Feitelijke gegevens

• 1e druk, 2025
• 171 pagina's
• Uitgeverij: Thomas Rap

Flaptekst

Eerste zin

Hij kwam vanonder de verschoven dakpan uit en zette zich af. Cirkelend boven de schuur nam hij de omgeving in zich op. Geluidloos zweefde hij door de nacht, langs een strook bomen, laag over de varens en bramen. Plotseling steeg hij steil op naar de top van een lange naaldboom. Daar sloeg hij z’n klauwen om een tak en vond hij moeiteloos z’n evenwicht.

Samenvatting

[ Een schuingedrukte proloog over een vliegend dier dat door de nacht vliegt en altijd het geblaf van een hond hoort]

In de zomer van 1947 krijgt Ben Meyer (28) bezoek van zijn broer Leo (26), diens vrouw Marlies en hun tweeling Eddie en Emma. De ontvangst in het over de grens gehuurde vakantiehuis in Walbeck is ongemakkelijk. Ze hebben het laatste stukje vanuit Venlo moeten fietsen, want ze hebben nog geen toestemming in Duitsland te mogen zijn. Ben is namelijk 'fout' geweest in de oorlog en hij heeft als fotograaf meegereisd in de strijd van het  Duitse leger tegen de Russen. Leo vindt dat zijn broer de relatie met zijn ouders weer moet goed maken. Die gaan gebukt onder de situatie. Bovendien heeft hun dochter Suus zich opgehangen. Een andere broer, Jaap, heeft juist actief in het verzet gezeten. Leo heeft zich in de oorlog afzijdig gehouden om te overleven. 

Marlies is huiverig in die situatie waarin ze zich nu bevindt. Ze kan erg slecht slapen: de poes komt haar kamer binnen en krabt haar. Ze wil eigenlijk het liefst meteen naar huis.
Ook Inge, de vrouw van Ben, slaapt niet lekker. Ze denkt aan de twee kinderen van Marlies: ze vindt het jammer dat die zo slecht onderwijs in Nederland krijgen. Ze is een echte natuurvrouw en vindt dat de kinderen tegenwoordig eigenlijk de verkeerde dingen worden aangeleerd. Ze worden op die manier niet zelfredzaam.

Leo vraagt zijn broer naar zijn eerdere relatie met Zwaantje. Ben was ervan overtuigd dat ze zouden trouwen, maar toen hij naar Duitsland ging in 1939, was het snel gedaan met de liefde. In hoofdstuk 13 wordt een brief van haar afgedrukt, die ze besluit met "Heil Hitler." Kort na de oorlog ontmoette hij Inge, een heel ander type vrouw.

Marlies en Inge en de tweeling gaan naar de markt in het dorp. Marlies ziet dat er nog steeds armoede onder de lokale bevolking is en dat er in het dorp ook een soort ruilhandel is ontstaan. Natuurmens Inge laat de tweeling 'zegenen' door een oude 'ziener'. Ze staat heel anders in het leven dan Marlies. De natuur is voor haar belangrijk, maar ze gelooft ook in God. Marlies niet.

Thuis praten Leo en Ben over de oorlog. In het begin maakte Ben alleen maar  propagandafilms voor de Duitsers. Hij verklaart in het gesprek over zijn houding. Hij wilde de komst van het communisme naar het Westen onmogelijk maken. De Nederlandse bevolking was zwak geworden en die keek het liefst weg bij problemen. Duitsland had zijn zaakjes veel beter op orde. Leo gaat er niet echt op in. Na het gesprek komt er een dokter aan huis die iets ruilt met Ben. Wat er geruild wordt, wordt niet verteld. Later blijkt dat hij regelmatig migraine aanvallen heeft, waardoor hij zich erg ziek voelt. Hij heeft ook vaak angstdromen over gewonden, stervende militairen en vliegrampen.

Leo vraagt zich af of Ben spijt heeft van zijn beslissing om zich bij de Duitsers aan te sluiten. Tijdens een fietstocht vertelt Ben wat hij deed als oorlogsfotograaf en hij zag de gruwelen die de Russen onder Stalin aanrichtten. Hij vond dat de Russen gestopt moesten worden, anders zou het communisme een gebied tot aan aan de Noordzee bezetten. Ben verdedigt zich met de zin: "Beter een verkeerde keuze dan helemaal geen keuze."

Marlies praat met Leo over zijn broer. Ze weet niet goed wat ze van hem moet denken. Ze zou hem liever helemaal geen bezoek gebracht hebben. Ze praat ook met Inge over het bestaan van een God, waarin Marlies niet gelooft en Inge wel. Marlies blijft al die dagen slecht slapen.
Leo en Ben konden vroeger erg goed met elkaar opschieten. Daarnaast had Leo Bens leven gered na een slagaderlijke bloeding en weer wat later door hem weg te trekken voordat een dakpan op zijn hoofd zou komen.

Leo helpt Ben met de reparatie van het dak: er komt slecht weer aan. Ben vertelt ondertussen weer van de gruwelen die hij gezien heeft: deze keer ook in Griekenland waar een grote slachtpartij plaatvond. Die avond komt er een enorme onweers-en hagelbui bij hun streek: er is veel schade aan gebroken ruiten. Als alles weer door de broers gerepareerd is, vraagt Leo Ben verder over zijn ex Zwaantje. Hij had haar in de oorlog nog een keer bezocht (ze had een miskraam gekregen) en daarna waren ze uit elkaar gegroeid. Hij had de relatie afgebroken en daarna Inge ontmoet die een veel positievere levensfilosofie had.

Terwijl Marlies slecht blijft slapen en nare dingen droomt, gaan Leo en Ben weer verder discussiëren over de oorlog. Bren vertelt over een Duitse veldslag met de Russen waar heel veel doden vielen. Als ze een boswandeling maken, vertelt Leo dat hij toch ook nog 'iets' gedaan heeft in de oorlog. Leo hield zich een keer bezig met het onklaar maken van explosieven die de Duitsers bij een brug over het Noordzeekanaal hadden geplaatst. Niet een echte heldendaad en die was nog mislukt ook.

De onrustige Marlies gaat bij afwezigheid van Ben en Leo op zoek in de Doka van Ben. Ze ziet een kist met foto's en valse persoonsbewijzen, maar ook foto's van haar tweeling. Ze raakt hierdoor in paniek en wordt boos.

Tijdens de boswandeling kaart Leo aan dat er in de oorlog zoveel Joden zijn vermoord. Dat kan Ben niet goed praten, toch? Ben weerlegt: wat is er feitelijk anders dan het doden van Indianen door de Amerikanen en de doden in Kongo door de Belgen? Is vergassen erger dan de kogel krijgen? Er dreigt nu echt een conflict tussen de broers. Ben zegt: "Ik ben net zo verantwoordelijk voor Auschwitz als broer Jaap voor Hiroshima." De winnaars treft meestal geen blaam, maar altijd de verliezers. Dan trekt Leo een wapen uit zijn zak. Hij wil daarmee Ben ontvoeren naar Nederland, opdat hij zijn verdiende straf niet zal ontlopen. Ze staan nu lijnrecht tegenover elkaar. "Kom jij nu de rechtvaardige zoon uithangen?, vraagt Ben.

Maar op dat moment klinkt de bel in het huis van Ben dat er onraad dreigt. Dat hebben de mensen in Walbeck in het leven geroepen, omdat er veel gespuis in de buurt rondhangt. Ze kunnen elkaar dan helpen en ook de Britse soldaten die er nog gestationeerd zijn, helpen dan ook mee om de boel rustig te houden. Ze rennen haar huis. 

Daar is Marlies buiten zinnen: ze schreeuwt dat Ben haar kinderen wil afpakken. Leo verbergt het wapen snel onder een dakpan, als hij de legerauto van de Britten ziet aankomen. Die beschouwen het voorval als een familieruzie, maar ze zeggen wel dat Leo en Marlies zonder toestemming in Duitsland zijn. Zij zullen hen naar de grens begeleiden en de Duitse autoriteiten waarschuwen dat ze gestraft worden als ze het nog een keer doen. Ze moeten instappen in de legertruck. Leo kijkt nog een keer om en ziet dat Ben zijn hand opsteekt.
[ Een schuingedrukte epiloog over een vermagerde hond die wordt gevoerd, besluit deze roman]

Personages

Ben Meyer

Ben Meyer is 28 jaar. Hij is in 1939 naar Duitsland gegaan om daar als fotograaf te gaan werken. Hij is daarna als oorlogsfotograaf werkzaam geweest en heeft gruwelen van de oorlog kunnen vastleggen. Na de oorlog kan hij niet terug naar Nederland en hij betrekt met een nieuwe partner Inge een vakantiehuis dat hij van een kennis heeft gehuurd.. Dat staat in Walbeck , een plaatsje vlak bij Venlo. Zijn broer met zijn gezin wil hem bezoeken omdat de familiesituatie na de oorlog sterk veranderd is.
Ze komen illegaal in Walbeck aan en in de dagen daarna wordt er een discussie gevoerd over de reden dat Ben in Duitse dienst is getreden. Hij vindt zelf dat hij een goede reden heeft: hij wil namelijk de opmars van het communisme onder Stalin tegenhouden. Dat zou voor West-Europa fataal kunnen zijn. Hij maakt met zijn opmerkingen de zaak relatief. Ja., de Joden zijn vermoord, maar de Amerikanen hebben alle Indianen gedood. De situatie is niet zwart of wit, maar grijs.
Daarnaast is Ben voor de kinderen van zijn broer erg vriendelijk en grappig. Na een boswandeling wil Leo hem dwingen terug te gaan naar Nederland, zodat hij gestraft kan worden. Hij wordt gered door de klank van de bel die aan zijn huis is verbonden en dan schieten de Britse soldaten die nog in Duitsland gestationeerd zijn te hulp. Ben ziet zijn broer vertrekken en hij zal hem waarschijnlijk nooit meer zien. Ben is niet het prototype van een nazi. Mogelijk heeft hij een PTSS-syndroom aan de gruwelijkheden : hij wordt in ieder geval gekweld door migraine aanvallen.

Inge

Inge is de tweede relatie van Ben, nadat hij de eerste (met Zwaantje) in de oorlog heeft verbroken. Inge woonde in Twente, is een natuurmens en dat komt goed van pas in de situatie in Walbeck. Ze verbouwt eigen groenten, ze heeft een positieve levensvisie, een aparte kijk op het onderwijs voor kinderen en gelooft in God. Zij lijkt een ideale partner voor een door de oorlog gemankeerde echtgenoot. Ze steunt hem in alles.

Leo Meyer

Leo is twee jaar jonger dan Ben. Vroeger waren het dikke maatjes: ze bouwden hutten en speelden vrijwel altijd samen. Leo heeft in die tijd twee keer Bens leven gered. Maar in en na de oorlog verandert alles in de familie. Leo wil een soort mediatorrol vervullen: zijn ouders lijden onder de situatie en hij wil met Ben over diens verleden praten. Die gesprekken gaan niet de kant op die hij wil. Zelf heeft hij als ambtenaar vrijwel niets gedaan om de Duitsers te bestrijden of om Joden te helpen onderduiken. Hij wordt door zijn broer op dit feit gedrukt: " Beter een verkeerde keuze dan helemaal geen keuze." Leo komt niet door het pantser van Ben heen. Hij heeft echter een wapen en wil Ben meevoeren naar Nederland, zodat hij berecht kan worden. Dat wordt door onopzettelijk toedoen van zijn vrouw Marlies echter niet mogelijk. Eigenlijk druipt hij af. Blz. 170: "Dit was een ontsnapping, het mocht geen overwinning worden."

Marlies

Marlies is de jonge echtgenote van Leo. Ze hebben ook een tweeling in de basisschoolleeftijd. Marlies wilde eigenlijk helemaal niet gaan logeren bij Ben en Inge. Van de kleine week die ze (illegaal) in Duitsland verblijven ligt ze alle nachten wakker en ze ligt steeds te piekeren. Het liefst gaat ze weer meteen naar huis. De kinderen vinden het echter leuk, want Ben doet erg gezellig met ze.
Ze vertrouwt Ben echter niet en als die op de laatste weg is met Leo onderzoekt ze materiaal in zijn Doka. Ze ziet valse persoonsbewijzen, maar ook foto's van haar kinderen die Ben heeft gemaakt. Chaoot als ze is, raakt ze in paniek en trekt de conclusie dat Ben en Inge haar de tweeling wil afnemen. Ze wil meteen vertrekken en dan wordt de "hulpbel" geluid. Bij de terugkomst van Ben trekt hij de conclusie dat ze ''gek geworden is.' Het wordt het einde van een (niet zo) leuk vakantiereisje naar Duitsland. Ze worden min of meer het land uitgezet.

Quotes

"Het moest gebeuren. Ben Meyer kon de periode niet afsluiten zonder echt een nieuw begin te maken, en de komst van zijn jongere broer en diens gezin bood hem de ideale gelegenheid. Eenentwintig was hij, toen hij aan het Amsterdamse Alexanderplein met z’n bagage op tram 9 stapte, nu bijna acht jaar geleden." Bladzijde 9

"Laten jullie je spierballen maar zien, zei Marlies. Eddie en Emma poseerden als boksers, gebalde vuistjes naar voren, zoals ze van hun opa hadden geleerd, net als Ben en Leo lang geleden. De kinderen gromden als beren. Leo zag dat Ben niet ontspande maar strak en stijf poseerde, als klaar voor inspectie. Hij hoeft alleen nog z’n arm te strekken, dacht Leo. Onze eigen rotmof" Bladzijde 15

"Inge wreef troostend over haar onderarm. Marlies kreeg er kippenvel van en liet het hekwerk los. De mensen om haar heen droegen geheimen met zich mee en keken haar aan alsof zij het vermoedden dat zij het wist." Bladzijde 36

""Maar we waren geen machines, al zou je dat soms willen. Als er kameraden sneuvelden, kon ik daar ook na twee jaar nog steeds misselijks van worden, en was ik van haat doortrokken tegenover die schoften van het Rode leger. Maar het was in het begin tenminste duidelijk waar dat offer voor werd gemaakt. Ik zag de vooruitgang, iedere dag weer. Dat werd anders, toen we stijl kwamen te staan. Toen de winter over ons heen trok. "
[ Ben vertelt aan zijn broer hoe het ging in het Duitse leger in Rusland:]" Bladzijde 89

"Beter een verkeerde keuze dan geen keuze, Leo. Beter oprecht een fout begaan dan besluiteloos op je handen blijven zitten." Bladzijde 113

Thematiek

De naweeën van de tweede wereldoorlog

Twee broers hebben aan de verschillende zijden van de oorlog gestaan. Ben, de oudste, heeft de kant van de Duitsers gekozen en Leo heeft als ambtenaar zich vrij stil gehouden. Een derde broer Jaap was actief in het Nederlandse verzet. Ben kan nog niet in Duitsland wonen en Leo wil graag weten of Ben geen spijt heeft van zijn keuze. Bovendien wil hij de gespannen familierelaties ( de reactie van hun ouders) verhelpen. Bovendien is er nog een zelfmoord van een dochter. Het zijn de naweeën van een oorlog die een familie uit elkaar doet vallen.
Leo roept zijn oudere broer min of meer ter verantwoording, maar die reageert met de oneliner: "Beter een foute keuze dan helemaal geen keuze."

Motieven

Relatie tussen broers

Ben en Leo waren vroeger heel goed met elkaar. Ze speelden altijd samen in huttenbouwen en hadden een leuke jeugd. Leo heeft ook het leven van Ben gered toen die een slagaderlijke bloeding opliep. Maar de oorlog scheidt hen beiden. Ben gaat naar Duitsland en wordt oorlogsfotograaf voor de nazi's in hun strijd tegen het communisme. Leo werkte bij de gemeente Amsterdam en hoefde niet in de Arbeitseinsatz. Hij was onmisbaar. Eigenlijk hoefde hij geen keus te maken. Na de oorlog wil hij er met zijn broer over praten, maar hij moet daarvoor op voor hem verboden gebied komen. Hij wil weten wat zijn broer destijds bezielde. Die heeft daar een eigenzinnige mening over. Nederlands was te slap, de Duitsers hadden het op orde en als Duitsland niet had ingegrepen zou Stalin Europa tot aan de Noordzee hebben veroverd.
Ze discussiëren er fel over. Na een boswandeling richt Leo een wapen op Ben, want hij wil hem ontvoeren naar Nederland, opdat hij daar zijn gerechte straf zou kunnen krijgen. Maar dat plan mislukt. Is de houding van Leo een vorm van verraad ten opzichte van zijn broer.

Zelfmoord

De zus van Leo en Ben heeft zelfmoord gepleegd.

Goed en kwaad

Deze veel voorkomende vraag in het leven (en dus ook in de literatuur) wordt ook in deze roman niet beantwoord. Ben weerlegt de kritiek van zijn broer door te wijzen op de plannen van Stalin. Ook vergelijkt hij de genocide op de Joden met de genocide van de Amerikanen op de Indianen en de genocide van de Belgen op de Congolezen. De winnaars hebben het altijd "goed" gedaan en de verliezers vertegenwoordigen "het kwaad." Was het gooien van de atoomboom goed of kwaad? Hoeveel mensen stierven daar op één dag?
Hij trekt ook een parallel tussen hem en broer Jaap : "Ik ben net zo verantwoordelijk voor Auschwitz als Jaap voor Hiroshima." Ook wijst hij op de Europese mogendheden die in het verleden koloniën hadden. (Engeland in India, Nederland in Indonesië, Frankrijk in Vietnam etc.) Was dat goed of kwaad?

Dood en verderf

Een oorlog zaait dood en verderf. Als fotograaf is Ben dichtbij het front geweest en hij heeft massaslachtingen en verkrachtingen gezien: bijvoorbeeld door de Russen. De reactie van de Duitsers was dan ook vaak gruwelijk. In een oorlog zijn er alleen verliezers, vooral onder de burgers

Ideologie: het communisme en het fascisme

In de Tweede Wereldoorlog werd er een strijd gevoerd tussen het communisme van Stalin en het fascisme van Hitler. Het waren ideologieën die met elkaar botsten.

Liefdesperikelen

Ben had vóór de oorlog een relatie met Zwaantje. Ze gingen samen naar Berlijn, maar Zwaantje keerde snel terug naar huis, omdat ze heimwee had. Ze was in verwachting van Ben, maar ze kreeg later een miskraam. Daarna groeiden ze uit elkaar, want Zwaantje bleef maar klagen over haar eigen leven. Ben ontmoette later Inge en die bruiste van levensenergie. Hij voelde zich tot haar aangetrokken en verbrak de relatie met Zwaantje.

Familiebetrekkingen

De hele familie van Ben Meijer ligt uit elkaar door de verschillende visies van de kinderen. Suus pleegde zelfmoord, Jaap zat in het verzet, Ben ging aan de Duitse kant werken en ambtenaar Leo in Amsterdam deed eigenlijk niets. De ouders van Ben en Leo moesten doorleven met een schuldgevoel en schaamtegevoel voor de handelwijze van zoon Ben. Ze werden door de gemeenschap met de nek aangekeken.

Ptss

Heeft Ben een PTSS opgelopen door het fotograferen van de gruwelijke misdaden die hij heeft gezien? Twee jaar na de oorlog heeft hij er ook zware aanvallen van migraine aan over gehouden. De dokter overhandigt hem een pakje, mogelijke verdovende middelen.

Natuurliefhebber

Inge is door de oorlog en de nasleep ervan een echte natuurliefhebber geworden. Ze verbouwt groenten die ze op de lokale markt verkoopt of ruilt. Als Marleen hoofdpijn heeft, geeft ze haar een kruid tegen de pijn.

Titelverklaring

De titel van de roman zegt precies waarover het boek vertelt. Twee jaar na het einde van de Tweede Wereldoorlog komt de broer van Ben Meyer, Leo, naar een gehuurd vakantiehuis net over de grens in Duitsland om met hem te praten over zijn oorlogsverleden. Die ontmoeting vindt plaats in de zomer van '47

Structuur & perspectief

Het vrij dunne boek (171 pagina's)  beschrijft in het kort het bezoek van de broer van Ben Meyer. Dat gebeurt in 44 relatief korte hoofdstukken, die geen tiitel hebben. Ze zijn wel genummerd.
Het perspectief berust bij enkele personages die in de hij/zij-stijl het verhaal vertellen. We zien als lezer de gebeurtenissen vooral door de ogen van Ben, Leo, Inge en Marlies. Dat meervoudig perspectief leert ons hoe de vier personages over elkaar denken. Dat is in deze roman over de schuldvraag een goede keuze. Je kruipt als lezer in het brein van de vier personages en dat geeft een blik over hoe zijn denken over elkaar.
De o.v.t is de door de schrijver gekozen tijd.
Het romanverhaal heeft een open einde: er is niets opgelost en de broers zijn zeker niet dichter bij elkaar gekomen.

Decor

Het decor van deze roman is het Duitse plaatsje Walbeck, vlak bij Venlo. Leo en zijn gezin nemen  de trein naar Venlo en ze fietsen het laatste stukje over een weggetje waar een stiekeme doorgang is gemaakt. Maar de korte trip naar Walbeck wordt door de verhalen van Ben ook een verslag van de strijd van de Duitsers tegen de Russen. Op vreemd grondgebied in Rusland is Ben oorlogsfotograaf geweest.  

De tijd betreft een vijftal dagen waarin Leo c.s. bij broer Ben logeren. Dat wordt hartje zomer in 1947 gedaan, twee jaar na de Tweede Wereldoorlog. Ben kan namelijk nog niet terug naar Nederland vanwege zijn oorlogsverleden. 

Stijl

Barry Smit vertelt in deze roman over de gesprekken van Leo en Ben en over de gesprekken van Inge met schoonzus Marlies. Opmerkelijk qua stijl is dat Barry Smit geen aanhalingstekens zet wanneer hij de directe rede van de personages gebruikt. Dat is soms onhandig, omdat je je als lezer afvraagt wie er eigenlijk aan het woord is.

Daarnaast is het taalgebruik heel helder en er zijn niet al te veel moeilijke woorden gebruikt. Eigenlijk wordt er sober verteld, al maakt Smit wel gebruik van metaforen. Daarbij wortdt soms een link gelegd naar geweld en oorlog.
Enkele voorbeelden, want erg veel metaforen gebruikt Smit trouwens niet.
- (blz. 10: "Ondanks de hitte renden Eddie en Emma om hun ouders heen tot een hond blafte als een kanon.")
- (blz. 10: "Eén voorpoot stak als de loop van een tank uit z'n borst.")
- (blz. 72:"Zijn tong lag als een slapend dier geruststellend in z'n mond.")
- (blz. 72: "Zelfs toen hij stil op z'n zij op de grond lag, werd hij misselijk van kwetsbaarheid. Het leek of iemand een dolk in zijn oog stak en hij gilde als een stoomtrein.")
- (blz. 75: "Kon je überhaupt zonder krassen op je ziel terugkeren uit zo'n vreselijke oorlog.")
- (blz.141:"Ze glimlachte en liep achteruit naar buiten, alsof Ben een dier was waarvoor ze op haar hoede moest zijn.")

Slotzin

De hond hoorde een krakende deur open gaan en richtte zich op. Ook vandaag zal iemand hem voeren.

Bijzonderheden

Er is een proloog en een epiloog. In de proloog cirkelt een blijkbaar grote vogel in de nacht boven het landschap en in de epiloog ligt een vermagerde hond op zijn eten te wachten. Er zit misschien wel enige symboliek in die twee episodes, maar ik kan die niet ontdekken.

 

Beoordeling

Een korte roman over een hernieuwde ontmoeting van twee broers, van wie er één in de oorlog aan de Duitse kant vocht, weliswaar als propagandafotograaf en de ander 'niets deed'. in Nederland. In de zomer van 1947 zien ze elkaar in het symbolische grensgebied tussen Nederland en Duitsland. Leo wil graag weten waardoor zijn broer in Duitse dienst is getreden. Dat is een bekend thema in doorlogsliteratuur: was iemand 'goed' of 'fout'? Daarover zijn al veel boeken geschreven.

Maar Barry Smit maarkt er toch een interessante variant op: door de motivatie van Ben ga je als lezer toch ook de andere kant van de oorlogsmedaille zien. Niet alles blijkt zwart of wit te zijn: grijs bestaat ook. De jongere broer deed niks in de oorlog, maar wil wel berouw horen van zijn broer, min of meer om het schaamtegevoel van de familie, vooral van de ouders,.uit de weg te ruimen.

Smit heeft de juiste perspectieven gekozen: er wordt vanuit vier personen in de hij/zij-vorm vertelt. Je leest daardoor ook hoe de personages op elkaar reageren. Dat maakt  het verhaal realistischer. De lezer kan zo zelf een oordeel over goed of fout vormen.

Hierdoor wordt De zomer van '47 een apart verhaal met wisselende sympathieën voor de gedachtengang van de lezers. Daardoor wordt het interessant om het verhaal te lezen. Bovendien is er een verrassend en open einde.
Aanrader om te lezen, zeker ook voor scholieren van de bovenbouw van havo en vwo.

Recensies

"Het is een klassiek gegeven: broers, die in hun jeugd hecht waren, maar door de loop van de geschiedenis tegenover elkaar zijn komen te staan. De hutten die ze samen bouwden zijn al lang vergaan. Ben is gezwicht voor het nationaalsocialistische gedachtengoed en vertrekt in 1939 naar Berlijn. Eerst werkt hij in de filmindustrie als cameraman, maar al gauw gaat hij bij de Waffen-SS en naar het oostfront. De Russen moeten immers verslagen worden! Het Rode Gevaar dreigt! Leo blijft achter in Amsterdam, met zijn zus en ouders en nog een broer die de kant van het verzet kiest. Na de oorlog kan Ben niet meer terug naar Nederland, hij woont nu vlak over de grens met zijn nieuwe vrouw in een gehuurde boerderij." https://www.ncrvgids.nl/r...44Jx8TkIAA

"Die spanning wordt alleen maar opgevoerd door de sfeer die het verhaal uitstraalt. De vrouw van Leo slaapt slecht in de boerderij van Ben en ze vertrouwt Ben en zijn vrouw totaal niet. Leo is duidelijk met een missie bij Ben op bezoek en heeft zijn mening wel klaar over zijn broer. Ben lijdt aan migraineaanvallen en zijn vrouw kijkt met een zekere scepsis naar Leo en zijn vrouw. De spanning is bij vlagen om te snijden. De enige zorgeloze personages zijn de kinderen van Leo die in al hun onschuld en vrolijkheid niets mee krijgen van de spanningen op de boerderij van Ben." https://boekuitroepteken....n-47-2025/

"Recensie van Maarten 't Hart in een videofilmpje over het boek" https://www.bing.com/vide...9191616C&j