Feitelijke gegevens

• 1e druk, 2010
• 285 pagina's
• Uitgeverij: Cossee

Flaptekst

Eerste zin

Het was me vaak opgevallen hoe lelijk mensen worden als ze bulderlachen.

Samenvatting

Het is 11 januari 1946. De hoofdfiguur Ernst Hofman is komiek (een soort cabaretier) en hij treedt voor de eerste keer weer op na de Tweede Wereldoorlog. Hij ontmoet een oude bekende, de toneelmeester. Ernst vertelt dat hij een vrouw in de oorlog heeft ontmoet die heel mooi kon zingen. Dat is de opstart naar de hoofdstukken waarin over de oorlog wordt verteld. Ernst is in 1907 geboren en hij is in 1944 dus 37 jaar.

Het is februari 1944. Ernst is opgepakt bij een razzia en gedropt in een veewagen die naar een concentratiekamp in Polen rijdt. In de trein valt hem onmiddellijk een mooie vrouw op. Op haar wordt hij op het eerste gezicht verliefd. Later zingt ze een prachtig lied waardoor iedereen stil wordt.

Een andere man, Max de Ronde, een diamantair, valt ook op. Om de mensen te vermaken gaat Ernst (wiens motto is “zonder Ernst geen humor”) grappen vertellen. Dat veroorzaakt herrie in de trein en Duitse soldaten schieten op wanden van de trein, waarbij Max de Ronde het slachtoffer wordt. Ernst pakt de jas van Max en voelt dat in de voering een diamant zit. Hij neemt hem mee en stopt hem in zijn aars om te voorkomen dat de Duitsers de diamant afpakken. In het kamp worden de eerste mensen afgescheiden van de rest. Zij die mogen gaan douchen weten op dat moment nog niet dat ze meteen zullen worden omgebracht. Helena Weiss, de vrouw die zo mooi kon zingen, wordt van hem gescheiden. Ze moet naar de vrouwenbarakken.

Ernst springt in de bres voor een zieke jongen, maar dat komt hem op een aantal stokslagen te staan. Later praat hij daarover met de blokoudste, de Pool Schlomo. Die geeft hem adviezen hoe hij zich moet gedragen in het kamp. Elke dag sterven er mensen. 

In een hoofdstuk blikt Ernst terug op zijn jeugd. Zijn vader is van Duitse afkomst. Hij heeft in de Eerste Wereldoorlog gevochten en daarover verschrikkelijke dingen verteld. Zijn moeder die toneelspeelster is, ziet hij maar weinig. Later wordt ze gewurgd gevonden. Zijn vader sterft in 1928 door een kogel in zijn hoofd te jagen. Ernst ontwikkelt in die tijd zijn komische talent door voor het personeel op te treden.

De gevangenen moeten zwaar lichamelijk werk buiten het kamp verrichten. Er vallen elke dag een aantal doden. Soms moet een kind zijn eigen vader doden, omdat die niet mee kan komen. De SS’ers zijn onmenselijk. Ook de Kapo’s (door de Duitsers aangestelde gevangenen die een bevoorrechte positie innemen) zijn slecht. Het eten is bovendien bar en boos. Er is wel ruilhandel in het kamp. Na weer zo’n zware werkdag moet Ernst weer bij Schlomo komen. Die valt eigenlijk best wel mee en geeft hem weer goede info over het kamp. Ook krijgt Ernst sokken in ruil voor het vertellen van een mop over Hitler. Schlomo is ook bereid in ruil voor nog meer humor hem in contact te brengen met Helena Weiss die in de vrouwenafdeling zit. Zijn eerste optreden voor de gevangenen wordt een imitatie van Charlie Chaplin (zie voorkant boek). Hij brengt de grappen onder het motto van “elke dag een lach.” Ook de gevangenen vertellen grappen: wie de leukste mop vertelt, wint iets. Via Schlomo krijgt hij een brief van Helena Weiss die er niet zo goed aan toe is. In het kamp geldt de regel: wie ziek is, wordt afgekeurd en wie afgekeurd wordt, maakt een enkele reis naar het crematorium. Schlomo heeft echter mededogen met hem en haar. Ernst wordt namelijk ziek. Er zijn echter mensen in het kamp die vinden dat hij de oorlog moet overleven. Hij heeft vlektyfus, maar krijgt wel de goede medicijnen voor de behandeling ervan. Na enige tijd mag hij aansterken op de afdeling der bevoorrechten. Hij ziet dat een beruchte Kapo ook op zijn afdeling ligt en hij vraagt aan een Joodse dokter of die hem wil helpen deze Kapo te doden. Hij krijgt een injectienaald, maar hij kan het niet. Dan sleept hij een lijk naar de mans bed en hij kleedt deze moslim uit. De man wordt nu door de kampleiding voor ontucht met mannen gestraft met de dood. Zo bereikt Ernst toch zijn doel.

Na de ziekenhuisopname stelt de kampcommandant Müller voor dat hij cabaretvoorstellingen geeft voor de Duitsers in ruil voor overleven tot na de oorlog. Ernst weigert eerst, maar moet een weddenschap met de commandant aangaan dat hij mensen aan het lachen kan brengen die vlak voor hun dood staan. Wanneer hij verliest, moet hij alsnog voor de Duitsers optreden. Hij moet dan op een bijzonder moeilijke afdeling werken. Onwetende mensen moeten worden uitgekleed zogenaamd om te gaan douchen, maar ze worden in werkelijkheid vergast. Hij moet dan van tevoren grappen vertellen aan hen. Het is een verschrikking voor hem. Ernst helpt een trotse Hongaarse balletdanseres met een waardige dood: ze kleedt zich niet uit. 
Daarna komt de situatie voor dat hij een andere bewaker die een grap maakt over de joden die de dood zijn ingejaagd dood slaat. Deze humor kan hij blijkbaar niet verdragen.

Dan komt de dag dat hij Helena weer ontmoet. Ook zij moet de douche in. Ernst gaat met haar de ruimte in en wil de kampcommandant spreken. Hij zal voor de Duitsers gaan optreden als ook Helena een vrijgeleide krijgt. De commandant stemt ermee in. Hun beider vaders hebben in de Eerste Wereldoorlog gestreden en Ernst is tenslotte een Duitser. Hij krijgt een bevoorrechte positie in een betere afdeling voor musici en dergelijke. Daar ontmoet hij Schlomo weer. Die krijgt het voorrecht hoertjes te bezoeken, maar hij praat alleen maar met een Pools meisje dat hij kent. Ernst vraagt hem de diamant te halen uit de barak waar hij hem heeft verstopt. Schlomo doet het. Het meisje zegt dat Schlomo voor de oorlog priester van een bekende kathedraal was.

Ernst moet zijn programma voor de Duitsers goed voorbereiden en krijgt daarvoor alle tijd. Hij wil na de eerste geslaagde uitvoering een gunst van de commandant. In ruil voor de diamant wil hij dat de tweelingzonen van Max de Ronde worden gered. De commandant weigert maar neemt wel de corruptiediamant mee.

Helena wordt verzorgd op het ziekenzaaltje van het kamp. Ernst mag haar bezoeken. Ze vertelt hem dat ze onderwijzeres was op een schooltje in Amsterdam. Haar schoolhoofd liet haar naam veranderen in mevrouw De Wit en ook de kinderen wisten niet dat ze een Jodin was. Toen er een NSB'er als schoolhoofd kwam, werd ze verraden. Ernst zegt dat ze mooi kan zingen. Zou ze ook niet willen optreden voor de Duitsers? Helena weigert vastberaden. 

Ernst begint op te treden met de trieste clown Grosso. De voorstelling lijkt een beetje melig, maar ze hebben wel flink succes. De commandant is zeer tevreden. Helena mag bij de kinderen van de commandant oppassen en dat betekent een flinke verbetering in haar levensomstandigheden. Ze moet wel nette kleren uitzoeken uit de berg met bewaarde kledingstukken van kampslachtoffers. Daar heeft ze heel veel moeite mee, vooral als ze een naamkaartje in een kledingstuk aantreft. Ernst wil echter koste wat het kost de oorlog overleven. Zo moeten ze optreden bij een kinderfeestje van de tweeling van de commandant. Ernst doet goocheltrucs en Grosso speelt weerde zielige en klunzige clown. Ook dat is redelijk succesvol. Maar het gaat veranderen. Op een dag worden Himmler en Eichmann aangekondigd. Ernst is nerveus en ook Grosso doet vreemd. Hij heeft een blikje met giftig blauwzuur ontvreemd en trekt dat open tijdens de voorstelling. Hij rolt het in de richting van Himmler (een soort verzetsdaad) maar komt zelf door het giftige gas om het leven. Er breekt paniek uit en de commandant denkt aan een complet waartoe ook Ernst behoort. Hij wordt opgesloten in een “verstervingscel”: hij krijgt daar nauwelijks te eten. Hij geeft echter niet toe aan zijn ondervragers, die hem ook slaan, dat hij in het complot zit of dat er überhaupt sprake is van een complot. Zeven mensen inclusief de dirigent van het artiestenorkest worden vanwege de vermeende aanslag doodgeschoten. 

Aan het einde van een lange periode (het is inmiddels Kerstavond 1944 geworden) wordt hij uit zijn dodencel gehaald. Hij heeft het overleefd. Hij ziet daarna zowel Schlomo als de commandant weer. De laatste vraagt of Ernst als getuige à decharge voor hem wil optreden, want de Russen komen eraan en hij zit in de piepzak. In ruil daarvoor zal hij Helena meenemen op zijn vlucht, opdat die zal overleven. De Russen staan voor de poort en de Duitse bewakers vluchten, maar nemen gevangenen mee. Schlomo en Ernst verbergen zich en overleven ook de laatste week. Ze verwelkomen de Russische soldaten, maar die zijn niet veel beter dan de Duitsers. Ze zijn even wreed. Ex-gevangenen nemen wraak op de Kapo’s en ook Schlomo die eigenlijk een heel goede blokoudste was, moet het ontgelden. Ze slaan hem dood. In de armen van Ernst sterft hij. Ernst is helemaal van slag.

Hij komt kort daarna echt vrij. Via een lange Europese omweg keert hij terug naar Amsterdam. Zijn huis is er echter niet meer. Het is weggebombardeerd door de Engelsen. Na de bevrijding bereidt hij een nieuw programma voor. In het kamp heeft hij Helena beloofd dat hij precies één jaar na zijn bevrijding door de Russen een optreden in het theater zal verzorgen. Hij krijgt een uitnodiging om als getuige op te treden in het proces tegen Müller, de kampcommandant. Omdat hij geen teken van leven heeft gezien van Helena, gaat hij niet naar het proces. Zal hij haar ooit weer zien? Later leest hij dat Müller de doodstraf heeft gekregen. Hij vindt het niet erg.

We keren in het laatste deel weer terug naar hoofdstuk 1. Ernst zit in de laatste voorbereiding van zijn optreden. Tijdens de voorstelling laat hij de lichten aandoen. Hij verwelkomt een aantal denkbeeldige gasten. Dan ziet hij een bekend gezicht in de zaal zitten. Een vrouw die hij herkent. Helena. Op dat moment breekt Ernst emotioneel.

Personages

Ernst Hofman

Ernst Hofman is een komiek die een natuurlijk gevoel voor humor en een talent om mensen te laten lachen heeft. Ook heeft hij een sterk rechtvaardigheidsgevoel, wat natuurlijk moeilijk is in een concentratiekamp. Hij wil dat de zonen van de man die door zijn toedoen is omgekomen (Max de Ronde) worden gered, en wil de harteloze Kapo ombrengen. Ernst heeft een sterke overlevingsdrang, en wil koste wat kost de oorlog overleven, het liefst met Helena. Uiteindelijk lukt hem dat ook, door een en ander voor de Duitsers te doen, maar nooit ten koste van anderen.

Helena Weiss

Een joodse vrouw die Ernst ontmoet in de trein naar het kamp. Ze is erg mooi en kan bovendien mooi zingen. Ze was vroeger lerares aan een Amsterdamse school. Mede door Ernst overleeft ze de oorlog, en een jaar later bezoekt ze zijn theatershow.

Schlomo

Een voormalige Poolse priester die nu blokoudste is in het kamp. Hij is helemaal geen verkeerde man, en leert Ernst e.e.a. over (over)leven in het kamp. Aan het eind wordt hij toch vermoord door andere kampoverlevenden. Hij sterft in de armen van Ernst.

Quotes

"Hij keek me streng aan. 'Daar kan ik niet aan meewerken, meneer Hofman. Wat u ook van plan bent. Dat begrijpt u toch zeker wel.'
'Dit is een vernietigingskamp, dokter.'
'Mag ik u eraan herinneren dat ik de eed van Hippocrates heb afgelegd?'
'Mag ik u er aan herinneren dat deze man met zijn knuppel talloze mensen de schedel heeft ingeslagen? Als hij straks weer is opgelapt, gaat hij daar gewoon mee door.'" Bladzijde 119

"Een halfuur later kwamen ze aan. Het bleken vrouwen te zijn, wasbleek en mager, beroofd van hun kroon - de meesten hadden gekortwiekt, piekerig haar. Ik schatte het aantal op zestig, zeventig. Ze waren hun schoonheid vergeten. Sommige keken schichtig om zich heen. Ik dacht aan Helena. Zij was in bed bezweken. Dit was haar tenminste nog gespaard gebleven." Bladzijde 159

"De musici grijnsden. Ze keken elkaar aan. Wlody haalde diep adem. A one, a two, a one two three four - en de cello, de trompet, de klarinet en het slagwerk zette in. Roll 'em was mijn favoriete Benny Goodman-nummer." Bladzijde 229

Thematiek

Goed en kwaad

Het belangrijkste thema in deze roman behandelt de vraag hoe ver je moreel mag zakken om ervoor te zorgen dat je een gruwelijke situatie overleeft. Ernst Hofman moet zich afvragen of het moreel aanvaardbaar is dat je voor de Duitsers cabaretprogramma’s gaat optreden in ruil voor de belofte dat je de oorlog dan zult overleven. In die morele strijd zit een climax. Eerst vertelt Ernst in de trein naar het kamp enkele moppen voor zijn lotgenoten. Door de hilariteit die dit veroorzaakt, wordt er door de Duitsers geschoten op de trein. Daardoor komt de joodse diamantair Max de Ronde om het leven. Die heeft twee zoons en Ernst voelt zich daarna verantwoordelijk voor het leven van die jongens. Met behulp van de diamant van Max probeert hij het leven van de jongens te redden.
In het kamp wordt hij door de blokoudste Schlomo gevraagd om voor de gevangenen op te treden. Dat is eigenlijk wel een aanvaardbare situatie. In het kamp heerst veel ellende en door de opgesloten gevangenen te laten lachen o.a. door zijn imitatie van Charlie Chaplin kan hij hen moreel steunen. Hij krijgt daarvoor in de plaats wel enkele faciliteiten, maar dat is op zich niet zo erg. Belangrijk voor Ernst is dat hij nieuws krijgt over zijn geliefde Helena en dat rechtvaardigt in zekere zin wel zijn houding. Bovendien berokkent hij er niemand schade mee.
Hij moet dan in een nieuwere situatie optreden door Duitse SS’ers. Dat vindt hij in eerste instantie een stap te ver gaan. Hij weigert aan het verzoek van de kampcommandant te voldoen. Hij wil niet voor de Duitsers optreden. De Duitse commandant heeft echter wel een manier gevonden om hem voor een duivels dilemma te plaatsen. Hij moet daarvoor in de plaats grappen gaan vertellen op de ergste plaats die je je kunt voorstellen, nl. vlak voor de deur van de gaskamers. Later weet hij ook wat de gevangenen te wachten staat, dan past natuurlijk humor helemaal niet meer. Hij kan die situatie ook niet verwerken. Typisch is ook dat hij een andere bewaker doodslaat die een overigens niet al te ernstige grap maakt over de dode Joden. Hij kan het tenslotte niet meer aan wanneer zijn geliefde Helena de gaskamer in moet en dan belooft hij voor de Duitsers op te treden. Je zou het nog kunnen verdedigen met de gedachte dat hij op die manier het leven van een vrouw redt. Hij betaalt zijn prijs voor de eerste weigering en hij gaat voor de Duitsers optreden. De kampcommandant is heel tevreden over zijn werk en ook Helena profiteert daarvan mee. Ze heeft moreel echter veel meer bezwaar dan Ernst. Ook de andere artiest Grosso heeft meer lef dan Ernst. Wanneer hij moet optreden voor twee Duitse oorlogsmisdadigers (Himmler en Eichmann) durft Grosso het aan een blik blauwzuur open te trekken en een aanslag te plegen. Hij weet dat hij in alle opzichten de daad met de dood zal moeten betalen. Ernst zou dit niet gedurfd hebben. Die weet echter de ondervragingen en de martelingen te doorstaan en overleeft ook die situatie. De wil om te overleven is bij hem bijzonder groot en het is een symbolische datum (Kerstavond) waarop hij uit de dodencel mag komen.
Hij betaalt daarna niet de prijs die de andere samenzweerders met de Duitsers wel betalen: de Kapo´s worden lichamelijk gestraft en de blokoudste Schlomo wordt zelfs doodgeslagen. Dat is een niet te verteren zaak voor de komiek. Schlomo heeft veel goede dingen gedaan voor de gevangenen in het kamp. Niet iedereen kon daarvoor begrip opbrengen.

Motieven

Liefde

Ernst en Helena worden verliefd op elkaar. Er lijkt zelfs sprake te zijn van liefde op het eerste gezicht.

Wo ii: algemeen

Het verhaal speelt zich af in de Tweede Wereldoorlog, voornamelijk in een concentratiekamp.

Motto

Het motto dat Webeling aan zijn roman meegeeft is een citaat van de Amerikaanse schrijver Mark Twain. 
The secret source of humor itself is not joy but sorrow. 
There is no humor in heaven. 
Het motto geeft de thematiek van de roman weer. De concentratiekampen waren de hel op aarde en het is de vraag in deze roman of humor je in die situatie redt.

Trivia

Pieter Webeling is oud redacteur van HP/De Tijd.

Titelverklaring

De roman geeft net als het motto de thematiek van deze roman aan. In de vernietigingskampen staat de dood centraal en waan je je in de hel. Je bent vlak bij de vernietiging. Kan humor je in die situatie helpen? Dat lijkt te lukken voor Ernst Hofman die de oorlog kan overleven dankzij zijn komiek-zijn, maar de slachtoffers van de Holocaust hadden toch niets aan zijn grappen vlak voordat ze de doucheruimtes en de gaskamers werden ingestuurd.

Structuur & perspectief

Structuur
Er zijn 42 hoofdstukken die wel genummerd zijn maar geen titel dragen. Het eerste en het laatste hoofdstuk beschrijven de situatie in januari 1946, wanneer Ernst een voorstelling voorbereidt. Hij heeft dat in het kamp beloofd aan Helena, de vrouw op wie hij verliefd is geworden.
De andere 40 hoofdstukken beschrijven de situatie van februari 1944 tot aan januari 1945. In die hoofdstukken vertelt Ernst over de treinreis naar een Pools vernietigingskamp en het verschrikkelijk verblijf daar. Het verhaal van het verleden wordt dus ingeklemd tussen twee hoofdstukken uit 1946 (het verhaalheden). Het verhaal heeft dus de structuur van een kadervertelling: het kader is dan de periode uit januari 1946. Het verhaal heeft een gesloten einde: de oorlog is voorbij en Helena heeft plaatsgenomen in de zaal.

Perspectief 
Ernst Hofman is in 1906 geboren. Hij is een achteraf vertellende ik, omdat hij na zijn eerste optreden na de Tweede Wereldoorlog terugblikt op zijn jaar in een concentratiekamp in Polen. Hij vertelt dan ook in de o.v.t.. Samen met de door de auteur gekozen structuur weet je dan wel dat de spanning of Ernst in de erbarmelijke omstandigheden blijft leven, van het verhaal af is. Immers, Ernst heeft de oorlog overleefd. 
In 1944 is hij 37 jaar. Hij is namelijk geboren in november 1907. 
In januari 1946 is hij 38 jaar.

Decor

De tijdlagen van het verhaal 
In het eerste en het laatste hoofdstuk is het januari 1946. 
In de andere hoofdstukken wordt de tijd beschreven van februari 1944 tot aan januari 1945.

Het decor van de handeling 
Het belangrijkste decor (de symbolische ruimte of de belangenruime) is het vernietigingskamp in Polen, waar Ernst Hofman in het laatste oorlogsjaar van 1944 tot 1945 wordt ondergebracht. Ernst vertelt de gruwelijkste dingen over de gebeurtenissen in het kamp: o.a. de houding van de SS’ers, de Kapo’s en de gruwelijke vergassing van de Joden. Maar hij vertelt ook over de manier waarop hij weet te overleven.
Een tweede decor is het theater in Amsterdam waar hij na de oorlog zijn eerste voorstelling geeft.

Slotzin

Ik brak. Alles kwam los. Ik lachte. \'Fijn dat u er bent.\'

Beoordeling

Hoewel er enkele zwakke punten in de roman zitten, bijvoorbeeld de plotselinge verliefdheid van Ernst voor Helena onder omstandigheden (het weggevoerd worden in een trein) waarin je niet meteen aan een verliefdheid maar eerder aan overleven zou denken, is “ De lach en de dood” toch een indrukwekkende roman. De gruwelijkste passages- bijvoorbeeld de vergassing van de joden - zijn ook meteen de sterke punten van de roman. Ze geven een macaber beeld van de situaties in de Poolse vernietigingskampen. Dat vraagstuk van de Holocaust blijft mensen nu eenmaal intrigeren. 

De structuur van de roman zorgt er echter voor dat de ultieme spanning achterwege blijft. Door de kadervertelling weet de lezer dat Ernst de oorlog heeft overleefd en dat hij dus niet kan sterven in de dodencel. Hij moet het overleven, anders kan hij in 1946 zijn voorstelling niet voorbereiden. Dat neemt wel de spanning voor een gedeelte weg. Die wordt ingevuld door de vraag of Helena de oorlog heeft overleefd en of zij samen herenigd zullen worden. De vraag is of het tweede element in de roman (de verliefdheid voor een vrouw die hij nauwelijks kent) het belangrijkste thema in de roman niet wegdrukt. 

Zijn die twee motieven goed met elkaar te combineren? Persoonlijk ben ik ban mening dat dit niet het geval is en dat het eigenlijk afleidt. Bovendien dwingt het de schrijver tot een happy end, wat eigenlijk niet zo voor de hand ligt. Het is te mooi fictief einde voor deze gruwelijke roman. Wanneer Helena de oorlog overleefd had, zou ze toch direct contact gezocht hebben met Ernst. Hij heeft er immers voor gezorgd dat ze de oorlog had overleefd en dan wacht je niet af totdat je de redder van je leven in een theater ziet optreden. 

Niettemin is “De lach en de dood“ een alleszins lezenswaardige roman voor scholieren die op de hoogte willen zijn van de situatie in de vernietigingskampen. Ook kunnen ze doorzien hoe humor ten opzichte van ellende werkt. Maar het is geen roman voor al te jeugdige lezers. Eindexamenleerlingen van havo en vwo kunnen (zeker met enige voorkennis over de Holocaust) de roman wel lezen. 
De literaire waarde van Webelings roman: twee punten.

Recensies

"Wel jammer is dat Webeling in het eerste hoofdstuk een deel van de ontknoping weggeeft: Ernst gaat weer optreden. De lezer weet dus dat hij zal overleven. " http://recensieweb.nl/rec...end-decor/

"De lach en de dood is een indrukwekkende roman waarin de gruwelijkste passages, ook meteen de sterkste punten van de roman zijn." http://www.literairnederl...-webeling/

Bronnen

Website van de schrijver.

http://www.pieterwebeling.nl/