ADVERTENTIE
Zit jij vol met out-of-the-box ideeën?

Wij spraken studente Veerle over haar opleiding Communication and Multimedia Design. Ze ontwierp tijdens haar studie een online platform voor concerten. "Ik begon met de opdracht door te kijken naar wat mensen belangrijk vinden tijdens een concert. Zo vinden bezoekers het een heerlijk gevoel dat je tijdens een optreden bass door je hele lichaam voelt." 

Lees het interview!

Feitelijke gegevens

  • 18e druk, 1962
  • 221 pagina's
  • Uitgeverij: De Bezige Bij

Flaptekst

De zaak 40/61 bepaalt zich niet tot een biografie van Adolf Eichmann of tot de beschrijving antisemitische gruweldaden, het behelst vooral het zeer persoonlijke ooggetuigenverslag van Harry Mulisch van het historische proces Jeruzalem (1961). Verder wordt verslag uitgebracht van een reis naar Berlijn, waar de ruïne van Eichmanns kantoor werd onderzocht, en van een reis naar Polen, waar een bezoek werd gebracht aan het vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau. De zaak 40/61 is een uniek document, geschreven met een volledig persoonlijke inzet.

Eerste zin

Zolang de historische mensheid bestaat, heeft zij het tafereel gekend van een eenzame man, oog in oog met zijn vernietiging, belichaamd tegenover hem in een college mannen, dat de samenleving vertegenwoordigt.

Samenvatting

De zaak 40/61 is een boek dat over het waar gebeurde juridische proces tegen Adolf Eichmann in Jeruzalem gaat. Het richt zich voornamelijk op Harry Mulisch' ooggetuigenverslag en visie op de zaak. Aangevuld met informatie over Eichmann en reizen naar belangrijke plekken die met Eichmann te maken hebben. Gideon Hausner is de openbare aanklager die Eichmann schuldiger vindt dan Hitler en andere nazi's. Eichmanns advocaat Servatius probeert te bewijzen dat hij verantwoordelijk was zonder schuld te hebben.

Omdat het boek uit verschillende artikelen die in de Elsevier in 1961 uitkwamen bevat, ga ik ieder artikel apart samenvatten.

26.3.1961: De vonnis en de executie:

Er zijn voor Eichmanns proces een aantal andere belangrijke processen in de geschiedenis geweest. Bijvoorbeeld die van Socrates, Jezus, Jeanne d'Arc en Lodewijk XVI. Het verschil tussen Eichmanns zaak en de hiervoor genoemde is dat er voor Eichmann geen sympathie bestaat. Er is bijna een volledige consensus (gelijkgestemde mening) over zijn schuld.

Ook verwachten mensen berouw van Eichmann en is het opmerkelijk dat hij beweert dat hij dit niet heeft. Mulisch vraagt zich echter af wat berouw voor nut heeft. Is het juist niet vervelend voor de slachtoffers als ze dan eigenlijk voor niets dood zijn gegaan?

Daarnaast vergelijkt Mulisch Eichmann met de soldaten die de atoombommen op Hiroshima en Nagasaki hebben gedropt. Het valt op dat hoewel de Amerikaanse soldaten een verschrikkelijke daad hebben verricht, ze toch worden aangezien als helden. Dit komt enkel omdat zij aan de winnende kant van de oorlog staan. Deze soldaten hebben net zo'n groot trauma en schuldgevoel als hun vijanden. Zij verlangen juist naar een proces.

Mulisch vindt dat executie door een beul zo vreemd en onpersoonlijk is. De beste straf voor Eichmann is zelfmoord na berechting. In dat geval hoeft de beul geen criminele daad te begaan met een juridisch pardon.

 

26.3.1961: Eichmanns twee gezichten:

Als je Eichmanns foto in 2 stukken snijd en van ieder helft een heel gezicht maakt door een helft te spiegelen krijg je twee hele verschillende gezichten. Dubbel links lijkt op het gezicht van een normale burger maar is in feiten juist het beeld van de moordzuchtige moordenaar. Dubbel rechts komt overeen met de algemene beeld van Eichmann. Het duivelse schrikbeeld, maar eigenlijk is dit de verbeelding van de realisatie van de daden die hij is begaan tijdens zijn nazi-tijd. Het is zijn gebroken en getraumatiseerde gezicht. Als hij er uit zag als dubbel links zou het schuldgevoel missen en zou hij echt een gevaarlijke man zijn. Juist de combinatie van de twee maakt Eichmann een mens.

2.4.1961: Biografie van een Duitser:

Door middel van een korte biografie van Eichmann schetst Mulisch alweer een contrast met het vooroordeel over mensen zoals Eichmann. Hij was zijn hele leven lang geen moordmachine, zelfs toen hij er mee bezig was niet. Als kind was hij erg introvert, een boekenwurm. Als student ging hij veel met joden om en was erg over hun te spreken. Kort in zijn adolescentie heeft hij een wilde fase gehad waar hij zijn schedelbreuk aan te danken heeft. Mulisch vraagt zich af hoe hij in de SD terecht is gekomen en waarom hij specifiek zich bezig ging houden met de jodenvervolging. Hij gelooft dat Eichmann door zijn gehoorzaamheid, vlijt en stiptheid zo'n hoge ambtenaarsrol toegewezen heeft gekregen. Juist het feit dat hij de joden begreep kon hij het best die ambt uitvoeren. Maar het was duidelijk geen antisemiet, jodenhater of overtuigde nazi.

6-29.4.1961: Jeruzalems dagboek I:

Mulisch reist naar Jeruzalem om het proces tegen Eichmann zelf bij te wonen. Eenmaal aangekomen in Israel beschrijft Mulisch kleurrijk hoe het land er uit ziet en hoe overduidelijk een lange en complexe geschiedenis in dit land schuilt. Een geschiedenis die voortgezet wordt met het proces. Het gebouw waar het proces gehouden wordt is het tegenbeeld van de rest van het land: modern en druk.

Tijdens dit proces staan Eichmanns advocaat Servatius en aanklager Gideon Hausner tegenover elkaar. Servatius pleit dat Eichmann slechts een opvolger van het bevel is van de hoogste autoriteit op dat moment. Om deze reden, wanneer zijn nazi-eed voorbij was, is Eichmann een vreedzame burger geworden in Argentinië. Iedereen had het kunnen doen. Hausner gebruikt het argument dat Eichmann verder ging met joden vervolgen toen Hitler het stop zette. Door de consensus over Eichmanns schuld en de overtuigende manier hoe Hausner het brengt gelooft Mulisch dat de hond in de pot zit. Hij besluit terug naar Nederland te gaan na een korte rondreis door Israel.

21.5.1961: Een ruïne in Berlijn:

Na zijn terugkomst in Nederland besluit Mulisch naar Berlijn te gaan om belangrijke plekken te bezoeken waar Eichmann zijn “daden” heeft begaan. Maar vlak voordat hij vertrekt krijgt hij een telefoontje van mensen die gecharmeerd zijn door zijn visie op het proces. Mulisch realiseert zich nu pas dat zijn blik op de zaak pro-nazi geïnterpreteerd kan worden.

Eerst bezoekt hij de villa waar de Wannsee conferentie is gehouden, de plek waar de Endlösung is uitgesproken. Het verleden is er totaal uitgewist doordat er een rijke vrouw woont die het pand in de zomer aan schoolklassen verhuurt.

Vervolgens bezoekt Mulisch het hoofdkantoor van Eichmann in de Kufurtstrasse. Eerst komt hij niet binnen omdat de eigenaars bang zijn dat hij een journalist is die voor een sensatiekrant schrijft. Toch komt hij binnen, maar het gebouw is totaal verwoest. Alleen de sporen van de geallieerde soldaten zijn achter gebleven, niks van Eichmann zelf. De vrouw die hem rondleid vertelt hem dat Eichmann een doodnormale, vriendelijke man was.

28.5.1961: De gruwel en zijn afbeelding:

Door de moderne media als de radio is het voor het eerst in de geschiedenis dat gruweldaden zo wijd verspreid zijn. Ook speelden de nazi's in op de functionaliteit van de media waardoor het nazisme zich in Duitsland ook snel kon verspreiden.

Door voorbeelden te geven van de daadwerkelijke gruweldaden van de nazi's en gruwelijke fictieve kunstwerken en ideeën probeert Mulisch het verschil tussen Himmler of Hitler en Eichmann te schetsen. De daad is echt geweld, in kunst is geweld geaccepteerd omdat het niet echt is. Eichmann is een kunstenaar en Himmler en Hitler de moordenaars.

4.6.1961: De gruwelen en zijn oorsprong:

Volgens Mulisch is de oorsprong van het nazisme bepaalde beelden in plaats van woorden. Vaak worden de nazi's met verschillende denkers vergeleken die een duister beeld op de wereld hadden en worden sommige van deze als de inspiratie van het nazisme gezien. Bijvoorbeeld Goblineau en Nietzsche, maar dit klopt volgens Mulisch niet. Het is eerder het beeld dat deze denkers vormden, in plaats van wat zij zeiden. Hitler hoefde niet te lezen om zijn ideologie te creëren. Hij wist.

11.6.1961: Het bevel als Fatum:

Mein Kampf kan je niet als een ideologie van een politieke denker maar als een beschrijving van de toekomst die Hitler voor ogen had. Een toekomst die deels uit was gekomen. De Tweede Wereldoorlog was onontkoombaar, dat was ook zonder Hitler gebeurt, maar het uitroeien van joden was zijn eigen toevoeging.

Mulisch onderscheid drie categorieën in jodenmoordenaars. De eerste is Hitler, die het als een offer van ongedierte ziet voor het behalen van zijn doel. De tweede groep is Himmler, de gelovige die zonder Hitler joden enkel had gehaat. Door Hitlers openbaring werd hij gedreven om de “onmensen” uit te roeien. En de derde categorie is die van Eichmann, de man die niet in de ideologie gelooft maar in het opvolgen van het bevel van de autoriteit. Hierdoor is Eichmann schuldiger dan de andere categorieën omdat hij mensen uitroeit in plaats van “ongedierte”.

18.6.1961: Het ideaal der psychotechniek:

Het puur alleen opvolgen van orders zonder zelf na te denken ziet Mulisch als het functioneren van een machine in plaats van een mens. Eichmann verschilt met een machine omdat een machine gefabriceerd is en Eichmann verwekt is. De machinepsychologie is een lastig concept. De personen die het hebben zijn zelf niets zolang ze geen autoriteit hebben. Zij gedragen zich zoals er van hun verwacht wordt op dat moment. Hierdoor snappen ze niet dat ze slecht doen omdat zij niet begrijpen dat anderen niet zo veel waarde aan het bevel koppelen als wat zij doen. Dit technische element in het nazisme was erg belangrijk voor het kunnen toelaten en laten gebeuren van zulke gruweldaden.

19.6-2.7.1961: Jeruzalems dagboek II:

Mulisch keert terug naar Jeruzalem om het proces weer bij te wonen. Op dit moment in het proces gaat Eichmann een verklaring ter verdediging afleggen onder eed. Door zijn langdradige manier van spreken raakt het geduld van de bijwonende op en wordt hij gevraagd om bondiger te vertellen. De objectiviteit van het verhaal verdwijnt, Eichmann blijft bij het orders opvolgen verhaal. Zoals in het laatste stuk begrijpt Eichmann niet dat hij verkeerd zit.

In de tussentijd leest Mulisch een autobiografie van Eichmann die hij tijdens gevangenschap heeft geschreven. Hier komt ook duidelijk het beeld naar voren dat Eichmann zo'n menselijke machine is. Eichmann beschrijft ook dat zijn wereld instortte toen zijn autoriteit – Hitler – verdween. Echter gaat het verhaal, vooral bij de kant van de aanklager rond, dat Eichmann tijdens zijn nazi-tijd minder rustig was en brutaler was. Het leek bijna alsof die het wel met passie deed en er in geloofde.

Mulisch maakt hierna weer een rondreis door Israel die illustreert wat voor lange geschiedenis de plek heeft en hoeveel belangrijke personen van de geschiedenis hier dood zijn gegaan. Hierna vertrekt hij weer uit Israel.

13.8.1961: Over schuldgevoel, schuld en werkelijkheid:

Jurist Landau verliest een hoop punten bij het proces omdat hij heel erg gefixeerd was op de gemythologiseerde, negatieve, onmenselijke beeld van de nazi's. Het blijkt veel menselijker te zijn en het beeld dat Eichmann een moordenaar is klopt niet. Hij is de medeplichtige. Landau wilde teveel bewijzen.

20.8.1961: Gezond verstand. Christenen en Thomas Mann:

Weer wordt beschreven dat Eichmann niet door had dat hem zo'n groot proces stond te wachten toen hij opgepakt was. Dit was door zijn onbegrip dat wat hij heeft gedaan zo'n grote daad is. Hierdoor krijgt hij zijn eerste mentale inzinking. Op het einde van het proces is het een gebroken man.

Mulisch beschrijft dat de joden een oplossing hebben gevonden voor hun bescherming. Een gediscrimineerde of bedreigde jood kan naar Israel verhuizen en is daar veilig. De rest van de wereld moet maar wachten tot er weer zo'n verschrikking als de Tweede Wereldoorlog in de wereld gebeurt en hopen dat zij het op tijd door hebben dat het zich aan het ontwikkelen is. Hij vraagt zich ook af hoe het geweerd kan worden, want het gezonde verstand heeft dit voorheen niet tegen kunnen houden. Wat dan wel?

23.9.1961: Een overweging in Warschau:

Om het af te maken besluit Mulisch om naar Warschau te gaan om het resultaat van Eichmanns werk te zien. Pas hier beseft hij dat hij de afgelopen tijd al over geschiedenis schreef in plaats van het heden. In Warschau is er nauwelijks te zien wat er is gebeurt in de Tweede Wereldoorlog, dit is bewust gedaan. Wat Eichmann en de nazi's hebben gedaan is niet wat “zij” hebben gedaan, maar wat “wij mensen” hebben gedaan.

Ook beschrijft Mulisch dat deze reportage, Eichmann dus, hem heeft geholpen om zijn ogen open te maken en de wereld beter te begrijpen. En dat dit zijn semi-positieve houding naar Eichmann verklaart, terwijl hij tegelijk erg negatief over hem is.

30.9.1961: Een museum in Oswiecim:

Mulisch beschrijft de uitroeiing van joden in Auschwitz en Birkenau in detail. Zowel het proces van cremeren, executeren als vergassen. Echter kan je deze gruwelen niet terug zien in het rustige atmosfeer dat heerst in de dorpen om deze kampen heen.

Hij vraagt zich wel af of de vergassers meer of minder schuldig zijn dan Eichmann.

Personages

Gideon Hausner

Is de openbare aanklager van Eichmann. Volgens Mulisch was hij met een te groot doel het proces in gegaan (hij wilde te veel schuld bij Eichmann bewijzen) waardoor hij deels de plank mis heeft geslagen. Echter was hij erg overtuigend en was het uiteindelijk gelukt om Eichmann te berechten. Mulisch bekritiseert hem ook van subjectiviteit.

Avner Less:

De in Duitsland geboren Israëlische politie agent die zowel hoofd was bij het opsporen en oppakken van Eichmann in Argentinië als dat hij degene was die het verhoor van Eichmann regelde voordat en tijdens het proces was. Volgens Mulisch is hij degene die Eichmann het beste kent omdat hij, sinds dat Eichmann opgepakt was, eigenlijk iedere dag met Eichmann sprak en degene is waar Eichmann alles tegen opbiechtte. Toen Mulisch hem een keer aansprak in een pauze van het proces vertelde Less Mulisch dat hij gelooft dat Eichmann een slecht mens is, constant liegt, dat hij sowieso schuldig is en dat hij hoopt dat hij op het einde van dit proces zal hangen.

Moshe Landau

Was de rechter bij de Eichmann zaak. Hij is van Duitse afkomst maar was al in de vroege jaren \\\\\'30 van de 20ste eeuw in Engeland gaan studeren en is na zijn studie in 1937 naar Israel (toen nog Palestina) verhuisd. Hierdoor wordt hem verweten dat hij niet een objectief beeld heeft over hoe Duitsland in de hoogtij van zijn nazitijd was en zou hij een scheef beeld hebben van de situatie. Hij wordt verweten van subjectiviteit door Mulisch.

Robert Servatius

De Duitse advocaat van Adolf Eichmann tijdens het proces. Zijn visie op het Eichmann proces staat gelijk aan die van Mulisch. Eichmann volgde enkel orders op, had zelf nooit een jood vermoord en was daarom niet schuldig aan de daden die hem zijn toegeschreven. Servatius zat zowel in de Eerste Wereldoorlog als de Tweede Wereldoorlog in het leger. In de Tweede Wereldoorlog was hij majoor, maar hij was nooit lid van de Nazi-partij waardoor hij niet schuldig werd gezien voor de daden die de nazi\'s hebben begaan. Hierdoor zou je kunnen denken dat hij zich identificeerde met Eichmann en daarom zijn onschuld pleitte. Echter was Eichmann wel lid van de nazi-partij wat het wel een beetje gecompliceerder maakt.

Adolf Eichmann

Is degene waar het boek allemaal om draait, maar niet het hoofdpersonage. Hij was op dit moment 55 jaar oud. Het boek gaat over het proces tegen de misdaden die Adolf Eichmann zou hebben begaan. Hij was tijdens de Tweede Wereldoorlog de ambtenaar die de infrastructuur van de deportatie en executie van de joden heeft ontworpen. Maar heeft in feite zelf geen joden vermoord (op een geval na waarvan ze niet zeker weten of het waar is). De reportage draait om de vraag of Eichmann schuldig was en is een analyse van zijn persoonlijkheid. Mulisch is van mening dat Eichmann voornamelijk alleen orders opvolgde en het dan moeilijk te zeggen is dat hij daadwerkelijk schuldig is aan het uitroeien van joden. Hij was echter wel medeplichtig. Ook wordt hij in de reportage als een rustig, zachtaardig en punctueel persoon beschreven. Terwijl mensen die hem kenden tijdens zijn nazitijd beweren een transformatie te zien: toentertijd zou hij brutaal en zelfverzekerd zijn geweest.

Harry Mulisch

Dit is in feite de auteur van de reportage, maar ook het ik-personage van het boek. Op dit moment was hij 34 jaar oud, dus eigenlijk nog erg jong. Hij heeft een Oostenrijks-Hongaarse vader die collaboreerde tijdens WOII en een Duits-Joodse moeder. Deze spanning zou de verklaring voor Mulisch\' neutrale houding tegenover de oorlog en het proces Eichmann kunnen zijn. In dit boek identificeert hij zichzelf als schrijver, en hoewel er wordt genoemd dat hij joods is, identificeert hij zich niet per se met joden. Hij probeert een zo neutraal mogelijke insteek in de situatie te hebben, wat nog redelijk goed lukt. Het boek is Mulisch\' persoonlijke visie op de zaak 40/61 en alles wat ermee te maken heeft.

Quotes

"Zo bar als het land in het zuiden is, zo barmhartig is het hier, nauwelijks honderd kilometer hoger. Neerdalend uit de Samaritaanse heuvels ontvangt het dal van Jezreël ons als een open hand. De hand ligt open tot aan de horizon, waar de bergen van Galilea beginnen; bij de duim (als het een linkerhand is) gaat zij over in de vlakte van Megiddo: Armageddon, waar de laatste strijd tussen de Zonen des Lichts en de Zonen des Duisternis gestreden zal worden, want gevochten werd hier altijd al, met de Midianieten, met de Filistijnen, met de farao, met Vespasianus en met Saladin." Bladzijde 78
"LANDAU: 'Ik beslis. Beslissing no. 84. Op grond van paragraaf 5 van de wet op misdaden, die met de dood bestraft kunnen worden, uit het jaar 1961, beslis ik hierbij, dat verdachte zijn verklaring onder ede vanuit de verdachtenbank zal afleggen, in verband met zijn persoonlijke veiligheid. Zo, en nu het Nieuwe testament naar de verdachte.' (Geroezemoes in de oudtestamentische zaal.) 'Leg uw rechterhand op de Heilige Schrift.' EICHMANN: 'Ich schwöre nicht auf die Bibel, ich schwöre bei Gott, weil ich nicht konfessionell gebunden bin, sondern gottgläubig.' (Onrust in de zaal; de rechters buiten zich naar elkaar toe en overleggen.)" Bladzijde 161
"Deze man doodde geen dieren, maar mensen. Deze man bracht mensen naar het offerblok van een dwaalleer, waarin hij niet geloofde. Deze man is schuldiger dan de gelovige, die zich nog (te vergeefs) beroepen kan op zijn geloof, dat wil zeggen op de god in hem, die zijn schuld draagt - dat is: op Hitler. Als Eichmann zich 'pro domo' beroept op zijn a-semitisme, dan spreekt hij daarmee een veel verschrikkelijker oordeel over zichzelf uit, dan men over een man als Himmler zou kunnen vellen. Zelfs al zou er een dosis leugen zitten in het beeld, dat hij van zichzelf geeft (wat ik niet geloof), dan zou die leugen en de manier waarop hij haar voor zijn verdediging meent te kunnen gebruiken, alleen maar een andere aanwijzing zijn voor het patroon, waarin zijn schuld ligt." Bladzijde 143
"Eer ik nu verder ga, wil ik mijn uitdrukkelijk solidair verklaren met al deze auteurs: van Sade tot Nietzsche en van Hoffmann tot Breton, en met de talloze romantici, expressionisten, dadaïsten, surrealisten en futuristen, die ik verder nog had kunnen noemen. Ik ben hun collega. Iets schrijven en iets doen maakt nu juist alle verschil van de wereld uit." Bladzijde 119
"Vijf gebouwen zijn ingericht tot museum. Blok 11 was de gevangenis van het kamp: in deze gevangenis in een gevangenis bevond zich weer een gevangenis in de kelders: de 'Bunker'. Dag en nacht werden daar doodvonnissen voltrokken, mensen dusdanig uitgehongerd dat zij elkaar opvraten, mensen in dichtgemetselde 'Stehzellen' met vier tegelijk opeengeperst tot zij stikten of krankzinnig werden." Bladzijde 217

Thematiek

Schuld (gevoel)

Hoewel het onderwerp eigenlijk de nasleep en verwerking van de Tweede Wereldoorlog is, is schuld of de schuldvraag het echte thema van deze reportage. Dit komt omdat je precies hetzelfde dilemma zou kunnen hebben bij iedere andere ambtenaar die misdaden begaat in ieder ander totalitair regime of genocide. Het boek gaat puur om de ethische vragen: Ben je schuldig als je een omstander bent die enkel de orders van de autoriteit opvolgt in plaats dat je daadwerkelijk de dader bent? Hoe baken je het dader zijn af? Wanneer ben je medeplichtig en wanneer niet? Waarom waren de mannen die Hiroshima en Nagasaki hebben gebombardeerd helden terwijl zij directer verwant zijn aan massale gruweldaden dan Eichmann? Verschilt de definitie van schuldige wanneer je de winnaar of verliezer in een oorlog bent? Ik zou daarom zeggen dat het boek eerder een filosofisch boek is over de schuldvraag die gekoppeld wordt aan een waargebeurd geval. Al denk ik wel dat Mulisch aan het denken is gezet door het geval zelf en zijn begrip voor Eichmann. Het feit dat Mulisch een nazi als vader en een joodse als moeder had is een reden voor hem om heel erg geïnteresseerd te zijn in de schuldvraag omtrent de Tweede Wereldoorlog.

Motieven

Wo ii: nasleep en verwerking

Als ik 2 thema\\\'s zou kunnen kiezen zou dit het tweede thema kunnen zijn voor het boek. Echter om de reden die ik al in de beschrijving van het thema heb genoemd, heb ik gekozen dat dit eerder een motief is dan het echte thema. Het boek gaat over het proces van Eichmann om zijn schuld te bewijzen. Eichmann was degene die de infrastructuur voor het deporteren en executeren van de joden vanuit zijn kantoor heeft geregeld. Hij heeft echter niet direct meegedaan aan het uitroeien van joden en daarom is de vraag of hij schuldig is of niet. Mulisch verwijt het juridische hof ervan dat zij te graag Eichmann als duivel willen beschilderen om eindelijk een (levende) schuldige te berechten van de gruweldaden die de nazi\\\'s hebben begaan. En om die reden is dit proces een vorm van verwerking voor de wereld van de Tweede Wereldoorlog. Nasleep omdat het gaat over daden die zijn begaan in de Tweede Wereldoorlog.

Wo ii: jodenvervolging

Een ander motief van het boek is de Jodenvervolging. Dit komt omdat Eichmann de infrastructuur hier van heeft gemaakt en hij daarom voor de grootschalige executie van joden schuldig wordt gezien. Het proces wordt ook in Israel gehouden – het land dat de Joden na de Tweede Wereldoorlog in principe als cadeau hebben gekregen door de verschrikkingen die zij in WO II hebben meegemaakt. Hierdoor en het feit dat de officele aanklager Hausner, Less, degene die Eichmann heeft opgepakt en de rechter Landau allemaal Israelieten zijn of joods zijn waardoor er bij Mulisch twijfel is in hoeverre het proces wel objectief is.

Opdracht

Voor W.L. Brugsma, bij tien jaar vriendschap

Trivia

Uiteindelijk is Eichmann door de Israëlische rechtbank schuldig bevonden en in het jaar 1962 geëxecuteerd.

Harry Mulisch\' moeder is Joods en zijn vader collaboreerde met de nazi\'s in de Tweede Wereldoorlog. Dit was ook de reden waarom zijn ouders omstreeks de oorlog van elkaar zijn gescheiden.

Hoewel het boek alle kenmerken van een reportage bevat is het moeilijk te zeggen dat het daadwerkelijk een reportage is. Mulisch\' mening komt er te vaak in naar voren en een reportage is een objectief stuk dat berust op feiten. Omdat een mening een subjectief iets is, is het daarom onmogelijk om het stuk een reportage te noemen.

Titelverklaring

De zaak 40/61 is de officiële naam van het proces tegen Adolf Eichmann die in 1961 in Jeruzalem is gehouden. Het boek is eigenlijk een compilatie van artikelen die Mulisch in de Elsevier publiceerde van zijn reportage over het proces tegen Eichmann. De artikelen waren dus eerst geschreven, apart gepubliceerd en pas daarna is het een geheel geworden met een titel.

De titel van het boek wekt de indruk dat het een reportage puur over het proces tegen Eichmann gaat of een biografie van Eichmann verbonden met zijn daden, maar dat is het niet. Ook als je in eerste instantie niet veel weet over Eichmann of zijn proces, kun je de titel niet meteen koppelen aan Eichmann.

Mulisch heeft dit bewust gedaan om de machinepsychologie van Eichmanns karakter te illustreren. Hoewel er tijdens het proces en in de media over hem steeds de vraag opspeelt of hij een gewone burger was die enkel orders opvolgde of een koelbloedige moordenaar was – beschilderd Mulisch hem ongeveer in het midden van zijn boek als een machine die verwekt is. Hij ontkent niet dat hij een mens was, maar Mulisch onderstreept dat sommige mensen zo zijn en dat dat juist erg gevaarlijk is voor de welzijn van de wereld. Zo'n persoon met een machinepsychologie kan goed geïllustreerd worden met een onpersoonlijke, mechanische, onduidelijke titel. Als de titel bijvoorbeeld “het proces van Eichmann” luidde zou het meteen het waardeoordeel dat Eichmann maar een mens was doorschemeren en zou de lezer met een andere, bevooroordeelde mindset in het boek beginnen. Ook was Eichmann een erg stipte zakelijke ambtenaar waardoor zo'n officiële titel ook correspondeert met zijn eigen manier van doen.

Daarnaast wilt Mulisch ook dat de lezer het boek begint zonder zich meteen door de titel bewust te worden dat het een beschrijving is van Mulisch' erg persoonlijke meningen en gedachtegangen over het proces en het persoon Eichmann.

Kortom: Door een erg zakelijke en onduidelijke titel te kiezen weet Mulisch zowel er voor te zorgen dat men zonder mening aan het boek begint als dat hij er voor zorgt dat het de persoonlijkheid van Eichmann wordt gesymboliseerd. Dit kom je als lezer echter pas te weten wanneer je het boek uit hebt.

Structuur & perspectief

Zoals eerder genoemd is het boek niet in eerste instantie bedoeld als een boek maar was ieder hoofdstuk een los onderdeel van de reportage die apart van elkaar zijn gepubliceerd in de Elsevier. Het boek bestaat uit veertien hoofdstukken, oftewel artikelen en zijn op chronologische wijze geordend gekeken naar de datum dat ze zijn geschreven. Gestrekt over het jaar 1961. De meeste hoofdstukken/artikelen zijn losse verhalen, analyses of filosofische gedachtegangen over Eichmann, of een reis naar een plek die voor Eichmann belangrijk was (bijvoorbeeld Berlijn of Warschau). Maar twee hoofdstukken zijn dagboeken van de tijd dat Mulisch in Jeruzalem doorbracht en daadwerkelijk het proces bijwoonde. Deze hoofdstukken zijn ingedeeld per dag, en iedere dag is een samenvatting van wat Mulisch heeft gezien, gehoord, meegemaakt en hoe hij er over denkt.

Omdat het boek non-fictie is en een reportage/persoonlijke visie op de zaak is, is het ook uit het ik-perspectief vanuit de schrijver Mulisch geschreven. Maar het stuk gaat niet over de schrijver, maar het hoofdpersonage is Adolf Eichmann. Het perspectief is dus de blik van de schrijver op de zaak van het hoofdpersonage.

Decor

Omdat het boek non-fictie is, is de decor niet gekozen door Mulisch om een bepaalde symboliek te hebben, maar zijn het daadwerkelijk de plekken waar hij moest zijn om dit te schrijven en waar het zich ook daadwerkelijk allemaal afspeelde. Echter voegt Mulisch symboliek toe aan het decor om het stuk duidelijker te maken. Hetzelfde geldt voor tijd.

De belangrijkste plekken in het boek zijn Israel, Warschau en Berlijn. In Israel is de plek waar het proces werd gehouden in Jeruzalem belangrijk en de omgeving om Jeruzalem heen die de geschiedenis ademt.

In Israel onderstreept Mulisch dat de eeuwenoude geschiedenis die zich daar afspeelde te zien is aan de sfeer die daar hangt. Een droog, oud landschap met landtekenen waar de belangrijke gebeurtenissen in de geschiedenis zich afspeelde van talrijke culturen. Dit is een illustratie voor het idee dat het proces van Eichmann eigenlijk ook zo'n mijlpaal van de geschiedenis is die afgesloten word op de plek waar zich de meeste geschiedenis ter wereld zich heeft afgespeeld.

Dit wordt in contrast gebracht met het drukke, lichte, moderne, mechanische conferentiegebouw in Jeruzalem waar het proces wordt gehouden. Recht spreken is ook een vorm van ambt voor de staat en dit staat in verband met de essentie van het persoon Eichmann. Het is daarom ook alleen maar logisch dat machine Eichmann berecht wordt in een gebouw dat een machine lijkt, door de machine van het internationale recht. Als dit niet in verband met elkaar stond had Mulisch waarschijnlijk geen aandacht geschonken aan het beschrijven van dit gebouw.

Mulisch bezoekt Berlijn om de plek te zien van waaruit Eichmann opereerde en waar de Endlösung is bepaald. Dit doet hij om Eichmann meer te begrijpen. Door de verwoesting van Eichmanns kantoorgebouw, en de verandering van functie van de villa waar de Wannsee conferentie is gehouden, kan Mulisch Eichmann niet terugzien in deze locaties en leert hij niet veel meer over Eichmann dan wat hij al wist.

Hij besluit ook naar Warschau te gaan en de vernietigingskampen Auschwitz en Birkenau te bezoeken. In Warschau realiseert Mulisch zich pas dat zijn reportage over gebeurtenissen uit de geschiedenis gaan in plaats van over het heden. Dit komt specifiek door de omgeving van Warschau die strikt weer is opgebouwd zoals het was voor de oorlog zodat de herinnering van de oorlog niet terug te zien zijn in de omgeving. Het feit dat de omgeving zo authentiek is en geen spoor van verwoesting bevat, het gebrek aan bewijsmateriaal van de oorlog, zorgt juist voor het besef wat er is gebeurt. Terwijl de verwoesting van Berlijn of de heropbouw van Rotterdam bij Mulisch juist geen emoties opwekken terwijl het bewijsmateriaal daar recht voor zijn neus ligt. In Birkenau en Auschwitz verdwijnt Mulisch historische besef echter weer. Dit komt omdat dit de plekken zijn waar de ergste gruwelen van de oorlog zijn gepleegd en er nu, slechts 16 jaar later, in de dorpen om de kampen heen wordt geleefd alsof er niks ernstigs is gebeurt. Dit werkt erg ontnuchterend op Mulisch. Hoewel Warschau en de kampen een sterk gevoel naar voren brachten lijkt het niet alsof Mulisch het specifiek aan Eichmanns proces verbindt.

Wat tijd betreft is het ongeveer hetzelfde verhaal als locatie/decor. De tijd is vastgesteld voor Mulisch omdat hij over het nu schreef en niet omdat hij het koos om een symbolische reden. Maar om het verhaal meer diepte te geven voegt Mulisch wel symboliek toe aan het “nu” en “toen”. Tot het hoofdstuk over Warschau, het laatste hoofdstuk, heeft Mulisch het gevoel alsof hij over de actualiteit schrijft. Dit klopt in zekere mate, omdat het proces van Eichmann ook zich echt in het “nu” afspeelt waarin Mulisch schrijft. Echter is Eichmann pas 16 jaar na de oorlog opgepakt en is de oorlog intussen geschiedenis geworden. De wereld leeft niet meer in oorlog of wederopbouw, het staat in een nieuw begin met nieuwe eigen conflicten. Maar doordat Eichmann en zijn daden zo erg verwant zijn aan de oorlog is het logisch dat Mulisch de oorlog, zijn daden en het proces als een geheel ziet. Pas wanneer Mulisch Warschau bezoekt en ziet dat de Polen hun gewone vreedzame leven hebben opgepakt en niet uitstralen dat er zulke gruwelen zich hebben afgespeeld in hun land krijgt Mulisch pas een historisch besef en realiseert hij dat het proces van Eichmann eerder geschiedenis is dan actualiteit. Het is geschiedenis die te laat wordt berecht.

Stijl

Mulisch wisselt in deze artikelen tussen drie stijlen die de onderwerp die hij beschrijft stilistisch ondersteunen. Wanneer hij het bijvoorbeeld over de historische uitstraling van Israel en Warschau schrijft, of überhaupt een plek van belang, hanteert hij een erg kleurrijke beschrijvende schrijfstijl dat de omgeving gedetailleerd beschrijft. Je kunt als het ware precies voor je zien hoe de plek er uit ziet, wat voor sfeer er heerst en wat voor uitstraling het heeft.

Wanneer hij het over het proces heeft schrijft hij erg stipt en semi-wetenschappelijk. Hij beschrijft precies wat er gebeurt, hoe dingen gezegd worden en beschrijft minder dan bijvoorbeeld wanneer hij over een locatie schrijft. Echter kleurt hij deze stukken hier en daar in door er korte beschrijvingen, sfeerimpressies of een beschrijving van het uiterlijk van personen toe te voegen.

De derde stijl die hij hanteert is een erg filosofische stijl en deze gebruikt hij wanneer hij zijn eigen (filosofische) visie op Eichmann beschrijft. Hierin gebruikt hij veel verwijzingen naar belangrijke denkers, wetenschappers en mythische verhalen en brengt hij het stuk echt op een hoger niveau dat bijna onbegrijpelijk dreigt te worden voor mensen die niet al teveel algemene kennis bevatten.

Echter is er wel een overkoepelende stijl die terug komt in de drie stijlen die ik hierboven beschrijf. Mulisch schrijft namelijk in een erg toegankelijke en meeslepende stijl, hij weet zware kost met zijn stijl in te kleuren en je raast door zijn reportage heen. Hij weet het moeilijke simpeler te beschrijven zonder dat het direct in een simpele stijl verandert.

Als laatste vertaalt hij alles wat hij citeert van de personen waar hij over schrijft, behalve de uitspraken die oorspronkelijk in het Duits zijn geschreven. Dit doet hij omdat hij er van overtuigt is dat het SS-jargon de definitie van fascisme is. De nazi-symboliek moet origineel gehouden worden om het zo volledig mogelijk te kunnen begrijpen.

Slotzin

En in de witte nevel hangt de zon van Birkenau. Ver weg fluiten nog onafgebroken de locomotieven.

Beoordeling

Voor mijn eigen literatuurlijst op de middelbare school had ik al de aanslag en het proces van Harry Mulisch gelezen. Die boeken vond ik toentertijd geweldig en deels daardoor wist ik al voordat ik aan de zaak 40/61 begon dat ik het geweldig zou vinden. Dat en ook omdat ik als geschiedenis student erg geïnteresseerd ben in dit soort onderwerpen en graag de mening van een van mijn favoriete schrijvers over zo'n lastige morele kwestie wil weten.

Ik kan zeggen dat mijn voorgevoel over dit boek mij geen seconde in de steek heeft gelaten. Zoals ik al in het verslag zelf schreef, schrijft Mulisch op een erg toegankelijke, meeslepende manier over moeilijke onderwerpen die normaal zware kost dreigen te worden. Toch slaagt Mulisch er in dat het niet simpel wordt en zijn diepgang verliest. Een hele verademing na al die stapels historisch-filosofische studie boeken van mij die in onmogelijke saaie taal geschreven zijn en alleen een interessant onderwerp als redding hebben waardoor ik ze toch uitlees.

Voor een scholier uit de bovenbouw van de middelbare school die gefascineerd, gepassioneerd of geïnteresseerd is in de Tweede Wereldoorlog, geschiedenis en filosofie omtrent de schuldvraag en moreel in het algemeen is dit een geweldig boek om te lezen en om je eigen horizon te verbreden. Het is wel een pittig boek omdat Mulisch veel Duitse citaten in het stuk verwerkt en veel kennis eist om het te kunnen begrijpen - hij verwijst namelijk vaak naar belangrijke denkers, historische figuren, mythologische figuren en filosofen. Echter geloof ik dat het wel te doen is voor bovenbouw scholieren en is het een leuke uitdaging voor geïnteresseerden of liefhebbers van Mulisch. Zeker een aanrader dus, maar je moet wel weten voordat je begint dat je geen simpele roman te wachten staat. Ook al is het boek maar 220 pagina's dik.

Recensies

"Ik vind het meer een boek dat de overpeinzingen van Mulisch weergeeft inzake de figuur Eichmann. Natuurlijk beschrijft Mulisch wel het proces, maar belangrijker zijn zijn gedachten over deze nazi-figuur." http://recensies.infonu.n...lisch.html
"Ik vind dat Mulisch een goede reportage heeft geleverd waarbij hij duidelijk zijn mening op het onderwerp en de zaken daarbij heeft gefocust. Zijn uiteindelijke mening op Eichman is dat hij verschilde van andere SS’ers, hij volgde slechts bevelen op. Hoewel ik het zeker niet een leuk boek vond, leerde het mij wel op een andere manier van kijken naar mensen. Mulisch had goed uitgelegd hoe iemand zo erg beïnvloed kan worden dat hij niet meer door had wat hij zelf aan het doen was." http://149347.blogspot.nl...rtage.html
"I think Mulisch showed a very good insight of not only the trial but the person Eichmann, other Nazi\'s and especially what the trial meant for the world as well. So if you\'re interested in the Second World War in Europe and particularly the question \'why?\' than this is a book that you\'ll like!" https://www.goodreads.com...lse&page=1

Bronnen

Wikipedia pagina over het process tegen Eichmann
http://nl.wikipedia.org/w...zaak_40/61
Wikipedia pagina Harry Mulisch
http://nl.wikipedia.org/w...ki/Mulisch
Wikipedia pagina Adolf Eichmann
http://nl.wikipedia.org/w...f_Eichmann
Wikipedia pagina Moshe Landau
http://en.wikipedia.org/w...she_Landau
Wikipedia pagina Gideon Hausner
http://en.wikipedia.org/w...on_Hausner
Wikipedia pagina Avner Less
http://en.wikipedia.org/w...Avner_Less

Overhoor jezelf

Wat wilt Mulisch met de foto van het gezicht van Eichmann aantonen?
Wat was het probleem van de aanklacht die Hausner deed?
Wat is het gevaar van Mulisch' visie op Eichmanns schuld die in het boek besproken wordt
Waarom vindt Mulisch het vervelend wanneer de rechter aan Eichmann vraagt om minder langdradig zijn verhaal te doen?
De locatie van het proces maakt het proces subjectief volgens Mulisch
Hoe heet de advocaat van Eichmann?
Welke openbaring krijgt Mulisch wanneer hij in Warschau komt?
Waarom gaat Mulisch het gebouw waar de Wannsee besluiten zijn gemaakt en Eichmanns kantoor bezoeken?
Je hebt nog 3 Zeker weten goed verslagen over.

Wil je onbeperkt toegang tot alle Zeker Weten Goed verslagen? Meld je dan aan bij Scholieren.com.

41.053 scholieren gingen je al voor!

REACTIES

Log in om een reactie te plaatsen of maak een profiel aan.

M.

M.

Zeker weten goed en dan wat "wilt" opschrijven i.p.v. wat '"wil"?

5 jaar geleden

Joost

Joost

Ben te afgeleid door de TIENTALLEN spel- en taalfouten om me op de inhoud te kunnen focussen, die overigens ook heel vaag is soms. Zeker weten goed??

1 jaar geleden

Andere verslagen van "De zaak 40/61 door Harry Mulisch"