Gezocht: VWO'ers uit de 4e/5e met N&T of interesse in techniek. Doe mee aan een online community over een nieuwe studie en verdien een cadeaubon van 50 euro!

Meedoen

Hoofdstuk 6

Beoordeling 5
Foto van een scholier
  • Samenvatting door een scholier
  • 5e klas havo/vwo | 1924 woorden
  • 19 februari 2013
  • 7 keer beoordeeld
  • Cijfer 5
  • 7 keer beoordeeld

Taal
Nederlands
Vak
Methode
ADVERTENTIE
Ga jij de uitdaging aan?

Op EnergieGenie.nl vind je niet alleen maar informatie voor een werkstuk over duurzaamheid, maar ook 12 challenges om je steentje bij te dragen aan een beter klimaat. Douche jij komende week wat korter of daag je jezelf uit om een week vegetarisch te eten? Kom samen in actie!

Check alle challenges!

§1     Een Wereldeconomie


Wereldwijde handelscontacten, handelskapitalisme en het begin van een wereldeconomie


In 1594 kwamen 9 kooplieden in een wijnhuis bij elkaar om plannen te beramen voor een 1e reis naar Azië langs Kaap de Goede Hoop. Na de overzeese expansie van Portugal en Spanje in de 15e en 16e eeuw, kozen ook Nederlanders en Britten het ruime sop om rijkdommen te vergaren in Azië en Amerika.


De scheepvaart (naar Indië)


Oost-Azië werd toen nog Indië genoemd, een zeereis hierheen was gevaarlijk door:


Stroming, onbekende kliffen, stormen, routes, Portugezen, ijs, ziektes en geld


Er werd geprobeerd via Rusland te varen (Nova Zembla) maar via Afrika werd Java toch gevonden


De reizen leverden grote winsten op en er schoten handelsondernemingen uit de grond, deze richtten zich vooral op peper, kruidnagelen, foelie en nootmuskaat uit de Molukken


De oprichting van de VOC


Door concurrentie daalden de winsten en richtte de Staten Generaal in 1602 de VOC op


Bevoegdheden: handelsmonopolie in heel Azië, verdragen sluiten, vestigingen bouwen en oorlog voeren


De VOC gaf aandelen uit om een startkapitaal op te bouwen, bestuurd door 17 bestuursleden


De VOC liet de Molukkers hun specerijen alleen aan hun verkopen, daarbij werd geweld gebruikt


Handel en Gebied


In 1619 werd Java het hoofdkwartier van Batavia en werden er langs heel Azië handelsposten gebouwd


Ze wilden geen grote gebieden beheersen (kost geld, maar handel stond wel veilig) maar kregen toch Java


Op Kaap de Goede Hoop werd een verversingspost (en kolonies) gesticht voor schepen tussen Azië en EU


De VOC handelde vooral in specerijen, kaneel, textiel, suiker en koffie (populair genotsmiddel 1700)


Slaven en Suiker


De handelsrelaties die NL’ers en andere EU’en over de hele wereld aanknoopten, vormden het begin van een wereldeconomie: gebieden over de hele wereld raakten verbonden (ook in Afrika en Amerika actief)


In 1621 werd de WIC opgericht met het hoofddoel om Spanje te bestrijden (= financieel uitputten) dit deden ze doormiddel van piraterij met toestemming van de overheid, zoals met Piet Heijn (1628)


Daarna werden ze winstgevend d.m.v. slaven en goud vanuit West-Afrika, suiker uit Brazilië en het veroveren van kolonies in Amerika, maar alleen Suriname en 6 andere Antilliaanse eilanden bleven over


Batavia


In 1618 werd Jan Pieterszoon Coen gouverneur-generaal van de VOC


Hij moest in Jakatra een hoofdkwartier oprichten, terwijl de vorst en de Engelsen hem tegenwerkten.


Hij liet alles afbranden en stichtte Batavia, dit werd het nieuwe aankomst- en vertrekpunt voor alle schepen van- en naar Europa, ook werden er goederen opgeslagen.                 


§2     De Gouden Eeuw van Nederland


De bijzondere plaats in staatkundig opzicht en de bloei in economisch en cultureel opzicht van de Nederlandse Republiek


Na 1588 probeerden de 7 gewesten van de Unie van Utrecht niet meer om een nieuwe landsheer te vinden. Daarmee begon de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. De eeuw die volgde stond in het teken van economische voorspoed en de bloei van kunst en wetenschap. De republiek beleefde haar Gouden Eeuw.


Zeven Staatjes


De gewesten hadden veel zelfstandigheid en geen centrale regering, zoals in andere landen


Tijdens overleg werden er veel compromissen, het leek een eenheid, maar toch waren het aparte staatjes


De macht was in handen van de regenten, ze  behoorden tot de handelselite waar ze veel macht hadden


De steden werden geleid door de vroedschap (30 regenten) en benoemde bijv. burgemeesters


De functie van een regent was niet erfbaar, maar ze zorgden ervoor dat het wel gebeurde


De provinciale staten waren het hoogste bestuursorgaan, steden hadden 18 stemmen en de adel 1 (bijv)


De stadhouder was de hoogste functionaris in de gewesten, zoals aan nakomeling van Willem van Oranje


1 stadhouder was opperbevelhebber van leger en vloot, rechtspraak en verleende gratie (machtigste)


Hij had ook het laatste woord bij de benoeming van leden van de vroedschap, maar was geen alleenheerser; het was meer theorie dan praktijk. 67 jaar lang was er geen stadhouder.


In de Republiek was de Staten Generaal het hoogste orgaan met de landsadvocaaat of raadspensionaris


Ze beslisten over buitenlandse politiek, in- en uitvoerrechten en over leger en vloot


Iedere provincie had 1 stem maar Holland kreeg er meer


Hollands Welvaren


In Holland was er geen/weinig graan, maar veel schepen, specerijen, hout en wol om mee te handelen


Amsterdam was de belangrijkste stapelmarkt van EU en had veel welvaart, ook door de val van Antwerpen in 1585 en het afsluiten van de Schelde waardoor Antwerpen al helemaal verloren was.


Goederen uit de hele wereld werden er opgeslagen, soms verwerkt en weer doorverkocht (pakhuizen)


De Staten-Generaal hielden de in- en uitvoerrechten laag en in het buitenland zwaar (ondersteunend)


Veel bedrijfstakken profiteerden: scheepswerven, touwslagerijen, houtzagerijen en zeilmakerij.


Kunst en Wetenschap


De burgerij liet zijn geld rollen, de kerk was geen opdrachtgever en er was ook geen koninklijk hof meer


Rembrandt van Rijn, Johannes Vermeer, Frans Hals en Jan Steen maakten schutterstukken, familieportretten, stillevens, zeegezichten en dorpstaferelen, in opdracht van regenten en kooplieden.


PC Hooft, Joost van den Vondel en Bredero zorgde voor een belangrijke periode in de literatuur


Hugo de Groot werd grondlegger van het volkenrecht, Christiaan Huygens was wiskundige, astronoom en fysicus, Jan Adriaensz was waterbouwkundige en Leeghwater maakte een nieuw soort watermolen.


Veel kwamen hierheen voor de geestelijke (gewetens)vrijheid; verboden boeken werden hier wel gedrukt


Het Calvinisme was de hoofdgodsdienst, maar dominees hadden niet veel te vertellen tegen ’n koopman


Vanwege handelsbelangen hadden ze geen baat bij ‘precisie’ maar bij ‘rekkelijkheid’.


Johan van Oldenbarnevelt (1547-1619)


landsadvocaat, hij stelde orde op zaken op politiek gebied, maar er ontstond een godsdienst conflict


Remonstranten (rekkelijk) en Contraremonstraten (precisie) vernielden en vochten veel


Hij gaf steden toestemming om een eigen leger te maken, Maurits liet hem hiervoor arresteren


In 1619 kreeg hij de doodstraf wegens hoogverraad (hij kwam in het remonstrantse kamp)


§3     Het Absolutisme


Het streven van vorsten naar absolute macht


L’etat c’est moi, de staat dat ben ik. Korter kunnen de opvattingen van Lodewijk XIV over het koningschap niet samengevat worden. Vanuit zijn schitterende paleis in Versailles regeerde de Zonnekoning als een almachtige vorst. Met zijn absolute koningschap vormde Frankrijk de tegenpool van de Republiek.


Lodewijk XIV


In grote delen van EU veroorzaakten godsdienst verzet tegen de centralisatiepolitiek, zoals bij ons


Engeland was even een Republiek maar werd al snel een constitutionele monarchie (grondwetten)


In Frankrijk was er absolute macht van 1643 tot 1715 door Lodewijk XIV, hij zorgde voor gezag en orde


Hij was 9 toen er een opstand van edelen was die plunderend rondtrokken, het zorgde voor wantrouwen


Hij nam de regering op zich, besliste alleen en zorgde voor een bureaucratisch apparaat (intendanten)


Zij inden belastingen, rekruteerden soldaten, bemoeiden zich met rechtspraak, landbouw, nijverheid etc.


Lodewijk zorgde ook voor legerhervorming; ze waren niet langer onafhankelijk en van de edelen


Het leger werd groter, hierdoor waren er geen opstanden meer van de adel en was het buitenland bang


Hij herriep het Edict van Nantes dat zorgde voor godsdienstvrijheid, hij begon calvinisten te vervolgen


Ook kunst en wetenschap werden gecentraliseerd, er kwamen verschillende academies die kunstenaars financierden en naar Parijs brachten.


Toch hielden regio’s hun eigen regels en privileges en kreeg de adel en kerk maar weinig belasting


Door gebrek aan geld werd het Mercantilisme bedacht, toltarieven werden afgeschaft, wegen werden aangelegd, de export werd bevorderd en de import werd met hoge tarieven belast.


Droit Divin


Hobbes schetste hoe mensen zouden leven als er geen overheid of wetten zouden zijn, de mens kon alleen uit deze akelige toestand van permanente oorlogvoering ontsnappen als er een autoriteit was.


Bossuet ging hiermee verder en bedacht het ‘goddelijk recht’. Volgens deze leer was de koning Gods politieke vertegenwoordiger op aarde; onderdanen mochten niet in opstand komen tegen hun vorst.


Versailles


Lodewijk XIV liet zijn rijkdom en macht zien door het bouwen van Versailles en imponeerde hiermee


Er was veel symmetrische natuur met fonteinen, vijvers en rechte paden door de bomen en struiken


In de Spiegelzaal werden gala’s gehouden, delegaties ontvangen en werden de overwinningen getoond


Wilhelm II liet zich hier tot Duitse keizer kronen & er werd het Verdrag van Versailles getekend.


 §4    De wetenschappelijke revolutie


De wetenschappelijke revolutie


Tot de 16e eeuw werd gedacht dat de aarde het middelpunt was van het heelal. Rond de aard draaiden doorzichtige bollen, sferen, waar de planeten aan vast zaten. Buiten deze sferen was een ‘onbewogen beweger’ die het geheel in beweging hield. Deze visie was ontwikkeld door de klassieke Griekse wetenschappers Aristoteles en Ptolemaeus, maar paste uitstekend bij het christelijke beeld van de aarde als het middelpunt van een goddelijke schepping en de mens als het hoogste wezen daarin.


En toch draait zij


Copernicus stelde via wiskundige berekeningen vast dat de aarde om de zon draaide en om haar eigen as


In 1543 werd het gepubliceerd maar als absurd bestempeld, pas in de 17e eeuw werd het aanvaard


Kepler toonde aan dat ook planeten om de aarde draaien, maar dan wel in ellipsvormige banen, hij stelde wiskundige formules op waarmee hij de snelheid van planeten berekende en hun afstand tot de zon


Galileo bouwde telescopen en toonde aan dat Ptolemaeus ongelijk had; de maan weerkaatste licht en gaf zelf dus geen licht. Er werd ontdekt dat sterren en planeten van hetzelfde materiaal waren als op aarde.


Door de gedachte dat de aarde niet het midden van het heelal was, maar een stipje in een enorme kosmos, zorgde voor een conflict met de katholieke kerk, Galileï mocht niets meer publiceren vanaf 1609. Toch publiceerde hij verder met veel risico. Pas in 1992 erkende paus Johannes Paulus II dat hij gelijk had.


In 1687 verscheen een boek van Newton over zwaartekracht, de wetenschappelijke revolutie bereikte een hoogtepunt, het heelal werd een verzameling mechanische wetten met wiskundige formules.


Logica en Experimenten


Historici vinden de wetenschappelijke revolutie belangrijker dan het ontstaan van het christendom.


Er ontstond een andere kijk op mens en wereld door sterrenkunde, natuurkunde, wiskunde en anatomie.


Tot de 17e eeuw werd wetenschap niet beoefend, dus hadden wetenschappers zoals Da Vinci weinig kans


Er was geen duidelijke grens tussen magie en wetenschap, later verdween dit en steunden overheden onderzoeken, bijeenkomsten en academies.


Niet door het napraten, maar door het observeren, proeven en redeneringen kon de wereld worden verklaard en begrepen. Maar zintuigen zijn bedrieglijk; niets kon met zekerheid gezegd worden.


Descartes twijfelde zoveel dat volgens hem alleen wiskunde zekerheden opleverde (ik denk, dus ik ben)


Vooruitgangsoptimisme


Door uitvinding van instrumenten als de telescoop en microscoop zorgde voor vooruitgang


Planten en dieren werden bestudeerd, verzameld en ingedeeld, verzameld door ontdekkingsreizigers


Christiaan Huygens: slingerbeweging, uurwerk, ringen rond Saturnus en licht was een golf


Ook voor oorlog en scheepvaart bracht het vooruitgang; er kwamen zeekaarten, meetinstrumenten, de vuurkracht van een kogel en technologie hielp de staten de edelen onder de duim te houden.


In 1702 werden de eerste stoommachines gebouwd; water werd hiermee uit de mijnen gepompt


Het bracht ook optimisme; met het verstand kon je veel bereiken, dit zorgde voor De Verlichting


Robert Boyle: eigenschappen van lucht




William Harvey: de bloedsomloop


Jan Swammerdam: anatomie van insecten


Antoni van Leeuwenhoek: micro-organismen



Antoni van Leeuwenhoek (1632 – 1723)


Hij werkte als kamerbewaarder van stoffen en garen maar besteedde zijn vrije tijd aan het slijpen van lenzen en het bouwen van microscopen, ze waren flinterdun en loepzuiver.


Zo ontdekte hij voor het eerst bacteriën en sperma en tekende het na, hij werd de vader van microbiologie genoemd vanwege zijn ontdekkingen, onder andere in de Royal Society in Londen.

REACTIES

Er zijn nog geen reacties op dit verslag. Wees de eerste!

Log in om een reactie te plaatsen of maak een profiel aan.