijke rechten van de dienstmeisjes geregeld zijn, maar dat ze officieel nergens terecht kunnen. De onderzoekster ontmoet diverse mensen van de VN. In naam zeggen ze dat ze veel kunnen doen, maar in werkelijkheid zijn ze in het sociale systeem van corruptie en machtsmisbruik opgenomen. Vrouwen doen echter veel verboden dingen, wanneer hun mannen er niet bij zijn . Er is dus sprake van een stiekeme structuur.

 III        Jakarta

De vertelster heeft toestemming van haar leidinggevende uit Amsterdam  gekregen om een tijdje naar Jakarta te gaan en het recrutingsysteem te bekijken. Hoe worden de meisjes voor de mensenhandel geronseld? Ze gaat interviews afnemen  met de vrouwen die geronseld zijn om naar het Midden-Oosten te gaan en daaraan voorafgaande drie maanden in een  kamp een training te ondergaan. Ook hier wordt ze steeds geconfronteerd met de valse beloften die zijn gedaan aan de meisjes.  Ze interviewt vrouwen op het vliegveld die net terugkomen van hun dramatisch verlopen verblijf in de Emiraten. Vaak zijn ze misbruikt en verkracht. Ook mochten ze twee jaar niet buiten komen. Maar ze blijven het accepteren, omdat hun familie vaak het geld nodig heeft.

In Jakarta ontmoet de vertelster eindelijk weer Alberto. Die laat zijn geilheid goed blijken en ook de vertelster geeft aan dat ze wel seks wil, maar dan het liefst met een man met wie ze een relatie kan beginnen. Het eerste seksavontuur met Alberto is woest. Als lezer voel je echter dat het een foute man is op wie ze valt. Ze krijgen een seksuele relatie en neuken een keer zonder condoom. Wanneer ze op een dag zijn  mobiele telefoon hoort gaan, ziet ze een sms’je van een liefdespartner van Alberto. Hij heeft gewoon een andere vrouw, ziet haar als 'een neukertje'  en ze verbreekt meteen haar relatie met hem. Hij was gewoon niet te vertrouwen.

 IV        Saoedi-Arabië 2

Enkele weken later gaat ze weer terug naar Saoedi-Arabië. Maar er doet zich een probleem voor: ze is zwanger van Alberto. Op Schiphol doet ze voordat ze afreist een urinetest en die is positief. Dat is een groot probleem in  Saoedi-Arabië: zwanger zonder man en ze mag er met de autoriteiten met geen woord over reppen. Ryad is een hypocriete en conservatieve stad.  Ze gaat later van Ryad naar Jeddah, wat een meer relaxte stad is. Weer doet ze onderzoek naar de contracten van de dienstmeisjes en nu doet ze dat vanuit de kant van de werkgevers: ze wil namelijk een dienstmeisje in dienst nemen, beweert ze. Zo kan ze met de bureaus in contact  komen. Ze ontmoet in Saoedi-Arabië weer prins Feisal die ze intussen deelgenoot heeft gemaakt van haar probleem (zwanger zijn). Hij vertelt haar veel over de geheime politie en de religieuze positie die in het land erg veel te vertellen hebben en daar ook weer over de macht en de corrupte mensen beschikken. Ze bezoekt ook plaatsen waar de “losers’  zich vaak ophouden: mensen die zich tegen betaling laten oppakken om gedeporteerd te worden (de omgekeerde wereld). In Qatar krijgt ze later last van haar zwangerschap (ernstige buikpijn) en ze moet  een miskraam ondergaan. Eigenlijk mag ze als ongehuwde vrouw niet in het ziekenhuis verblijven en ze moet een speciale verblijfsvergunning hebben. Ze krijgt hulp van een journalist en ook hier is alles met geld en relaties te koop. Ze heeft het wel gehad met de sociale structuur van de Emiraten en het Arabische Schiereiland.

 V         Amsterdam

Feisal is bij de vertelster op bezoek in Abcoude (huis van haar zus). Hij wilde zich wat onafhankelijker van zijn familie maken en ging naar Londen om te studeren. Omdat de onderzoekster in de tijd dat ze afwezig was haar woning onderverhuurde, is ze uit huis gezet en moet ze bij haar zus die kinderarts is verblijven. Feisal kijkt zijn ogen uit. Het is intussen met de vertelster wat beter gegaan. In het begin gaf ze zich de schuld van de miskraam. Ze was teveel in spannende situaties terecht gekomen, waardoor de vrucht leek te zeggen 'bekijk het verder maar'. Intussen heeft ze een nieuwe en leuke  vriend.

Ze moet haar promotieonderzoek in 2011 verdedigen. Het roept nogal wat commotie op, omdat ze tijdens de verdediging van haar proefschrift een soort burka (de abaya) aantrekt. Ze wil dat doen als signaal tegen de vrouwenonderdrukking, maar niet iedereen legt dat signaal even positief uit. De vertelster heeft nog geen idee wat ze na de promotie gaat doen. Een uitgever suggereert dat ze een boek over haar onderzoek zou kunnen schrijven. Na de promotie vertrekt ze naar haar vriend en praat met hem nog eens over de sociale structuren van de Emiraten in vergelijking met die van Nederland. Ze prijst zich gelukkig dat ze in een vrij land woont.

Personages

ik-vertelster

Zij is een onafhankelijke onderzoekster met durf en bijzondere capaciteiten. Ze onderscheidt zich van de vrouwen in de Arabische wereld en blijft haar vrije principes verdedigen. Vreemd is dat ze valt op een verkeerd type man die haar op seksgebied kan verleiden. Maar ze is ook weer heel resoluut dat ze breekt met hem als ze weet dat hij een andere vriendin heeft en haar alleen voor de seks wil gebruiken. Jammer genoeg is ze zwanger van hem maar wil geen abortus plegen. Maar het komt tot een natuurlijke miskraam onder moeilijke omstandigheden. Ze is dapper wanneer het vruchtje moet worden weggehaald. In Amsterdam toont ze bovendien haar eigenzinnigheid door de promotie van haar onderzoek te presenteren in Arabische kleding. Dat levert in de media commotie op.

Prins Feisal

Een intelligente man die boeken leest en haarfijn weet uit te leggen wat de situatie in de Arabische wereld is. Hij wordt een goede vriend van de vertelster. Hij komt haar opzoeken als vriend in Amsterdam. Hij is weliswaar conservatief maar wel voor uitleg vatbaar.

Alberto

Alberto is een man van de VN. Hij geeft expliciet aan met de vertelster seks te willen hebben.
Gek is dat die daar wel op in wil gaan, terwijl je als lezer vermoedt dat het een foute man is. Het vreemde seksgedrag voor zijn pc is daarvan wel een trekje. Hij lijkt aan seks verslaafd te zijn en wanneer ze in Jakarta vrijen is dat op een heftige (te wilde) wijze. Dat moet wel fout gaan. Hij heeft bovendien een ander vriendinnetje en wil de vertelster alleen maar voor erbij (met de seks) Zij verbreekt meteen de relatie.

Quotes

"De armen mogen niet te ver omhoog of naar achteren, omdat alle aandacht anders naar je tieten getrokken wordt. Dat zou in het Midden-Oosten volstrekt ongepast zijn. Althans, zo was me verteld, maar nu viel mijn oog op een groepje vrouwen verderop. Hoewel er geen druppel alcohol was geserveerd, steeg de temperatuur daar zienderogen. De dames, in felgekleurde strakke jurken, werden hitsiger en hitsiger. Konten draaiden in het rond, borsten werden geschud." Bladzijde 76

"Saoedi-Arabië laat niet zomaar ongetrouwde vrouwen onder de veertig het land in. Dan ben je een bedreiging voor de sociale orde, vooral als je blauwe ogen hebt. Een vrouw alleen, zonder vader, zonder echtgenoot, wordt niet in staat geacht zichzelf te beschermen tegen de natuurlijke avances van het andere geslacht. Als je toch in je eentje op stap gaat, moet je wel slechte bedoelingen hebben. Ik werd beschouwd als een loslopende hoer." Bladzijde 105

"Toen viel mijn oog op een man in een hoek, die in zijn eentje een boek at te lezen. Een boek! Ik kan me niet herinneren dat ik ene boekwinkel gezien had hier in de stad. Daarbij had ik altijd een zwak gehad voor intelligente, licht autistische mannen. Mijn vader was afwisselend een brullende aap en een asperger geweest en mijn zusje grapte dat zij dus nu voor bulldozer ging en ik voor asperges." Bladzijde 153

"Vanuit Jakarta was ik naar Amsterdam gevlogen. Ik had ruim een maand rondgehold om kleren te wassen, een visum aan te vragen, geld bij elkaar te schrappen, mijn huis opnieuw te verhuren, aantekeningen te sorteren, abaya ’s weer in te pakken en iedereen een knuffel te geven. In alle drukte had ik me pas later gerealiseerd dat ik niet ongesteld was geworden." Bladzijde 239

"Maar wat funester is, is het idee dat de wereld rechtvaardig is, dat God straft en beloont. Dat je eerlijk moet zijn en hard moet werken en dat dan de beloning vanzelf volgt. Als er iets uit mijn onderzoek is gebleken dan is het wel dat dat onzin is. De wereld is niet rechtvaardig. Eerlijk zijn en hard werken lonen absoluut niet. En bovendien vindt iedereen die dat allang doorheeft, mij strontvervelend." Bladzijde 325

Thematiek

Macht

Het draait in de roman allemaal om het misbruik van macht in de sociale structuur van de landen in het Midden-Oosten. Doordat mannen en vrouwen niet met elkaar trouwen uit liefde, weigeren de vrouwen vaak seks met hun echtgenoot. Die gaat dan naar de hoeren in Thailand (geld zat vanwege de olie) of hij laat Aziatische dienstmeisjes overkomen. Die worden niet alleen uitgebuit maar ook seksueel misbruikt. Na twee jaar worden ze weer teruggestuurd. Omdat het allemaal de schuld van het kapitaal is, blijft de situatie gehandhaafd. In de arme landen zijn vrouwen over maar is er honger en armoede. In het Midden-Oosten is er geld. Het is gewoon een ordinaire en in feite criminele mensenhandel.

Motieven

Verkrachting/seksualiteit

De bezitters in het Midden-Oosten misbruiken hun dienstmeisjes op seksueel gebied.

Moeizame liefdesrelaties

De vertelster wil wel seks met mannen, maar dan moet ze een band met de mannen kunnen opbouwen. Ze ontmoet Alberto die duidelijk maakt dat hij iets met haar wil, maar als ze in Jakarta met hem seks heeft, komt ze er ook achter dat hij een vriendin heeft en dat ze er eigenlijk alleen maar voor de seks is. Ze verbreekt de relatie meteen.

Leugens en bedrog

De ambtenaren en de politie zijn in de landen van het Midden-Oosten heel corrupt.

Fantasie en werkelijkheid

In de roman is de vertelster een alter ego van de schrijfster. In het nawoord legt ze er wel de nadruk op dat niet alles zo geschiedt is als in de werkelijkheid.

Godsdienst

De verschillen tussen oost en west zijn gebaseerd op de verschillende opvattingen van de godsdienst. Die zijn gebaseerd op de Koran en de Bijbel. Zo zouden vrouwen gesluierd door het leven moeten gaan volgens de Koran. Ze mogen andere mannen niet verleiden.

Trivia

De ondertitel van de roman luidt “Avonturen op het Arabisch Schiereiland”. Antoinette Vlieger heeft een proefschrift geschreven over de behandeling van buitenlandse dienstmeisjes in het Midden-Oosten. De toestand van de meisjes is schrijnend. In plaats van een non-fictie boek over haar onderwerp van de dissertatie te schrijven, koos ze voor het genre van de roman. De titel van de dissertatie is: Domestic workers in Saudi Arabia and the Emirates: a socio-legal study on conflicts. Ze presenteerde haar proefschrift in een abaya (lichaam bedekkend kledingstuk in het Midden-Oosten) wat nogal wat commotie opriep in de media.

Titelverklaring

De Arabische Staten liggen, geografisch gezien, nogal ver verwijderd van  Nederland. Toch komen beide werelden bij elkaar wanneer de onderzoekster in de roman een wetenschappelijk opdracht krijgt om de sociale structuur in het Midden-Oosten te bekijken. In feite is datgene wat daar gebeurt “ver van haar bed”.

Structuur & perspectief

Er is een woord vooraf van de schrijfster/vertelster en daarna komen er vijf delen die verwijzen naar de plaatsen waar de handeling zich afspeelt.

I          De Emiraten (onderverdeeld in 23 hoofdstukken)
II         Ryad (onderverdeeld in 19 hoofdstukken)
III        Jakarta (12 hoofdstukken)
IV        Saoedi-Arabië 2 (17 hoofdstukken)
V         Amsterdam ( 5 hoofdstukken)

In het voorwoord vooraf geeft de schrijfster aan dat ze een proefschrift over de materie van de dienstmeisje heeft geschreven. Ze heeft daartoe onderzoek gedaan naar de positie van dienstmeisjes in de Arabische wereld. Voor het onderzoek is ze persoonlijk naar het Midden-Oosten afgereisd om met dienstmeisjes te praten. Het resulteerde in een proefschrift dat ze december 2011 moest verdedigen.

Het perspectief berust bij een achteraf vertellende vrouwelijke ik-figuur die in het hoofdstuk V Amsterdam (2011) zegt dat ze 38 jaar is. Met de hoofdfiguur wordt natuurlijk nadrukkelijk verwezen naar de  schrijfster zelf. Ze heeft haar promotieonderzoek  in een roman omgezet. Ze is evenals de vertelster in 1973 geboren.  Natuurlijk weet ik wel dat in fictie de schrijfster en de vertelster niet samenvallen, maar in deze roman benaderen ze elkaar tot op een kleine afstand. Overigens had het mij beter geleken wanneer de schrijfster over het geschetste probleem een non-fictie boek had geschreven.

Decor

De schrijfster geeft niet precies aan wanneer de handeling van de roman zich afspeelt, maar het is in ieder geval zo dat het hoofdstuk V (Amsterdam ) zich afspeelt in december 2011. Daarvoor is er ongeveer een periode van een jaar of vijf geweest dat ze zich met de materie heeft bezig gehouden. In de promotrailer wordt gesproken over het jaar 2008 dat ze in Dubai aankomt.

Op een bepaald moment heeft ze het over een Nederlandse minister-president die op Harry Potter lijkt. Dat is dus de regeerperiode van Jan Peter Balkenende geweest. Grofweg zou je kunnen zeggen dat de tijdsperiode van 2006-2011 is. In het hoofdstuk Amsterdam bespreekt de ik-figuur namelijk  haar promotie. Ze is dan 38 jaar.

Je zou dus mogen stellen dat de roman de periode van 2008-2011 behandelt.

Het decor is eenvoudiger te bepalen, omdat de delen van de roman getiteld zijn  met de plaatsen waar de handeling zich  afspeelt (Dubai, Ryad, Jakarta, Jeddah, Quatar en Amsterdam).

Stijl

De schrijfster Vlieger worstelt met het genre. Ze heeft een proefschrift geschreven over de uitbuiting van dienstmeisjes. Dat proefschrift had in  een non- fictie werk kunnen resulteren. Ze heeft echter gekozen voor het genre van de roman  en dat levert wel een interessant plot op, maar de stijl is niet echt op een romanlezer gericht. Daarvoor is het verhaal toch te saai en geeft teveel informatie over de sociale structuren die in een wetenschappelijk werk op zijn plaats zijn, maar in een roman overbodig. Het meest komt de roman tot leven in de passages waarin de ik-figuur en een wat obscure man Alberto een seksuele relatie in Jakarta onderhouden.  Die scènes worden expliciet beschreven en zijn onder andere in de dialogen dus wel aantrekkelijk. Inhoudelijk wordt daarna een zwangerschap en een abortus beschreven en dat wekt wel spanning. Het lijkt erop alsof de schrijfster in haar expliciete  beschrijving van seksuele handelingen zichzelf een bewijs van onafhankelijkheid en vrijheid verschaft en dat zij dit doet om zich af te zetten tegen de besmuikte omgang met seksualiteit in het Midden-Oosten.

De inhoud van de delen 1 en 2 is echter vrij saai en verwijst meer naar het wetenschappelijk onderzoek naar het misbruik van de meisjes. Dat hinken op twee gedachten tussen genres van de schrijfster Antoinette Vlieger is niet bevorderlijk voor de inhoud van een boek, maar ook niet voor de stijl.  Dat betekent dat het geen prettig leesbaar boek als roman is. Het was dan ook een worsteling naar het einde.

Slotzin

Ik ademde diep, stak mijn neus in zijn borsthaar en voelde iets wat vagelijk op geluk leek.

Beoordeling

Het is geen spannende roman die Antoinette Vlieger ons voorlegt, wel een interessant boek over misbruik van buitenlandse  dienstmeisje in het Midden-Oosten. Toch heb ik het idee dat niet veel scholieren het boek zo spannend vinden dat ze het op een literatuurlijst zullen willen zetten. Het verhaal betreft een flink maatschappelijk probleem in het Midden-Oosten. Het had een spannende roman kunnen opleveren, wanneer de schrijfster duidelijk had gekozen voor het genre van de fictie. Nu blijft  ze hinken op twee gedachten en probeert de werkelijkheid wat te verfraaien in de fictie.  Dat is jammer. Misschien dat maatschappelijk geëngageerde meisjesscholieren (voornamelijk vwo-5/6) het nog wel kunnen waarderen.

Recensies

"Dit is het gefictionaliseerde verslag van haar onderzoek, maar ‘het meeste is waargebeurd,’ schrijft Vlieger in het nawoord. Alleen heeft ze haar bronnen moet beschermen en daarom zijn sommige dingen net anders opgeschreven dan ze in werkelijkheid plaats vonden. Het is een zeer levendig en ook humoristisch geheel geworden, al is het ernstige thema de uitbuiting van dienstmeisjes. Tijdens haar onderzoek is er genoeg tijd voor feestjes, groots aangeklede huwelijken, tochten in de woestijn met de elite in Dubai en zelfs in Saoedi-Arabië. Ze schetst de diversiteit van het Arabische leven, compleet met alle hypocrisie die daarbij hoort" http://www.boekenstrijd.n...ew/307/30/

"De kunstgreep om van Ver van mijn bed een persoonlijk epos te maken, dwingt 'haar dienstmeisjes'- zoals Vlieger ze consequent noemt - naar de achtergrond. Ze raakt slechts de oppervlakte van hun problematiek zonder dat de meisjes een gezicht krijgen. Daarmee is de deur tot hun wereld wel op een kier gezet, maar zal de lezer die meer wil weten toch dat proefschrift moeten lezen." http://www.volkskrant.nl/...n-bed.html

"Ver van mijn bed is geen boek wat je even wegleest op een druilerige middag, of een zonovergoten strand. Sommige verhalen zijn zwaar, ongelooflijk, maar helaas waar. Althans ten dele, want het blijft een gefictionaliseerde weergave. De schrijfster geeft in haar nawoord aan dat ze dit vooral ook heeft gedaan om verhalen minder herkenbaar te maken en zo haar bronnen te beschermen. Het boek geeft een interessante kijk in de wereld van de dienstmeisjes op het Arabisch Schiereiland. Natuurlijk ben ik misschien bevooroordeeld, als oud-student antropologie wil ik meer, meer, méér van dit soort boeken, maar wees gerust je hoeft echt geen studiebol te zijn om dit boek te kunnen volgen." http://www.chicklit.nl/p/...n_mijn_bed