Feitelijke gegevens

• 1e druk, 2025
• 409 pagina's
• Uitgeverij: Ambo Anthos

Flaptekst

Eerste zin

Ik wou dat ik gesneuveld was. Dat zou een held van me gemaakt hebben. Mijn ouders zouden martelaren geworden zijn, het grootste offer hebben gebracht voor hun vaderland. Ik zou hun trots geweest zijn. Ze hadden een portret op de schoorsteenmantel kunnen zetten en elke dag in mijn feilloze ogen kunnen kijken, zonder de schaamte, de frustratie, het onbegrip dat ze nu in me zagen

Samenvatting

Henry Bennett is een 19-jarige Engelse jongen die in 1916 op initiatief van zijn vriendinnetje Sarah in het leger gaat om te vechten in de Eerste Wereldoorlog in België. Haar broer is eerder omgekomen in die oorlog. Na de oorlog zullen ze met elkaar trouwen, beloven ze elkaar.
Henry heeft echter in die verschrikkelijke oorlog heel wat meegemaakt en hij wil in 1919 terug naar het Belgische Ieper. 

In Ieper vindt hij onderdak in Hotel Babette. Toevallig gaat ook een aantal Engelsen daar naar toe om herinneringen aan de oorlog op te halen of de graven van een overleden man of broer te zoeken. 
Een oud-militair (Kapitein Scott) is de gids in Ieper. Onder de gasten is ook Mrs. Cartwright die het graf van haar gesneuvelde man John zoekt. Hij stierf in de slag bij het dorp Passchendaele. 

Henry was toen ook aanwezig in die veldslag en hij wordt voortdurend lastig gevallen door herinneringen (hallucinaties). Hij heeft in die oorlog ook een lichamelijke handicap opgelopen: een verwonde enkel die hem kreupel heeft gemaakt. De enkel wordt steeds in het verhaal genoemd. Hij heeft ook andere littekens in de oorlog opgelopen. Hij lijdt aan slapeloosheid en heeft angstdromen. Hij ergert zich aan de roemruchte verhalen die Engelsen na de oorlog vertellen. Hij weet wel beter welke ellende er op het slagveld de boventoon voerde.

Augustus 1919
In Ieper verbaast hij zich over een aantal dingen: veel oorlogsspullen zijn te koop: Duitse helmen, granaten, kogelhulzen; ze worden door de lokale bevolking opgegraven en als souvenir verkocht. Hij ziet ook Engelse toeristen die de 'heilige' plaatsen bezoeken, waar jonge kerels gedood werden.
De Belgen echter willen hun land weer snel opbouwen. Ze vinden de oorlogstoeristen hinderlijk. Henry ziet ook hoe de resten van de oorlog worden opgeruimd. Bij terugkeer in het hotel praat hij met een jong meisje dat met haar ouders is meegekomen op zoek naar het graf van haar gesneuvelde broer. Ze biedt zich 's nacht aan om seks te hebben,  maar Henry wijst haar af. De volgende dag mag Henry ook mee op de gidsentoer van Scott. Als Henry ziet hoe respectloos sommige arbeiders met de 'relikwieën' of botten van gesneuvelde soldaten omgaan, maakt hij ruzie met hen. Scott komt sussend tussenbeide.  

Verleden: aankomst in 1916
Henry wordt ingedeeld bij het bataljon van luitenant Grey. Hij wordt meteen ingezet in de 'eerste lijn', dus vooraan het front. Henry krijgt meteen te maken met een Duitse granaataanval: hij weet niet eens wat hij moet doen. Hij ontmoet daarna soldaat Archie Mason, die een belangrijke rol in het verhaal en zijn leven zal spelen. 
Het wordt 1917.
Henry praat met Archie over het schrijven van brieven aan ouders of geliefde. Moet je de waarheid vertellen of moet je alleen iets over 'gewone dagelijkse dingen' schrijven? 
Op  een nacht in maart moet hij een aanval met zijn ploeg uitvoeren. Het gaat fout in de smerige modderpoelen en links en rechts ziet hij mannen om zich heen sterven. Daarna mogen de overlevende soldaten het dorp in: de meeste gaan meteen naar de hoeren. Henry en Archie gaan met een slimme truc naar de officiersclub en daar versiert Archie een mooi meisje. Ze gaan daarna samen naar buiten; Henry voelt zich verlaten.

Augustus 1919
De derde dag in het hotel krijgt Henry ruzie met de zus van Babette. Die zegt dat vooral de Belgen het slachtoffer zijn van de ellendige oorlog. Henry gaat er tegenin. De Engelsen hebben de Belgen toch beschermd tegen de Duitsers? Henry gaat die dag op zoek naar een verbandpost uit de oorlog. Scott wijst hem de weg. Onderweg naar de bestemming komt hij Archie tegen. Hij is niet echt en blijkt een hallucinatie te zijn.
Die nacht krijgt hij weer een angstdroom. Opnieuw praat hij daarin met Archie over de gebeurtenissen in de oorlog,

Verleden: later in 1917
Henry denkt 's nachts dat er een Duitse aanval komt op hun kamp. Maar ook dat is weer een angstdroom. Hij wordt er bijna paranoia door. Archie krijgt hem weer rustig. Hij vraagt aan Henry wat hij nu het meeste mist. Henry antwoordt: "Het tekenen op de kunstacademie." Archie vindt dat hij daarom het tekenen moet oppakken. Maar Henry vindt kunst maken zinloos in een uitzichtloze oorlog. 
Archie zelf mist zijn hond het meest. Hij vertelt met passie over het trouwe dier dat hem zelfs had opgezocht in het opleidingskamp. Die intimiteit van het vertellen van hun wensen breekt een persoonlijke grens. Ze bevredigen elkaar lichamelijk. Archie is daardoor te laat op zijn wachtpost en hij wordt ervoor gestraft. Maar hij vindt het later dat het alleszins de moeite waard is geweest.

Augustus 1919
Als Henry de zus van Babette in de moestuin helpt, krijgt hij problemen met Maurice haar vriend. Die knokt met hem: zijn excuus is dat hij ook in de oorlog nare dingen heeft meegemaakt. De andere gasten gaan de volgende dag weg. Henry heeft een gesprek met de dochter van de Blackwells. Ze bedankt hem nog voor de keer dat hij haar eerder afgewezen had om seks te hebben. Zij vindt de hele reis verschrikkelijk naar en het graf van haar broer Colin hebben ze niet kunnen vinden. 

Mrs. Cartwright geeft echter aan nog een paar dagen te willen blijven. Als de andere gasten vertrokken zijn, gaat hij met haar op stap in de omgeving. De jonge weduwe is aantrekkelijk. Haar missie is nog niet geslaagd: het graf van haar man John wil ze per se vinden. Ook wil ze weten wat de omstandigheden toen waren. Henry krijgt het in dat gesprek weer benauwd.
Hij krijgt opnieuw een (hallucinerende) ontmoeting met Archie. Ze halen een herinnering op van soldaat Duck die niet kon zwemmen en bijna verdronken was. Vier dagen later werd Duck bedwelmd door een gasaanval: hij was te laat met het opzetten van zijn gasmasker.

Verleden: juli 1917
Er komt weer een gevaarlijke opdracht voor het bataljon van Henry. Ze moeten de frontlinie verdedigen die door Ierse soldaten veroverd is. Onderweg ziet hij veel ledematen en lijken liggen: het is een zinloze oorlog. Ze worden de dood ingejaagd, denkt hij. Archie blijft hem voortdurend moed inspreken.
Vlak voor een nieuwe opdracht mag Henry met verlof. Het wordt een flinke tegenvaller: zijn ouders luisteren niet goed naar zijn verhaal en Sarah wil wel met hem in de hooiberg seks hebben, maar Henry moet daarbij terugdenken aan Archie. Hij kan haar niet bevredigen. Hij keert eerder terug naar de troepen. Hij voelt dat hij bij zijn kameraden aan het front moet zijn.

Hij moet aan een nieuwe frontaanval beginnen. Eigenlijk is hij ziek, maar met een 'pilletje' van zijn luitenant Grey voelt hij zich beter. Henry is verbijsterd door het tafereel dat een paard diep in de modder wegzakt en door zijn berijder uit medelijden wordt afgeknald. In de loopgraven moeten ze wachten op het sein van de aanval. Het wordt een waar inferno. Zijn bataljon-commandant Grey en de bevriende soldaat Thompson komen daarbij om het leven. De laatste is erg bang om te sterven. Bij de aanval doodt Henry ook een Duitser die met een granaat de loopgraaf in komt. Daarna is hij wel klaar met de oorlog. Hij wil daar weg.

Augustus 1919
Gids Scott vertelt mrs. Cartwright dat er bericht is gekomen waar haar man begraven ligt. Ze wil het graf direct bezoeken. Henry biedt zich aan om mee te gaan en zij heeft een rijbewijs. Ze rijden naar het graf in Passchendaele en zoeken naar John Cartwright. Ze vinden een primitief graf en zijn vrouw wil van Henry weten hoe de omstandigheden destijds waren. Henry verzint een verhaal over regen, modder en lijken. Daarna krijgt hij weer akelige oorlogsherinneringen. Mrs. Cartwright vangt hem op: ze zoent hem.
De volgende dag bezoekt hij weer het graf en hij 'ontmoet' Archie Mason. Na het ophalen van herinneringen zegt Archie dat Henry door moet gaan met zijn leven.
Maurice, de man van de Babettes zus, krijgt een paniekaanval als hij konijnen moet slachten. Ook dat komt door de oorlog, zegt zijn vrouw.

Verleden: oktober 1917
Om uit de oorlogsellende te komen wil Henry hen beiden verwonden. Hij vuurt een kogel af op het bovenbeen van  Archie en schiet zichzelf in de enkel. Ze worden opgehaald door brancardiers. Maar de dokter die Archie onderzoekt, ziet dat het een zelfverwonding is en helpt hem niet. Henry zelf wordt wel geholpen. Archie sterft.

Augustus 1919
Henry gaat naar buiten en hij pakt zijn schetsboek. Hij ziet hoe een paar Belgische jongetjes met elkaar 'oorlogje spelen.' Hij wil de situatie tekenen waarom mrs. Cartwright heeft gevraagd. Maar als hij dat doet, komen de herinneringen van de laatste dagen in 1917 weer terug. Hij hallucineert weer. Hij komt weer bij als hij ziet dat de jongetjes met spelen een granaat hebben gevonden. Eén ervan is zwaar gewond en bloedt hevig. Hij brengt hem bij de dokter die hem redt.
In het hotel laat hij mrs. Cartwright de tekeningen van het slagveld zien. Ze kijkt er bewonderend naar. Samen met haar bezoekt hij het graf van Archie Mason. Henry vindt dat hij hem vermoord heeft. Hij zou willen ruilen met Archie. De weduwe troost hem. In het hotel tekent Henry de grafstenen voor John Cartwright en Archie Mason. Mrs. Cartwright vindt het mooi.

Verleden: december 1917
Henry ligt in een Engels hospitaal: hij is geopereerd. Hij krijgt morfine en daardoor ook waandenkbeelden. Hij is bang dat hij misschien wordt teruggestuurd. Maar hij redt het.

Augustus 1919
Henry gaat solliciteren bij de War Graves Commission. Hij krijgt niet de job die hij wil, maar moet meehelpen om de vijfhonderdduizend graven te onderhouden. Hij wordt tuinder-werkman voor 2 pond per week en gratis kost en inwoning. 
In het hotel zegt Babette dat het gewonde kind het gered heeft. Ze vindt Henry een held. De laatste ontmoeting is met mrs. Cartwright. Hij zegt dat hij in België voorlopig blijft. Het lijkt erop dat ze teleurgesteld is. Maar 's nachts voor het vertrek komt ze in zijn kamer en ze bedrijven de liefde. Ze noemt hem "John."  De volgende ochtend zegt ze dat ze hem zal schrijven. 

Personages

Henry Bennett

Henry wordt door zijn vriendin Sarah gevraagd in het Engelse leger te gaan om de bezette Europese landen te bevrijden. Hij wil dat wel doen, als ze na de oorlog met elkaar gaan trouwen. Sarah belooft dat. Maar Henry komt als een 'broekie' in het leger . De opleiding en voorbereiding is volstrekt onvoldoende. Hij schrikt ervan als hij meteen een aanval van de Duitsers meemaakt. De modderpoelen, de loopgraven en ook al de gesneuvelde soldaten schrikken hem af. Naarmate de oorlog vordert, ziet hij de zinloosheid ervan in. Hij ziet ook hoe in 1919 de buitenstaanders de oorlog anders beoordelen dan de soldaten zelf. Dat maakt hem boos. Wanneer de aanvallen erger worden, raakt Henry in paniek: zijn beste vriend is Archie Mason, die hem vaak vaak oppept.
Het komt zelfs tot een lichamelijke uiting van genegenheid. Wanneer hij tijdens de oorlog verlof krijgt, kan hij het maar niet aarden in Engeland. Hij kan geen seksuele gevoelens meer krijgen voor Sarah. Hij wil het liefst terug naar Ieper. Maar dan komt hij weer terug in de hel van de modder en de lijken. Dan kan hij ook niet meer verwerken. Hij heeft een idee: met opzet schiet hij in het bovenbeen van Archie en hij schiet een kogel in zijn eigen voet. Zo zouden ze de oorlog kunnen verlaten. Bij Henry helpt het wel, maar Archie wordt als een soort bedrieger beschouwd. Hij sterft.

In 1919 wil Henry terug naar Ieper. Hij ontmoet mensen die op zoek zijn naar de graven van hun familie. Zelf heeft hij moeite met de verwerking van wat hij heeft meegemaakt. Hij heeft hallucinaties als gevolg van een PTSS-syndroom. In die hallucinaties ziet hij Archie met wie hij praat over de oorlog. Maar zijn maat is dood.
Henry voelt zich aangetrokken tot de weduwe Cartwright. Hij helpt haar bij het verwerken van de oorlog. Hij tekent een gedenksteen voor haar man, waarvoor ze hem dankbaar is. Henry blijft in België omdat hij een baantje kan krijgen bij de dienst die gedenkmonumenten wil maken voor de gesneuvelde soldaten. Hij krijgt als 'beloning' een nachtje met Julie Cartwright. Een dag later zegt ze dat ze hem zal schrijven.

Quotes

"De wereld bestaat uit twee soorten mensen. Zij die het meemaakten en zij die het zich nooit zullen kunnen voorstellen. En ik vraag me af wie van beiden ik had willen zijn, als ik had kunnen kiezen." Bladzijde 13

"Ik griste snel mijn tekenmap mee en kroop terug door het gat in de heg, terwijl zij naar het landhuis liep. Ik trok mijn schoenen aan, rende door de wei, kroop onder de omheining door en bleef rennen tot ik voorbij de brede laan met beukenbomen was. Ik rende alle energie uit mijn jonge, sterke, achttienjarige klaar-om-soldaat-te-worden lijf. Ik zou me aanmelden, ik zou mijn plicht doen en na de oorlog zouden we trouwen. Na de oorlog zouden we trouwen." Bladzijde 19

"De leugen die Sarah haar ouders had verteld, begon een eigen leven te leiden. Lady Clifford was niet geschokt geweest door mijn plastische beschrijving van de dood van haar zoon. Integendeel, die had een of andere fascinatie opgewekt, alsof ik een soort verpersoonlijking was van Edwards geest, waardoor ze me graag in de buurt had. Dat betekende dat Sarah toestemming kreeg om met me om te gaan." Bladzijde 64

"Ik liet me achterover zakken in de fauteuil en drukte me zo diep mogelijk in de kussens. De kamer draaide. Ik sloot mijn ogen. Waarom was ik in godsnaam teruggekeerd? Was het voor dit soort mannen dat we hadden gevochten? Dat we waren gesneuveld? Ik wou dat ik kon terugkeren. Naar Archie, naar Thompson, naar Duck en Bell. Ik hoorde bij hen en bij niemand anders. Wat had dit allemaal voor zin? Ik was het leven hier verleerd" Bladzijde 75

"Er waren drie gemoedstoestanden aan het front: eindeloze verveling, doffe ellende en pure angst. Wacht houden in de stromende regen rekende ik zonder twijfel tot het tweede. Ik stond op het vuurbanket tegen de borstwering geleund en tuurde door het kijkgat tussen de zandzakken naar het donkere niemandsland dat versluierd lag achter een ondoordringbaar waas van regen. De druppels kletterden op mijn helm en liepen langs de rand koud in mijn nek. Ik had het regenzeil dat deel uitmaakte van onze standaarduitrusting over mijn schouders gehangen, maar dat kon niet voorkomen dat het water een weg zocht tussen de kieren en naden van mijn uniform" Bladzijde 189

"Zet hem buiten maar ergens apart. Ik steek verdomme geen tijd in lafaards die in hun eigen benen schieten. Ik liet me in de kussens vallen en kneep mijn ogen dicht, wilde niet dat iemand de tranen zag. Ik beet op mijn tanden en haalde diep adem door mijn neus." Bladzijde 387

Thematiek

De verschrikkingen van de eerste wereldoorlog

Omdat Nederland in de Eerste Wereldoorlog neutraal bleef, zijn er door Nederlandse schrijvers niet veel boeken over deze oorlog geschreven. Het zijn vrijwel altijd Vlamingen (o.a. de beroemde Hugo Claus) die over deze loopgravenoorlog hun verhaal hebben geschreven. De oorlog werd vooral op Belgische en Franse grond uitgevochten. Het was feitelijk een uitzichtloze loopgravenoorlog. Aan beide kanten van de vechtende partijen werden jonge jongens (soms pubers) gerekruteerd om in de Vlaamse en Franse modder elkaar op zinloze wijze te bevechten. Er werd door de vijand mosterdgas gebruikt, er werd man tegen man gevochten. De meeste soldaten werden door commerciële partijen met morfine en cocaïne onder controle gehouden. Na de oorlog waren veel soldaten verslaafd en Nederland verdiende door de verkoop van de drugs miljoenen. Duitsland werd als hoofdschuldige aangewezen en moest veel geld opbrengen voor de wederopbouw. Indirect leidde dat tot de opkomst van het nationaalsocialisme onder Adolf Hitler en ook tot het ontstaan van de Tweede Wereldoorlog.
Aline Sax beschrijft via de gebeurtenissen die Henry Bennett beleeft de gruwelijke aanslagen op jonge soldaten, die soms niet eens wisten hoe ze moesten vechten. Veel soldaten werden na de oorlog aan hun lot overgelaten.

Motieven

Dood

De dood is natuurlijk geen vreemd motief in een oorlogsroman. Hij speelt in elke oorlog een grote rol. In de Eerste Wereldoorlog was de oorlog nog vaak een gevecht van man tegen man, of groep tegen groep, Er werd gebruik gemaakt van mosterdgas, waardoor veel soldaten pijnlijk stierven. In de zuigende modder werd er nog vaak man tegen man (met de bajonet) gevochten. Henry ontkomt aan de dood door een Duitser die hem niet goed treft, maar hij maakt er zelf wel één vijand met bajonetsteken dood. Soldaat Thompson komt om het leven, uiteindelijk ook Archie Mason. Die wordt door Henry opzettelijk in zijn been geschoten (zodat ze naar huis zouden kunnen), maar de dokter heeft de vorm van verzet door en hij wordt niet verder geholpen. Hij zal daarna gestorven zijn.
De man van mrs. Cartwright is gesneuveld en de zoon van de familie Blackwell ook De broer van Sarah sneuvelt en Mandy, de tweelingzus van Henry, sterft aan TBC.

Seksualiteit

Seksualiteit komt ook in de oorlog voor. Voordat Henry zich aangemeld had, had hij een vriendinnetje Sarah. Die haalt hem over om in het leger te gaan. Daarna hebben ze seks. Ze zullen gaan trouwen na de oorlog, maar zo ver komt het niet. Henry kreeg de mogelijkheid om op verlof te gaan naar huis, maar als Sarah met hem in de hooiberg seks wil, kan hij het niet. De beelden van de ellende in de oorlog en de vrijpartij met zijn soldaat-kameraad Archie verhinderen de seks. Zij hebben elkaar bevredigd en Henry denkt daaraan terug.
De dochter van de Blackwells is ook in Ieper en zij biedt zich aan in de kamer van Henry, maar hij wijst haar af.,
Na een aanval tegen de Duitsers mogen de Engelse soldaten het dorp in. De meeste soldaten betalen van hun soldij de plaatselijke hoertjes. Ook Archie versiert een mooi meisje. Henry niet (uit trouw aan Sarah?) maar hij voelt zich die avond eenzaam verlaten.
Weduwe Cartwright vindt Henry wel aantrekkelijk. Het komt eerst niet verder dan een warme kus in en op de mond. Het duurt tot de laatste nacht in Ieper, wanneer ze ''s nachts bij hem komt en bij hem in bed kruipt. Als ze met hem vrijt, noemt ze de naam van haar man.

Heden en verleden

Henry Bennett is naar Ieper vertrokken. Hij wil de herinneringen ophalen van het jaar waarin hij onmenselijke ellende heeft meegemaakt. Hij ziet de modder, de loopgraven en de lijken in zijn nachtmerries.
"Niet alleen heb ik de begraafplaats op papier gezet, maar ook een van mijn herinneringen. Ze gaan in elkaar over, als een rechtstreekse lijn tussen heden en verleden."(blz. 280)
Henry legt als tekenaar alles vast. De verbandpost waar hij na zijn schotwond opgevangen is, de ambulances die doden af en aan brengen.

Vriendschap

In oorlogen en bij rampen en andere fatale gebeurtenissen e.d. worden mannen vaak hartsvrienden. De vriendschap onder de soldaten is groot. Die tussen Henry en Archie is een goed voorbeeld daarvan. Vooral Archie spreekt Henry vaak moed in, wanneer hij weer 'uit het lood raakt.

Schuldgevoel : survivor's guilt

De Belgen voelen zich slachtoffer van de oorlog. De Britten hebben hen niet goed genoeg beschermd.
(blz. 361 : En dan denk ik aan al die hulzen die door de bevolking tot olielampen en vazen en asbakken verwerkt zijn en die er zo ongevaarlijk en kostbaar uitzien. De zus van Babette heeft gelijk. We hebben hen niet beschermd. We hebben hun velden vernield, vergiftigd, levensgevaarlijk gemaakt. We hebben hier nog heel wat op te ruimen. Nog heel wat goed te maken.")

Henry voelt zich schuldig aan de dood van Archie. Hij is ook op zoek gegaan naar het graf van Archie. Hij zou graag met hem willen ruilen als hij Archies graf bezoekt. Julie Cartwright probeert zijn schuldgevoel uit zijn hoofd te praten. "Het is de oorlog die Archie heeft gedood," zegt ze.
Het is een bekend fenomeen: survivor's guilt : de schuld van de overlevende. Dat gevoel overheerst bijvoorbeeld ook bij de overlevenden van de concentratiekampen.

Queestemotief

De personages zijn vrijwel allemaal op zoek. De Blackwells, mrs. Cartwright en ook Henry. De Blackwells zoeken het graf van hun zoon en broer. Mrs. Cartwright zoekt het graf van haar gesneuvelde man John. Henry zoekt, blijkt later, het graf van zijn oorlogsvriend Archie Mason.

Motto

Dulce et decorum est pro patria mori.

De Latijnse spreuk "Dulce et decorum est pro patria mori" betekent: "Het is zoet en eervol te sterven voor het vaderland" 
Het is een citaat van de Romeinse dichter Horatius. De zin wordt door hem gebruikt om de opoffering van soldaten in een oorlog  te verheerlijken.

 

 

 

Titelverklaring

Negentien Negentien verwijst naar het jaartal 1919. Dat is het jaar na het einde van de Eerste Wereldoorlog.
In dat jaar keert Henry Bennett terug naar België om zijn trauma te verwerken.

In de recensie van Trouw (16 oktober 2025)  over  dit boek komt er nog een tweede dimensie bij: de leeftijd van de twee vrienden.
"Wat dit boek uiteindelijk drijft, is de vriendschap van Henry en Archie. Je ziet het al aan de titel, Negentien negentien is meer dan een jaartal, het is ook de leeftijd van die twee jongens. Een twee-eenheid: in de typografie op het omslag zitten de twee negentienen aan elkaar vast. Henry ziet zijn vriend terug, want ook Archie blijkt na de oorlog rond te struinen op de modderige, kapotgeschoten akkers rond Ieper. Is dat niet erg toevallig? Wel, die vraag wordt uiteindelijk beantwoord."

Structuur & perspectief

Henry Bennett is de ik-verteller in deze historische roman. Heden (1919) en Verleden ( 1916-1918) lopen door elkaar. Boven elk hoofdstuk van de 38 staat in welk gedeelte van welk jaar de verteller zich bevindt.
Henry begint in 1919 aan de reis terug naar de Belgische plaats Ieper die een grote rol heeft gespeeld in zijn leven. Hij heeft nare herinneringen aan wat er gebeurd is en hij wordt gekweld door hallucinaties van de gebeurtenissen in de oorlogsperiode. Hij heeft een PTSS-syndroom zou je tegenwoordig zeggen. Heden en verleden lopern zo door elkaar dat er sprake is van een niet-chronologische structuur. 

Een ik-verteller is in de literatuur altijd een onbetrouwbare verteller, omdat je als lezer alleen de visie van de ik-verteller kent. Henry vertelt wat hij beleeft in de oorlog in de o.v.t. De reis na de oorlog vertelt hij in de o.t.t  Je moet je dus afvragen wat er werkelijk gebeurd is. Dat zie je aan de halucinaties in 1919, wanneer hij Archie ontmoet, terwijl Archie in oktober 1917 is gesneuveld. 

Decor

Wat de tijd betreft: die wordt in de hoofdstuktitels duidelijk weer gegeven. In het verleden is het eerste verhaalelement gedateerd in oktober 1915: Sarah vraagt Henry bij het leger te gaan.
In het heden speelt het verhaal zich voornamelijk af in de maand augustus van 1919. Maar er zijn ook enkele hoofdstukken in de maand januari 1919. Henry vertelt daarin dat hij niet kon terugkeren in zijn oude baan. Eigenlijk weet hij niet wat hij met zijn leven aan moet. De relatie met Sarah is na de oorlog eigenlijk ook stuk.

Decor.
Het belangrijkste decor is dat van de looppgraven in de buurt van de Vlaamse plaats Ieper, waar Henry naar toe reist om zijn oorlogsherinneringen te verwerken. Hij is ook bij de slag bij Passchendaele.betrokken geweest. Tijdens de oorlog mag hij ook een keer op verlof en via Londen reist hij naar de woonplaats van Sarah. (blijkbaar niet ver van Londen). Maar het verlof levert alleen maar teleursellingen op.

Stijl

De stijl van Aline Sax is duidelijk. Ze gebruikt geen lastige woorden en ingewikkelde zinsconstructiues.Ze schrijft vlotte dialogen. Ze beschrijft de hel van de Eerste Wereldoorlog op een realistische manier. Ook haar beeldspraak is heel helder, herkenbaar maar niet overdreven poëtisch. Hoewel ze een Vlaamse auteur is, zie je dat niet direct in haar taalgebruik in deze roman terug.

Een paar voorbeelden van de door haar gekozen metaforen: 
- (blz.38 : Eenmaal voorbij de Lakenhallen kunnen we de Menenpoort zien. De ingang van de hel. Een echte poort is het niet, meer een gapend gat in de vesten. De grens die je daar oversteekt, is niet ingebeeld.
- (blz. 182:Toch blijft het werk eindeloos, hoe ze met hun kleine spades in die onmetelijke vlakte prikken. Alsof je een spin met zijn web een ravijn wil laten toedekken. Hoe krijg je dit ooit uitgevlakt?)
- (bl. 231) Ik voel me als een jongetje dat tegen het scheenbeen van de leraar heeft geschopt. Door me aan te spreken met soldaat Bennett heeft hij de hele hiërarchie bepaald, dan moet hij de grens die hij zelf getrokken heeft ook respecteren
- (blz. 245: Het was meer dan een jaar geleden dat ik door deze straten had gewandeld. Het was als een oud prentenboek dat ik opnieuw opensloeg, de beelden waren hetzelfde, maar de ervaring was veranderd.)
-(blz. 265 Op de weg kwamen vrachtwagens aangereden. Ze stopten bij ons veld en er sprongen soldaten uit die onwennig aan de kant van de weg samendromden als een kudde schapen die omringd zijn door herdershonden en niet goed weten waar ze heen moeten.)

Slotzin

Ik zeg niets en we lopen terug door Ieper. Langs de ruïnes van huizen, waartussen hier en daar houten barakken staan. Langs uitgestalde oorlogsrelieken. Langs de verwoeste Lakenhallen. De stank van de Salient knijpt mijn keel niet dicht. Er hangt geen gebulder van kanonnen in de lucht. Archie loopt niet met me mee. Als we bij de Menenpoort komen, blijf ik staan. Scott aarzelt en kijkt me afwachtend aan. Dan loop ik door.

Beoordeling

Aangezien Nederland in WO I neutraal bleef, zijn er door Nederlandse auteurs maar weinig (indrukwekkende) romans over die periode geschreven. De Vlamingen hebben in die tijd veel meer ellende doorstaan en dat kun je terug zien in hun literaire verleden. 
Bij het lezen van 'Negentien Negentien' dacht ik ook terug aan de indrukwekkende roman van Stefan Brijs "Post voor Mevrouw Bromley " waarin een Engelse puber zich ook aanmeldt als vrijwillige soldaat.
Klassieke literatuur is natuurlijk 'Het verdriet van België'van Hugo Claus .

Aline Sax voegt met haar oorlogsroman een nieuw pareltje toe aan de literaire geschiedenis van het Vlaamse oorlogsverleden. De door haar gebruikte structuur van de vuistdikke roman is de enige die mogelijk is. Door heden en verleden door elkaar te mixen wordt de spanning enorm opgevoerd. Wat is er met Henry en Archie in die oorlog gebeurd? Hoe zit het met survivor's guilt? Waarnaar gaat ieder personage in België op zoek? De roman geeft alle antwoorden op een indrukwekkende manier..Hoewel het boek meer dan 400 pagina's omvat, verveelt het lezen geen moment en word je de lugubere Eerste Wereld Oorlog in getrokken.

Met school heb ik enkele jaren met onze havo-afdeling de oorlogsgraven in Ieper e.o.bezocht. De leerlingen zagen op de goed onderhouden grafstenen de namen van vooral Engelse en Duitse pubers. Dat maakte indruk. Dat bezoek herleefde toen ik dit boek las. Een meer dan volwaardig nummer voor havo- en vwo-leerlingen voor hun literatuurlijst. Natuurlijk moeten docenten Nederlands dit boek toestaan voor 'de lijst.' 

Later toegevoegd
Deze beoordeling over het boek was de eerste die op internet te lezen was. Intussen zijn er in de maand oktober van 2025 al veel recnsies verschenen en die waren alle heel positief. Op de bekende lezersite Hebban.nl staan intussen al vijf recensies, allemaal beoordeeld met 5 sterren. Ook op andere nieuwsmedia o.a. Trouw (16 oktober 2025)staan loevende beoordelingen. Aline Sax (eerst jeugdromanschrijfster) breekt met dit boek door in de  literatuur voior volwassenen. Een enorme aanbeveling om dit boek te gaan lezen.

Recensies

"Maar zoals in het boek ook zelf gezegd wordt: ‘Het was niet elke dag Passchendaele’. Er was meer dan de frontmiserie alleen. Negentien Negentien is dan ook veel meer dan een pure loopgravenroman. Het is ook een liefdesverhaal en en verhaal over het ontstaan en de nawerkingen van oorlogstrauma’s. Daarnaast geeft Sax ook een bijzondere inkijk in het prille naoorlogse leven in de streek rond Ieper inclusief het eerste oorlogstoerisme en de moeizame heropbouw na de oorlogsverwoesting. Een van de meest interessante passages daarbij is de even scherpe als oprechte boosheid van een lokale inwoner over de schuld die ook de Britse soldaten dragen voor de totale vernietiging en vergiftiging van de streek. Een insteek die je wellicht wel kan terugvinden in de getuigenissen van toen, maar elders niet snel zal lezen. Kortom, de stapel met oorlogsliteratuur mag dan al huizenhoog zijn, Negentien Negentien verdient best een plaats op die stapel. Naast een plaats op die stapel verdient het ook vooral veel lezers." https://www.tzum.info/202...negentien/

"Het is een onderwerp dat nog steeds actueel is; de oorlog tussen Oekraïne en Rusland is nog in volle gang en dagelijks strijden er veel (jonge) mannen om hun land te redden. Maar hoe vaak wordt er stilgestaan bij wat voor invloed het werken aan het front heeft op iemand? In tijden van oorlog is landverdediging natuurlijk erg belangrijk, maar tegen welke prijs? Negentien negentien laat zien dat een oorlog alleen maar slachtoffers maakt. Niet alleen in sterfgevallen, maar zeker ook in de psychische gevolgen van het werken aan het front. Sax heeft met Negentien negentien een prachtig werk geschreven. Vooral de tegenstellingen maken indruk. Daarnaast geeft ze iets meer inzicht in de Eerste Wereldoorlog, waar mijns inziens wel vaker over geschreven mag worden. Dit boek is een grote aanrader; zeker als je geïnteresseerd bent in wat heftige gebeurtenissen met de psyche doen. Confronterend, ja. Boeiend, zeker. Pijnlijk, ook. Negentien negentien mag niet ontbreken in de collectie van liefhebbers van historische verhalen." https://www.chicklit.nl/r...-aline-sax

"Negentien Negentien is een intense roman. Het verhaal laat rond het personage Henry Bennett veel beklemmende facetten van de Eerste Wereldoorlog zien. Tegelijkertijd roept het boek universele vragen op. Wat kunnen radeloosheid en angst met iemand doen? Wat is heldendom? Wie zijn slachtoffers? Hoe moet je herdenken? Welke betekenis kunnen kunstuitingen daarbij hebben? Het zijn vragen van alle tijden, van alle oorlogen. Dat maakt Negentien Negentien tot een uiterst actueel boek." https://boekenbijlage.nl/...aline-sax/

"Ik moest mij met alle macht verzetten om mijn leestempo te temperen. Het hoog literair gehalte waarin dit geschreven is zorgt ervoor dat de horreur van de slachtpartijen voor mens én dier te verwerken zijn. De keuze om de nevenpersonages ten dienste stellen van en het hoofdpersonage alle aandacht te geven is een meesterlijk balanceren op het gespannen touw van diepmenselijke gevoelens. Daarmee wordt Negentien Negentien niet alleen een historische roman, maar ook een psychologische, die indringend verkent hoe een samenleving en haar individuen omgaan met trauma en verlies. Na het lezen besef ik eens te meer dat Aline Sax haar schrijvershart dikwijls zal gebroken zijn tijdens dit proces, ook mijn lezershart. Als iets hartverscheurend mooi kan zijn dan zal het dit boek wel zijn." https://www.gentleest.be/...an-formaat

"Sax schreef deze roman niet uit de losse pols: ze deed uitvoerig onderzoek om deze zo waarheidsgetrouw mogelijk te maken – naar eigen zeggen zijn zelfs de reistijden van de trein naar Ieper correct. Ze bestudeerde bronnen uit de archieven van het In Flanders Field Museum in Ieper en het Passchendaele Museum in Zonnebeke en liet zich daarbij informeren door deskundigen. Om de verwondingen van de personages zo nauwkeurig mogelijk te beschrijven, riep ze de hulp in van professor Christine Hallett, auteur van het boek Nurses of Passchendaele uit 2017. Ook maakte ze lange omzwervingen in de voormalige frontstreek. In haar dankwoord en verantwoording vermeldt ze keurig waar ze de vrijheid heeft genomen om af te wijken van de historische feiten. Het nauwgezette en uitvoerige onderzoek, in combinatie met de ongeforceerde schrijfstijl, hebben een overtuigende oorlogsroman opgeleverd waarin, naast de oorlogsverschrikkingen, de thema’s vriendschap, gemis en herdenken knap worden uitgewerkt." https://historiek.net/ali...er/178066/

"Sax bouwt het verhaal vakkundig op, om tegen het einde een mokerslag van jewelste uit te delen. Dit is geen plottwist om de plottwist, maar één die raakt aan de kern van Henry’s trauma. Dat ‘in het reine komen’ en alles, dat geloofde ik wel, dat is praat die om de brij heen draait. Er moest iets anders zijn, iets échts en voelbaars. En dat is er. Het is er, en je voelt het. Ik staarde een tijdje uit het raam en ging toen toch maar op zoek naar een zakdoek. Sax maakt het verhaal mooi rond, en als je de zakdoek hebt opgeborgen moet je misschien vaststellen dat het wel iets té mooi is. Aan de andere kant: dit is het verhaal zoals Aline Sax het wilde vertellen, en dat heeft ze uitmuntend gedaan." https://www.trouw.nl/boek....bing.com/

"Sax verdient voor dit boek alle lof voor de manier waarop zij de lezer confronteert met de psychologische strijd na de fysieke gruwel, … Een boek dat je niet loslaat na de laatste bladzijde, … Een boek dat vragen oproept maar waarop zo moeilijk antwoorden te geven zijn, … Een actueel boek dat ons met de neus op de realiteit drukt: waar willen wij, als zogenaamde beschaafde, intelligente mensen, met deze wereld naartoe, …?" https://boekenkrant.com/r...negentien/