Onze vrienden van Markteffect doen hun jaarlijkse Scholierenonderzoek. Geef jouw mening over het onderwijs en maak kans op JBL headphones of Bol.com-bonnen van 15 euro.

 

Doe mee


ADVERTENTIE
1500 euro winnen met je PWS of Sectorwerkstuk?

Heeft jouw PWS of Sectorwerkstuk een link met het Rijksmuseum? Stuur je werkstuk dan vanaf december in voor de Junior Fellowship profielwerkstukwedstrijd van het Rijksmuseum. En maak kans op € 1500 en een traineeship! 

Dola de Jong

De thuiswacht

Querido, Amsterdam, 1954

Psychologische roman

196 bladzijden

 

Titelverklaring: Bea wacht altijd braaf thuis tot Erica terugkomt als ze weer eens uit is geweest. Eén keer benoemd ze dit letterlijk, op pagina 150: “Weer was ik de thuiswacht, weer moest ik de nieuwe ontwikkelingen uitzitten.”

 

Opdracht: “Voor M. en K. ter herinnering van W.”

 

Samenvatting

Bea blikt terug op haar tijd met Erica. Erica voelt zich direct aangetrokken tot haar, met haar jongensachtige kapsel. Bea heeft haar ontmoet bij een gemeenschappelijke vriendin en ze gaan uit praktische overwegingen samenwonen in Amsterdam: Bea omdat ze sowieso al wilde verhuizen en Erica omdat ze ruzie had gehad met haar moeder, ‘Ma’. Ze hebben allebei een eigen kamer en de schuifdeur tussen deze ruimtes blijft altijd dicht. Ze hebben afgesproken elk hun eigen gang te laten gaan en elkaar daarin los te laten. Zo gebeurt het ook. In het eerste jaar weet Bea nagenoeg niks van Bea. Heel af en toe laat ze wat los over haar jeugd, maar ze is vaak stil en teruggetrokken. Af en toe blijft ze een hele zondag in bed, omdat ze door de weeks niet of nauwelijks slaapt. Bea zorgt op een bijna moederlijke manier voor Erica, bijvoorbeeld wanneer ze een bed voor Erica koopt omdat ze er geen heeft. Na ongeveer een jaar erft Erica 3000 gulden van een kinderloze oom. Ze heeft een koortsachtige haast om het geld uit te geven en samen eten ze elke avond in restaurants, gaan naar de schouwburg en kopen luxeproducten. Bea stemt in na enig verzet, alles om de rust terug te krijgen.

Op oudejaarsavond heeft Erica haar collega’s uitgenodigd. Bea verzorgt alles: de drankjes, maar ze zorgt er ook voor dat de gesprekken lopende blijven. Ook hier neemt ze dus weer de verzorgende rol op zich. Rond 2 uur ’s nachts komt ook Erica’s baas langs. Erica had eerder dat jaar veel aandacht aan hem besteed, als een verliefd meisje. Dit kwam Bea toen al raar voor, want zij had het nooit over mannen: “Nu en dan had ik me er rekenschap van gegeven dat het chapiter ‘mannen’ door Erica vermeden werd.” (pagina 23). Nu reageert Erica juist geschokt en opgelaten en verlaat ongezien het huis. Bea besluit het er verder niet meer over te hebben, wat kenmerkend is voor hun relatie: conflicten moeten zoveel mogelijk vermeden worden.

Die winter pakken ze samen een paar dingen op, maar het zijn allemaal vlagen van enthousiasme die staan voor Erica’s rusteloosheid en het onderdrukken van een ander gevoel. Bea is zich ervan bewust dat de oorzaak van deze rusteloosheid emotioneel is en te maken heeft met haar eigenlijke wezen.

Dat voorjaar ontmoet Bea Bas, haar nieuwe leidinggevende. Met hem heeft ze haar eerste echte relatie, al duurt deze, zoals al haar relaties met mannen, maar kort. Achteraf zegt ze hierover: “Mannen staan als schimmen in de coulissen van mijn leven. Op het toneel, waar Erica de hoofdrol vervuld had, was voor hen geen plaats.” (pagina 40).

Erica wil vakantieplannen maken voor de zomer, maar Bea is ook al mee gevraagd door Bas. Bea gaat alle confrontatie uit de weg, om maar geen keuze tussen de twee te hoeven maken. Uiteindelijk gaat ze met Erica mee naar de Rivièra, omdat Bas was vertrokken na een grote ruzie met Erica. Ze besteden samen veel tijd aan het plannen van de vakantie, wat hun band versterkt. Eenmaal in Frankrijk, op doorreis naar de Rivièra, heeft Erica ontzettende haast om alles te zien, terwijl Bea het wat rustiger aan wil doen. ’s Avonds ging Erica op stap, Bea alleen achterlatend in haar hotelkamer. In Parijs ontmoeten ze ook Judy, een Amerikaanse toerist. Als Judy bij ze komt zitten, is Erica verkocht. Ze is gefascineerd door de jonge Amerikaanse en ze besluit Judy mee te nemen, waardoor Bea al snel op de achtergrond verdwijnt. Bea besluit haar koffers te pakken en terug te gaan naar Nederland, de enige keer dat ze tegen Erica ingaat. Uiteindelijk besluit ze toch bij Erica te blijven. Judy lijkt ze te achtervolgen, en ondanks een paar heftige ruzies tussen Judy en Erica, lijken ze onafscheidelijk. Erica besluit nog wat langer in Frankrijk te blijven, samen met Judy. Bea moet alleen naar huis.

Hier begint de bezorgdheid van Bea om Erica en de ontwikkelingen wat betreft de Tweede Wereldoorlog. Deze internationale crisis geeft Bea een excuus voor haar onrust en het geeft haar de mogelijkheid openlijk te praten over Erica. In werkelijkheid kan de internationale situatie haar weinig schelen, alleen het conflict tussen Erica en haar is belangrijk. Als Erica op 29 augustus ineens weer voor de deur staat, is het alsof ze nooit is weggeweest. Opnieuw laat Bea haar begaan.

De internationale situatie wordt steeds kritieker en Erica vertelt, alsof het niets is, dat ze half Joods is. Ze heeft voor het eerst een uitgesproken mening over de politiek en ze verdeelt de mensheid in goeden en NSB’ers. Dit blijkt slechts een bevlieging, want van de een op de andere dag gooit Erica de strijdbijl neer. Ze zegt dat haar baas haar de keuze had gegeven tussen haar baan en haar politieke bedrijvigheid, en ze had voor haar baan gekozen. Pas later beseft Bea dat hij Erica waarschijnlijk heeft gechanteerd met een verhouding met een vrouw. Erica belandt in een depressie: ze gaat niet meer uit, behalve naar haar werk, en ze ziet er slecht uit. Bea voelt zich machteloos: “Wanneer mijn bezorgdheid me deed ontwaken, zag ik door de tussendeuren het licht. Helpen kon ik haar niet.” (pagina 84).

Ineens krijgt Erica het idee te verhuizen naar Egmond aan Zee. Bea vergelijkt haar met een vogel die niet besluiten kan waar neer te strijken. Ze stemt in met het idee, omdat ze verwacht dat Erica het toch weer vergeet. Dat doet ze niet, en een week later heeft Erica de sleutel van een nieuw huis geregeld. Bea probeert er nog wat tegenin te brengen, maar besluit er haar mond over te houden. “De vogel had eindelijk tot een rustplaats besloten.” Drie weken later vertrekken ze naar Egmond. Erica heeft ene Dolly opgescharreld om te helpen met de verhuizing en ze lijken het samen heel gezellig te hebben. Opnieuw is Bea alleen: als een  meubelstuk meegesleept in Erica’s vlucht. Eenmaal in Egmond komt Erica niet meer buiten, maar Bea voelt zich tevreden. Ineens komt de rusteloosheid in Erica weer boven: nu moeten ze elke avond op stap. Bea houdt het na een paar weken voor gezien en besluit Erica alleen haar gang te laten gaan. Ze heeft geen idee waar Erica ’s nachts uithangt, omdat ze elkaar nauwelijks nog spreken. Eén nacht wil Erica Bea spreken. Eerst vertelt ze dat ze terug wil naar Amsterdam en dat al heeft geregeld met de nieuwe huurders. Daarna vertelt ze over haar ‘abnormaliteit’, haar ‘verkeerd-zijn’: Erica is lesbisch en ze vindt dat Bea haar aan het lijntje heeft gehouden. Ook zegt ze dat Bea ook ‘zo’ is. Na die nacht vertrekt Erica en Bea wist al haar sporen: “[…] had ik een bad genomen, de liefkozingen van de autoritaire handen en haar dwingende mond weggeboend, de lavendel- en sigarettengeur, die ik toen ook aan mijn huid rook, weggewassen.” (pagina 103). Het lukt Bea niet langer normaal te functioneren en ze zegt haar baan op. Ze slaapt een aantal keer met een jonge schilder in de hoop haar evenwicht te hervinden. Na een aantal weken herpakt ze zichzelf en ze vindt een nieuwe baan.

Bea maakt zich zorgen om Erica’s veiligheid, omdat ze half-Joods is. Ze besluit Erica te helpen het land uit te komen naar Amerika, hoewel ze het hier lastig mee heeft. Haar helpen betekent dat Bea haar kwijt zal raken, terwijl ze zo graag voor haar wil zorgen. Alles is geregeld, maar Erica verspilt haar kans om bij een Duitse celliste te blijven. Ondertussen wordt de dreiging steeds groter: Ma is bij de NSB en heeft een niet al te vriendelijk bezoek gebracht aan Erica, die inmiddels weer bij Bea is ingetrokken, en Bea’s huis wordt doorzocht door Duitsers, wanneer Erica alweer is vertrokken. Bea blijft dagenlang weg en uiteindelijk komt het nieuws dat ze gevangen is genomen in de Weteringschans. Bea heeft alles geprobeerd om haar vrij te krijgen, maar het mocht niet baten. In 1941 krijgt Bea bericht van het overlijden van Erica: longontsteking in het concentratiekamp bij Vught. 

 

“Lange tijd dacht ik dat mijn rol zuiver die van toeschouwer is geweest, maar nu weet ik dat ik mijn koers om Erica verlegd heb. Of het zo beter is geweest, of dat ik gelukkiger geworden was zonder haar, wie zal dat bepalen? Ik zeker niet.” (pagina 7)

 

 

3 Verhaaltechniek

Thema’s en motieven

Thema’s:      - Ontdekken van jezelf. Bea blijft ontkennen dat ze ‘abnormaal’ is, terwijl ze in het commentaar laat doorschemeren dat ze toch echt zo is. Het lijkt daar ook alsof ze er oké mee is. Erica heeft het een tijd geleden al voor zichzelf geaccepteerd, hoewel er nog een groot taboe op ligt in de samenleving.

Motieven:     - Tweede Wereldoorlog. Erica is half-Joods en Bea wil haar helpen vluchten naar Amerika. Erica laat dit echter niet toe en ze overlijdt in 1941.

  • Vriendschap. Bea en Erica trekken in eerste instantie bij elkaar in omdat ze vriendinnen zijn. Later slaat deze vriendschap om in verliefdheid, van beide kanten, hoewel Bea dat dan ontkent.
  • Liefde. Bea heeft nog nooit echte liefde gevoeld voor een man. Als ze Erica ontmoet, verandert dat. Ze begrijpt er niks van, waarom voelt het bij mannen zo anders? Er ontstaat liefde tussen Erica en Bea.  

 

Personen

Hoofdpersonen:      - Bea. Bea is een jonge vrouw die woont in Amsterdam. Ze gaat samenwonen met Erica, maar haar gevoelens voor haar worden al snel sterker. Ze probeert deze gevoelens uit alle macht te onderdrukken.

  • Erica. Erica is alles wat Bea niet is: impulsief, tegendraads en onverantwoordelijk. Aan het einde van het boek vertelt ze aan Bea dat ze ‘abnormaal’ en ‘verkeerd’ is. Erica is half-Joods, maar ze weigert te vertrekken uit Nederland. Uiteindelijk overlijdt ze in Kamp Vught.

Bijpersonen: - Judy. Erica ontmoet Judy op vakantie in Frankrijk. Ze zijn direct onafscheidelijk en lijken te vergeten dat Bea er ook bij is. Later proberen ze bij haar aan te kloppen als Bea probeert te regelen dat Erica kan vluchten.

  • Ma (de moeder van Erica).

 

Tijd en ruimte (setting)

De thuiswacht speelt zich af in het huis aan de Prinsengracht in Amsterdam, het huis in Egmond aan Zee en Frankrijk (wanneer ze op vakantie gaan).

Het speelt zich af vlak voor de tweede wereldoorlog. In 1938 ontmoet Bea Erica voor het eerst en in 1941 overlijdt Erica. Het verhaal wordt verteld door Bea in 1954.

 

Schrijfstijl

Het boek leest makkelijk weg, hoewel er wel veel gebruik wordt gemaakt van lange zinnen. Ook komt er veel beeldspraak in voor, wat het boek nog mooier maakt, zoals op pagina 26: “En zelfs nu, met het hele landschap van dit mensenleven binnen mijn gezichtskring, vraag ik me nog af of wat ik daar in de verte voor een groeiende boom aanzag, niet misschien toch een levenloze stam was, het eigene groen gestikt in het onkruid wat eromheen groeide.”

 

Vertelinstantie

Er is sprake van een ik-verteller. Hierdoor krijg je een goed, volledig beeld van de gedachten van Bea. Bea vertelt over haar herinneringen en haar tijd met Erica en af en toe geeft ze commentaar tussendoor, zoals op pagina 8: “Nu kan ik me nauwelijks voorstellen dat ik met zo weinig weerstand of commentaar haar vaak eigenaardige gedrag accepteerde.”

 

Structuur

Het verhaal bestaat uit 11 hoofdstukken. Dit maakt het boek overzichtelijk, al lopen de hoofdstukken over het algemeen vloeiend in elkaar over. Het wordt op chronologische volgorde verteld, zonder veel sprongen in tijd.

 

 

Spanning

De spanning in het boek is goed voelbaar door de toenemende dreiging van de Tweede Wereldoorlog. De dreiging in de relatie van Bea en Erica loopt parallel aan de internationale ontwikkelingen. Ook wil je verder lezen om de vermoeden die je al in het begin hebt, bevestigd te krijgen. Deze vermoedens worden opgewekt door het commentaar van Bea in 1954, maar worden nooit expliciet bevestigd.

 

 

4 Schrijver

Dola de Jong (1911 – 2003) verlaat in het vroege voorjaar van 1940 Nederland vanwege toenemend antisemitisme in Amsterdam en komt via Tanger uiteindelijk in New York terecht. Daar verschijnt in 1945 haar eerste roman En de akker is de wereld over de waanzin van de oorlog en de vluchtelingenellende zoals ze die zelf deels ondervonden had. De roman behoort sindsdien tot de wereldliteratuur en wordt in de VS nog steeds herdrukt. Vervolgens schrijft zij De thuiswacht, over een op dat moment nog controversieel onderwerp: de liefde tussen twee vrouwen. Het kost in de vijftiger jaren veel moeite er een uitgever voor te vinden, maar uiteindelijk verschijnt de 'schaamteloze' roman in 1954 in Nederland en in 1963 in de VS. Het wordt een doorslaand succes.

Bron: https://mijnboekenkast.blogspot.nl/2017/02/

 

5 Plaats in de literatuurgeschiedenis

Dit boek is te plaatsen in de periode van de jaren vijftig en zestig. Dit wordt duidelijk door een houding van non-conformisme door het aankaarten van een taboeonderwerp zoals homoseksualiteit. Ook speelt het zich af vlak voor en aan het begin van de oorlog, wat kan duiden op het verwerken van het oorlogstrauma. Daarbij kan de hoofdpersoon, Bea, gezien worden als een antiheld. Ze kan niet goed omgaan met haarzelf en ze is slachtoffer van een toevallige samenloop van omstandigheden. Ze is ontzettend eenzaam, omdat ze zichzelf niet kan accepteren.

 

 

6 Beoordeling

Ik vond De thuiswacht een erg mooi boek. Ik heb dit boek gelezen op aanraden van een docent, en het heeft me niet teleurgesteld. Het kaart op een mooie manier het taboe rondom homoseksualiteit in de veertiger jaren aan en de innerlijke strijd die daarop kan volgen. Deze strijd is echter van alle tijden en ik kon me in zekere zin goed identificeren met Bea. De hoofdpersonen (Bea en Erica) worden uitgebreid beschrevenen voelen levensecht. Ik zou dit boek aanraden, zeker als je op zoek bent naar een niet moeilijk te lezen boek dat wel diepgang bevat.

 

REACTIES

Er zijn nog geen reacties op dit verslag. Wees de eerste!

Log in om een reactie te plaatsen of maak een profiel aan.