Feitelijke gegevens
- 1995
- 132 pagina's
- Uitgeverij: Amsterdam University Press
Flaptekst
Eerste zin
De armoedige woonkamer van Kniertje. Links, twee bedsteden en deur. Rechts, ladenkast met heiligebeeldjes, pullen en portretjes. Een schouw. Achter, klinkdeur naar het kookhok, glazenkast, kooi met duif, raam met bloempotten. Middag. CLÉMENTINE ('n schetsboek op de knie): 'Nou dan! - Cobùs!'Samenvatting
'Op hoop van zegen' gaat over een klein vissersdorpje aan de Noordzee. Het dorp is erg afhankelijk van de vangst van vissersboten van reder Bos. Zo ook Kniertje en haar gezin. Kniertje is een vrouw van in de 60, die al een man en twee zoons heeft verloren aan de zee. Nu heeft ze nog twee zoons over, Geert en Barend. Aan beiden heeft ze weinig, want Geert komt net uit de gevangenis en is niet meer gewild als werknemer, en Barend weigert te varen, omdat hij doodsbang is voor de zee.
Hoofdstuk 1:
Het verhaal begint in het huis van Kniertje, waar verschillende mensen langskomen. Clementine, de dochter van reder Bos, is daar om Kobus te tekenen. Barend komt thuis en ook later komt Bos zelf langs. Hij vraagt of Barend hoe lang hij al geen werk heeft en of hij voor Bos komt varen op de Op hoop van zegen. Clementine wil protesteren, maar haar mond wordt gesnoerd door haar vader. Barend weigert om te komen varen, omdat hij bang is voor de zee omdat hij zijn vader en twee broers er al aan heeft verloren. Kniertje, zijn moeder, is teleurgesteld in hem, omdat het gezin het geld goed kan gebruiken. Geert, de broer van Barend, kan ook al geen geld verdienen, omdat hij in de gevangenis zit omdat hij zijn meerdere heeft geslagen. Het enige geld dat het gezin nu krijgt is het geld dat Kniertje verdient met het schoonmaken van het huis van Bos.
Die dag komt er weer een andere boot terug, en er blijkt iemand te zijn overleden gedurende de tocht. Bijna iedereen gaat naar de haven om te kijken wie het is. Barend blijft thuis. Terwijl hij thuis zit komt Geert, zijn broer, weer thuis van de gevangenis. Hij is erg aangedaan door zijn tijd in de cel. Later komen ook Jo, Geerts liefje, en Kniertje weer thuis. Jo is blij hem weer te zien, maar Kniertje is nog boos en verdrietig dat Geert naar de gevangenis moest. Geert zelf is nog erg boos ook dat hij is opgesloten en dat hij niet meer bij de marine mag varen.
Hoofdstuk 2:
Een paar dagen later is het de verjaardag van Kniertje. Veel mensen komen op bezoek voor een borrel. Ze hebben het over de Op hoop van zegen, die die dag uitvaart. Uiteindelijk zullen zowel Geert als Barend met de boot meevaren. Jo en Marietje hebben het over Geert en Mees, hun liefjes, die allebei mee zullen varen. Ze zijn allebei zwanger, maar moeten dit nog verzwijgen, omdat ze nog niet getrouwd zijn. Het wordt steeds gezelliger bij Kniertje. Ook Geert komt, voordat hij uitvaart, nog snel even langs. Kniertje is bang dat Bos het feest hoort en boos wordt op het lawaai, en op dat Geert nog niet bij de boot is. Er wordt muziek gemaakt, en dan komt Bos ineens langs. Hij is inderdaad boos en schreeuwt dat Geert snel naar de boot moet. De feestsfeer is weg, en iedereen gaat zijn weg maken naar de boot, om hem uit te zwaaien, of om aan boord te gaan. Bos komt terug en is nog steeds boos, nu omdat hij hoort dat Barend het vertikt om aan boord te gaan, ook al heeft hij al wel een contract getekend. Geert gaat tegen Bos in, en Bos wordt nog kwader. Hij ontslaat Kniertje als zijn schoonmaker. Nadat Bos weer vertrekt, komt Barend ineens tevoorschijn. Hij smeekt zijn moeder dat hij thuis mag blijven, omdat hij ervan overtuigd is dat de boot zal zinken, omdat het hout rot is, maar ze dwingt hem toch om mee te gaan. Barend wordt meegenomen, en Kniertje blijft thuis achter. Ze gaat niet mee de boot uitzwaaien, omdat ze zich schaamt over de uitbarsting van Bos.
Hoofdstuk 3:
Het is een paar weken later. Het is nacht, en het stormt. Een voor een komen er mensen naar het huis van Kniertje om samen te zijn in de storm. Kniertje, Jo, Clementine, Marietje en Truus zitten om de haard heen en hebben het over de Op hoop van zegen en de zee. Sommigen zijn bezorgd over het schip, anderen blijven dapper. Truus is haar man al verloren aan de zee, en heeft nu haar twaalfjarige zoon de zee weer op zien gaan. Ze hebben het over de mensen die ze al verloren hebben aan de zee, en concluderen: 'De vis wordt duur betaald.' Jo wordt boos dat ze het zoveel over de zee hebben en loopt weg. De rest besluit dat het ook maar weer eens tijd is om te gaan en vertrekt. Jo is onstuimig. Als Kniertje vraagt wat er is, bekent Jo dat ze bang is. Ze bekent dat ze zwanger is van Geert, en dat ze daarom zo bang is dat hij zal overlijden op zee. Kniertje stelt voor om samen te bidden voor het schip, maar Jo wil dat niet. Kniertje bidt in haar eentje.
Hoofdstuk 4:
We zijn in het kantoor van Bos. Bos is daar met zijn vrouw, Mathilde, en zijn boekhouder Kaps. Bos is bozig op ze, omdat Kaps hem geld heeft gekost door teveel geld aan het Weduwe en Wezenfonds te geven, en omdat Mathilde geld uitgeeft aan de torenklok in het dorp. Uit het gesprek tussen Bos en Kaps blijkt dat ze op de hoogte waren dat het schip zou vergaan op zee, maar dat ze het voor het verzekeringsgeld alsnog de zee op hebben gestuurd. Dan komt er een telegram binnen. Het lijk van Barend is ergens aangespoeld met een luik van het schip. Als Clementine het hoort, wordt ze boos op haar vader, omdat zij wist dat hij wist dat het schip niet geschikt was om te varen. Later komt ook Simon, een timmerman die het schip had gezien voordat het vertrok, boos het kantoor in. Een tijdje daarna komen ook Truus en Marietje het kantoor binnen, beiden overstuur over hun verloren zoon en liefje.
Weer wat later komen ook Jo bij Bos langs. Ze heeft het nieuws gehoord en is erg verdrietig. Terwijl ze er is komt Simon terug, dit keer met een mes in zijn hand. Hij vertelt dat bekend was dat het schip niet had mogen varen. Jo wordt woedend. Ze vragen ook aan Clementine of het klopt, maar die durft het niet toe te geven en doet alsof ze van niks wist. Bos stuurt Simon en Jo boos weg. Ook Clementine vertrekt. Dan komt Kniertje snikkend het kantoor binnen. Bos is nog boos en reageert kortaf, maar zegt dan ook dat hij met Kniertje medelijden heeft, omdat zij al zoveel mensen verloren is aan de zee. Terwijl aan het praten is, zakt Kniertje in elkaar. Ze komt even later weer bij, en voelt zich hopeloos. Bos heeft medelijden en zegt dat ze weer mag komen schoonmaken. Bos twijfelt of Kniertje wel geld zal krijgen van het fonds omdat Geert uit de gevangenis komt en hij en Jo onechtelijk in verwachting waren van een kind, maar het lijkt Kniertje al niks meer te doen. Ze vertrekt weer. Als laatste komt Kaps terug in het kantoor, met een advertentie voor de krant, waarmee ze meer geld in willen zamelen voor het Weduwen en Wezenfonds, nu er zoveel families zijn opgebroken met het verlies van de Op hoop van zegen.
Personages
Kniertje
Kniertje is een vrouw van in de 60. Ze heeft haar man en twee zoons al verloren aan de zee, maar wil dat haar twee zoons die nog in leven zijn, Geert en Barend, wel gaan varen. Ze kunnen het geld namelijk goed gebruiken. Ze maakt schoon in het huis van Bos. Aan het eind van het verhaal verliest ze ook deze twee zoons, en blijft ze alleen achter met Jo, de meid die zwanger is van Geert.
Barend
Barend is de zoon van Kniertje. Hij is zijn vader en twee broers verloren aan de zee. Hij is daarom doodsbang om te varen, en weigert dit dan ook lang te doen, ondanks dat zijn moeder dat graag wil. Uiteindelijk besluit hij toch mee te gaan met de Op hoop van zegen, maar krijgt spijt wanneer hij hoort dat het schip rot is en de reis waarschijnlijk niet zal overleven. Omdat hij het contract al heeft ondertekend zal hij echter wel moeten. Uiteindelijk vergaat het schip inderdaad, en spoelt zijn lijk negen weken na het vertrek van het schip aan op een strand in de buurt van het dorp.
Geert
Geert is de andere nog levende zoon van Kniertje. Hij komt net uit de gevangenis, omdat hij in de marine zijn meerdere had geslagen. Hij is onstuimig en vaak boos. Hij vindt het oneerlijk hoeveel geld Kniertje en hij krijgen voor het werk dat ze doen, en is niet bang om hier wat over te zeggen. Ook hij vergaat uiteindelijk op de Op hoop van zegen.
Bos
Bos is de reder (de eigenaar van de schepen) van het dorp. Hij is een rijke man doordat hij de schepen beheert. In het begin lijkt hij een sympatieke man, die het beste met iedereen voorheeft, maar uiteindelijk blijkt hij gemeen, schijnheilig en slecht te zijn. Hij is onaardig tegen zijn eigen vrouw en dochter, en heeft bewust het schip de zee opgestuurd terwijl hij wist dat het niet goed was om mee te varen, allemaal om er het verzekeringsgeld mee terug te verdienen.
Clementine
De dochter van Bos. Clementine komt graag bij Kniertje thuis, ze lijkt het goed te kunnen vinden met Barend. Ze zit in tweestrijd, omdat ook zij weet dat het schip niet vaarvaardig is, maar zich niet tegen haar vader wil verzetten. Uiteindelijk durft ze het niet toe te geven, en kiest ze daarmee de kant van haar vader. Dat wordt haar niet in dank afgenomen door Jo (het liefje van Geert) en Simon (de timmerman).
Simon
De timmerman. Hij is vaak dronken. Hij had voordat de Op hoop van zegen uitvoer gezien dat het schip niet geschikt was om mee te varen, maar zijn bezwaren werden genegeerd. Als het schip uiteindelijk inderdaad vergaat is hij woedend dat er niet naar hem geluisterd is, en dat al zijn waarschuwingen in de wind werden geslagen als 'dronkenpraat'.
Quotes
"De vis wordt duur betaald." Bladzijde 97
"GEERT: Wie haalt de vis uit zee? - Wie waagt z'n leven elk uur van de dag? Wie komme in geen vijf, zes weke uit d'r klere? - Wie lope met handen vol zoutvreters? - Wie hebbe geen water om d'r kop en d'r pote te wasse? - Wie slape as beeste in 't volkslogies28 in kooie twee an twee? - Wielate moeders en vrouwe achter om aalmoeze te bédele? - Met twalef koppe gaan we strakkiesin zee - van de hele besomming krijge wij vijf en twintig - jij vijf en zeventig procent - wij doen 't werk - jij zit veilig thuis. - Je schip is geassureerd- en wij - wij kenne verrekke as 'n ongeluk gebeurt - wij zijn de assurantie niet waard..." Bladzijde 73
"BAREND (kermend): Help me dan moeder!... Je ziet me niet terug! Ik verzuip! Ik verzuip in die smerige, stinkende zee!.." Bladzijde 81
"KNIERTJE: O barmhartige God, ik hoop met een vast vertrouwen..." Bladzijde 105
Thematiek
NoodlotHet idee van noodlot speelt een belangrijke rol in het verhaal. Elke keer dat er een schip vertrekt de zee op is het afwachten of het heelhuids terug zal keren. Al veel mensen in het stuk zijn mensen verloren aan de zee, en ook aan het eind van het stuk slaat het noodlot weer toe. De vrouwen zijn bang voor het noodlot dat hun geliefde mannen kan toeslaan. Barend is zelf van tevoren heel de tijd bang dat het noodlot hem zal overkomen. Iedereen komt ermee in aanraking.
Motieven
'de vis wordt duur betaald'
Deze zin komt meerdere keren terug in het verhaal en symboliseert de centrale gedachte van het stuk. Men moet veel overhebben voor de opbrengst van de visvangt, maar het is maar de vraag of dat het waard is. Voor Bos wel, want die stuurde bewust een hoop mannen hun zekere dood in om geld te verdienen. Voor de weduwen, zwangere ongehuwden vrouwen en kinderen die achterblijven duidelijk niet, want wat moeten zij nu zonder mannen, vaders, liefjes en zonen?
Dronkenaar
Simon is de dronkenaar in het verhaal. Hoewel hij onnozel lijkt en niks lijkt toe te voegen omdat hij altijd dronken lijkt te zijn, blijkt aan het eind dat hij de enige was die verstandig was, omdat hij wist dat het schip zou vergaan. Dit motief, waarbij het personage dat het meest wordt onderschat uiteindelijk het meest wijs blijkt te zijn, wordt vaker gebruikt. Een bekend voorbeeld is Twelfth Night van Shakespeare, waar Feste, de hofnar, het meest onnozel lijkt, maar telkens de meest wijze uitspraken doet.
Geld
Ook geld speelt een belangrijke rol in het verhaal. Bos, de rijkste man in het dorp, laat zich geheel leiden door geld. Zodanig dat hij een hoop mannen hun zekere dood instuurt door ze met de Op hoop van zegen te laten varen. Kniertje dwingt haar zoons om mee te varen omdat het geld hard nodig is.
Trivia
Dit toneelstuk wordt nog steeds regelmatig opgevoerd.
Er zijn ook meerdere verfilmingen van het stuk geweest.
Titelverklaring
Het schip waar het om draait in het toneelstuk, waar Barend en de andere schippers op mee varen en dat uiteindelijk vergaat, heet 'De 47: Op hoop van zegen'.
Structuur & perspectief
De tekst is het script van een toneelstuk, en is dus telkens vormgegeven door middel van de dialoog die gevoerd wordt door de verschillende personages. Af en toe staan er acties in die toneelspelers uitvoeren of informatie over het decor en de mise-en-scene van personages en voorwerpen. Het is niet vanuit een bepaald perspectief geschreven.
Het toneelstuk bestaat uit vier hoofddelen, of in toneeltermen 'bedrijven', die elk weer uit meerdere scènes (of 'tonelen') bestaan.
Decor
Het verhaal vindt plaats in een ongespecifeerd vissersplaatsje aan de Noordzee. De eerste aantal scènes vinden plaats in het huis van Kniertje, de laatste paar in het kantoor van Reder Bos. Er wordt geen tijd gespecifeerd in het verhaal, maar er kan vanuit gegaan worden dat het plaatsvindt in dezelfde tijd als dat het toneelstuk werd opgevoerd, dus eind 19e, begin 20e eeuw.
Stijl
Het toneelstuk komt uit 1900, dus het taalgebruik is best ouderwets in vergelijking met hoe mensen nu praten. Er komen vaak woorden of uitdrukking in voor die voor de hedendaagse lezer op eerste blik moeilijk te begrijpen zijn. Hoewel dit soms moeilijk leest, brengt het de lezer wel echt terug naar die tijd. Ook wordt er veel gebruik gemaakt van spreektaal, omdat vrijwel alles dialoog is. Ook gebruiken verschillende personages verschillende manieren van praten. Zo praat Kniertje vrij ernstig en serieus, terwijl Geert best grof en plat praat. De toon van het gehele toneelstuk is ook best ernstig, omdat er best heftige dingen in gebeuren natuurlijk.
Slotzin
DE BOEKHOUDER (goedig): ‘Weldadige landgenoten! Wederom doen wij met de vriendelijkste aandrang een beroep op uw weldadigheidszin ten behoeve van een aantal hulpbehoevende weduwen en wezen. De logger OP HOOP VAN ZEGEN...’ (DOEK)Bijzonderheden
Een zin in het stuk die vaak terugkomt is 'de vis wordt duur betaald.' Deze zin is sinds het toneelstuk vaker gebruikt en wordt nog steeds als uitdrukking gebruikt.
Beoordeling
Omdat het stuk al meer dan 100 jaar oud is, voelt het in zijn geheel best een beetje ouderwets. Het taalgebruik is heel anders en de wereld die geschetst wordt is ook heel anders dan de hedendaagse samenleving. Daarom is het, hoewel het soms wat lastig leest, wel een erg leuk stuk om te lezen, omdat het je echt terug brengt naar de tijd waarin het geschreven is. Doordat het als toneeltekst geschreven is leest het snel, omdat je op snel tempo door het verhaal meegenomen wordt.
Het is wat jammer dat het verhaal aan het eind niet geheel afgerond wordt, je zou hopen dat er nog een soort van gerechtigheid komt voor Kniertje en dat Bos consequenties ervaart door zijn actie, maar los daarvan was het een mooi en interessant verhaal om te lezen.
REACTIES
1 seconde geleden