Hoofdstuk 5 + 6

Beoordeling 6.8
Foto van een scholier
  • Samenvatting door een scholier
  • 4e klas havo | 2575 woorden
  • 22 april 2015
  • 6 keer beoordeeld
  • Cijfer 6.8
  • 6 keer beoordeeld

Taal
Nederlands
Vak
Methode

5.1: De renaissance



Een nieuwe godsdienst:



In Italiaanse steden (Florence, Rome en Venetië) ontstond een machtige bovenlaag van handelaren en bankieren. Ze bouwden grote huizen en huurden de beste kunstenaars = toonden rijkdom.



Er ontstond:



Nieuw mensbeeld



Nieuw wereldbeeld



Nieuw levensgevoel



‘Memento Mori’ werd ‘Carpe Diem’. Middeleeuwen zag men als donkere periode en er ontstond belangstelling voor het klassiek erfgoed.



Deze herleving van oude waarden en schoonheden heette: de wedergeboorte = de Renaissance.





Het humanisme:



Humanistische geleerden lazen + voltooiden klassieke teksten. Ze bestudeerden de teksten kritisch en ontdekten veel fouten. Probeerden de teksten in originele staat te herstellen (met uitleg).



1453 Constantinopel geeft extra impuls aan humanisme. Op den duur hoorde het lezen van klassieke teksten bij de opleidingen v/d hogere burgerij. De ontwikkeling tot verstandig en mondig individu werd de nieuwe opvoedingsideaal.





Verspreiding over Europa:



Erasmus van Rotterdam was een belangrijk humanist. Vond dat christendom moest worden verdiept en gezuiverd.



De leergierige en kritische instellingen stimuleerden het natuurwetenschappelijk denken (Copernicus).





Klassieke kunst als voorbeeld:



Beeldende kunstenaars wilden werkelijkheid zo echt mogelijk weergeven. Onderzochten natuur & mensen. Schilderijen kregen o.a. :



Kleuren



Lijnen en schaduwen



Diepte



Michelangelo schilderde naakt, was populair. Veel kunstwerken ook gesigneerd i.p.v. anoniem als voorheen.



5.2 : De Europese expansie



Verre werelddelen:



Europeanen wilden naar China en Indië (gebied achter rivier de Indus). Oosterse producten (zijde en specerijen, thee) zeer gewild. Tot 1453 handel via Constantinopel. Na overname van Constantinopel moesten Europeanen zelf routes zoeken want mochten niet via Constantinopel.





Portugezen naar Azië:



Portugezen voeren als eersten ver buiten Europa. 15e eeuw Hendrik de Zeevaarder financierde de tochten en zette een school voor zeevaarders op. 1488 Bartolomeo Diaz stichtte Kaap de Goede Hoop. 1498 Vasco da Gama steekt met 4 schepen over naar India. 1510 Portugezen drongen door in Indonesische archipel. Ontdekten de Molukken met:



Kruidnagel



Foelie



Nootmuskaat



Plaatsten handelsposten en dreven handel met Aziaten.





Spanjaarden naar Amerika:



1492 Columbus (Spaanse dienst) heeft ‘westelijke route naar Indië. Is naar Amerika maar komt er nooit achter. Jaren later ontdekt Amerigo Vespucci Amerika.



1506 Columbus sterft. 1507 Amerika wordt naar Amerigo Vespucci genoemd.



1519 Hernando Cortès ontdekt Azteken in Mexico. 1530 Francisco Pizarro nam Incarijk (Peru) in bezit. Spanjaarden veroverden indiase volken, dwongen ze voor hen te werken. Ze (ES) hadden goudkoorts. Veel indianen stierven door Europeze ziektes (waren er niet tegen bestand).





Andere Europezen op weg:



Portugezen en Spanjaarden probeerden hun concurrenten te weren. FR, EN en NL zochten alternatieve routes. Eind 16e eeuw nieuwe ontdekkingsreizen. 1596/1597 Willem Barendtz  + bemanning strandde op Nova Zembla tijdens reis naar Azië. Cornelis Houtman bereikte (TEGELIJKERTIJD) wel Azië via het zuiden. Toestemming om peper te kopen.



5.3 : De Reformatie



Het ware geloof:



1516 Erasmus vergleek N.T. (Grieks) met Latijnse Vulgaat. Veel fouten erin en daarom herschreef hij deze. In ‘Lof der Zotheid’ (1511)dreef hij spot met bisschoppen, kardinalen & pausen. Die bekommerden zich slechts om macht en geld. Erasmus is wegbereider Reformatie. Brak NIET met de kerk van Rome.





Luther:



Veel priesters en geestelijken lapten celibaat aan de laars. Veel kritiek, kerk kon het nog onderdrukken maar door hervormingsbeweging van Luther niet meer te onderdrukken. Er ontstond een scheuring ook wel De Reformatie (Protestant en R-K).



1517 Luther stuurde brief aan bisschop. Spijkerde 95 stellingen op kapeldeur in Wittenberg. Volgens kerk ging men na dood naar het vagevuur. Zo kon je op termijn de hemel in. D.m.v. aflaten kon je je zonden laten vergeven en de tijd in het vagevuur verkorten. De kerk maakte DIKKE winst.





Luthers strijd:



Luther vond dat je Gods genade niet kon verdienen met aflaten. Geloof moest gebaseerd zijn op de Bijbel. Verering en heiliging relikwieën was afgoderij (volgens hem).



1521 Luther uit de kerk gezet. Luther werd bij Karel V uitgenodigd (scheuring dreigde). Kreeg nog één kans te stoppen, negeerde deze kans. Hij werd vogelvrij verklaard en vluchtte naar het buitenland. Vorst van de Saksen hielp hem. Hij vertaalde voor hen de Bijbel. 1525 Luther trouwde met uitgetreden non, hoefde celibaat niet langer te volgen.





Calvijn:



Calvijn was aan de universiteit van Parijs opgeleid tot humanistisch geleerde. Voor hem was Bijbel enige bron van geloof. Hij geloofde dat alleen God bepaalde wie naar de hemel ging en wie niet. Alleen vrome mensen konden door God uitverkoren zijn. Hij wees zaken die niet in de Bijbel stonden (nog) strenger af dan Luther. Vond dat overheid moest handelen met de Bijbel. Anders mochten lagere bestuurders in opstand komen.





Genève als voorbeeld:



1536 Genève: Calvinistisch stadbestuur aan de macht. 4 kerkelijke ambachten werden ingesteld:



Predikanten – preken



Ouderlingen – letten op naleving v/d calvinistische regels



Diakenen – armen en ziekenzorg



Doctores – scholing van predikanten



Vanuit Genève kwam het calvinisme in Europa. In de Nederlanden werd het bestreden, maar in tot in het diepst geheim verspreid.



1566 Calvinisme kwam ‘boven de grond’(jaar van de Beeldenstorm).





Gevolgen van de Reformatie:



Na 1520 Het Duitse rijk raakte verscheurd door godsdienst oorlogen.



1555 Godsdienstvrede van Ausburg. Elke vorst mocht zelf de godsdienst over eigen gebied bepalen.



1562 Oorlog katholieken – hugenoten in Frankrijk.



1598 Einde oorlog d.m.v. ‘Edict van Nantes’ : Frankrijk katholiek maar hugenoten hadden ook rechten.



1534 Engeland: Anglicaanse kerk ontstond; protestantse kerk met koning aan het hoofd.



5.4 : De Nederlandse Opstand



Zelfstandigheid en centralisatie:



1515 Karel V bestuurt de Nederlanden, voorheen was er veel verdeeldheid. Karel versterkte het bestuur in Brussel. Gebruikte veel juristen uit de burgerij en werd minder afhankelijk van de adel.



1522 Karel stelde de keizerlijke inquisitie in: moest de protestanten opsporen om katholieke geloof te beschermen. Honderden Nederlanders stierven op de brandstapel.





Onvrede alom:



1559 Filips II naar Spanje. Stelt Margaretha van Parma aan als landvoogdes. Lagere edelen hadden moeite met de centralisatiemaatregels van Filips II, dit taste hun zelfstandigheid en privileges aan. Willem van Oranje was de belangrijkste hoge edelman en was stadhouder van Holland, Zeeland en Utrecht.



1564 Willem van Oranje pleitte voor godsdienstvrijheid. Filips II zette juist extreme geloofsvervolging in. 1566 400 lagere edelen smeekte M. Parma om vermindering van geloofsvervolging. Ze zette kettervervolgingen voorlopig stop. In de zomer vonden ‘hagenpreken’ plaats. Een van deze hagenpreken liep uit de hand (België) en hierdoor ontstond de Beeldenstorm in Holland, Vlaanderen en Brabant.





Het begin van de opstand:



1567 Alva (ijzeren hertog) arriveerde in de Nederlanden met groot leger > zaken op orde stellen. Willem van Oranje vluchtte naar Duitsland. 1568 Willem v. Oranje valt de Nederlanden binnen > begin Nederlandse Opstand. 1569 Aanval mislukte, Alva voert hogere belasting in om leger te betalen.



De ommekeer:



01-04-1572 De ‘geuzen’ ( = calvinisten die zich verzetten) namen Den Briel in. Willem v. Oranje + broer vielen de Nederlanden binnen vanuit Zuid en Oost. Namen verschillende steden in. De geuzen hingen 19 geestelijken (Gorinchem) op. Alva liet heel Naarden uitmoorden. Heroverde zuiden en oosten en veroverde Haarlem. Bij Alkmaar en Leiden werden Spanjaarden teruggedrongen.





Eenheid en verdeeldheid:



Filips II in geldnood en voerde in 1570 oorlog met Turkije. Spaanse soldaten gingen muiten na geen soldij gekregen te hebben. Antwerpen al 8000 vermoordden. Zuidelijke gewesten in Gent, Holland en Zeeland sloten vrede en eisten vertrek Spanjaarden en einde geloofsvervolging.



Filips II weigerde en benoemde hertog Parma als landvoogd. 1579 Parma sloot militair verbond met enkele zuidelijke gewesten. Holland & andere gewesten en steden sloten o.l.v. Willem van Oranje de Unie van Utrecht > kern nieuwe staat.



Oranje wilde geloofsvrijheid maar medestanders niet.



1580 Willem van Oranje vogelvrij verklaard door Filips II. 26-07-1581 Staten-Generaal van Unie van Utrecht neemt onafhankelijkheidsverklaring: ‘Plakkaat van Verlatinghe’.



1581 Parma verovert ene na andere stad in Vlaanderen en Brabant.



1584 Willem van Oranje vermoordt door fanatieke katholiek.



1585 Parma neemt Antwerpen in.





De geboorte van de Republiek:



Parma moest Engeland aanvallen > vloot ging ten onder in 1588 voor de Engelse kust.



De Opstand (NL) was gered. Ze (de Nederlanden) noemden zichzelf de Republiek > zonder landsheer.



Na 1588 Maurits (zoon Willem v. Oranje) veroverde bijna heel het noorden terug. 1609 Spanje en Republiek sloten Twaalfjarig Bestand. Vanaf 1621 strijd in Brabant gevoerd.



1648 Republiek en Spanje sltoen ‘Vrede van Münster’. Deze strijd heette: Tachtigjarige oorlog.





6.1 : Een wereldeconomie



Naar Indië:



1621 Jan Pieterszoon Coen voer naar de Banda-eilanden met oorlogsvloot. Bewoners hadden hem beloofd dat alleen NL muskaatnoten kreeg, bewoners verbraken dit verbond steeds.



1609 ‘Een Nederlandse kapitein’ werd met 46 bemanningsleden vermoord. Coen (VOC) stak dorpen in brand, voerde honderden Bandanezen als slaven af > stelde trouwe dienaren aan als hoofdmannen.





De V.O.C. :



1602 Op initiatief van Staten-Generaal werd de VOC opgericht(voorheen te veel concurrentie). VOC kreeg monopolie op handel Azië. De VOC werd een multinational > typerend voor opkomend handelskapitalisme. VOC had aandelen uitgegeven. In Azië was een gouverneur-generaal de hoogste baas. In de Nederlanden de Heren Zeventien.



1618 Jakatra (Jakarta) platgebrand door Coen na schermutselingen met plaatselijke vorst. Op restanten werd Batavia gebouwd. Werd hoofdkwartier gouverneur-generaal en verzamelplaats VOC.





Het handelsnetwerk:



VOC bracht aanzienlijke gebieden onder eigen bestuur. Elders factorijen (toestemming machthebbers), kochten o.a. :



Zilver



Japan: textiel



India: specerijen



17e eeuw VOC verdient meeste aan specerijen (Europa)



18e eeuw VOC verdient meer aan thee en koffie (Europa)



Bij Kaap de Goede Hoop een VOC kolonie gesticht voor eten en drinken.



17e eeuw VOC rijkste en grootste bedrijf van de wereld.





West-Indië:



Handelsrelaties buiten Europa zorgden voor wereldeconomie.



1621 WIC opgericht (Europa), voor handel Afrika en West-Indië (Amerika), eerst vooral koopvaart.



1628 Piet Hein succes door complete zilvervloot van Spanje te veroveren. In Noord-Amerika werd Nieuw-Amsterdam gesticht. WIC nooit erg winstgevend geweest door grotere Europese concurrentie.





6.2 De Gouden Eeuw van Nederland



De regenten:



17e eeuw Meeste Europese staten bestuurd door vorsten. Door centralisatie steeds meer macht.



NL: Republiek had nog geeneens centrale regering, naar buiten toe: eenheid – vanbinnen : verdeeldheid. Macht in handen van regenten (benoemden elkaar) > vaak rijke families. Steden geleid door vroedschap: college van 20-40 regenten. 18/21 zetels in bezit v/d steden.1/19 van de adel. In geen enkel land had de burgerij zoveel invloed als in Nederland.





De stadhouder:



17e eeuw Stadhouders vertegenwoordigers van landsheer > daarna evt. van de Staten.



Tot 18e eeuw Waren er twee:



Holland, Zeeland, Utrecht, Gelderland en Overijssel > benoemden afstammeling v. Oranje.



Friesland en Groningen > benoemden afstammeling van een v/d neven van Oranje.



2 soorten partijen: 1) prinsgezinde partij regenten 2)staatsgezinde regenten.



1672 (RAMPJAAR) Eerste stadhouderloze tijdperk eindigde met 2 moorden. In Den Haag werden de regenten Johan en Cornelis de Witt gelyncht door woedende menigte.





De Staten-Generaal:



De Republiek had één overkoepelend overheidsorgaan: de Staten-Generaal (Den Haag). De Staten-Generaal besloten over:



De buitenlandse politiek



De in- en uitvoerrechten



Leger en vloot



Bestuurden ook delen van Limburg, Brabant en Vlaanderen. Besluit pas genomen als alle gewesten instemden. Holland kreeg vaak wat die wilde, bezat helft van het geld. Binnen de Staten-Generaal was raadspensionaris/landsadvocaat belangrijkst.



17e eeuw Republiek minder dan 2.000.000 inwoners, wel militaire grootmacht. Veel buitenlandse soldaten > groot leger (door geld).





Hollands welvaren:



De Republiek dankte haar welvaart aan de handel. 16e eeuw Amsterdam belangrijkste stapelmarkt Europa. 1585 Val van Antwerpen. Veel kooplieden naar Amsterdam > meer kennis en handel met Zuid-Europa. In veel Hollandse en Zeeuwse steden bloeide handel en nijverheid. Ook gouden tijd Hollandse landbouw > exporteur boter/kaas en veel werk in de Republiek.





De cultuur:



Rijke burgers belangrijkste kopers kunst. Kerk weggevallen als opdrachtgever. Nederland was officieel gereformeerd ofwel calvinistisch. Ook was er gewetensvrijheid. Enkele belangrijke mensen uit die tijd zijn:



Hugo de Groot : grondlegger volkenrecht



Christiaan Huygens : internationaal faam als wiskundige, natuurkundige en astronoom



Jan Adriaensz. Leeghwater : nieuw type watermolen en leiding droogleggen Hollandse Meren.



Rembrandt van Rijn



Frans Hals



Jan Steen



Johannes Vermeer





6.3 Het absolutisme



De Zonnekoning:



1648 Burgeroorlog toen parlement meer invloed op bestuur Parijs eiste. 1653 Verzet edelen en burgers neergeslagen. 1643 Lodewijk XIV werd koning als kleuter.



1648 Lodewijk XIV + moeder ontvluchten Parijs. Vanaf dat hij regeerde beperkte hij macht van de edelen. Zo ontstond het absolutisme. Liet zich Zonnekoning noemen en zijn motto was: L’état, c’est moi. Paleis van Versailles was zijn symbool voor rijkdom en macht.





De absolute monarchie:



Lodewijk stuurde ambtenaren naar provincies met grote bevoegdheden. Ze inden geld, hielden zich bezig met rechtspraak en landbouw. Zorgden ook voor soldaten > lodewijk niet meer afhankelijk van de adel. 1685 Lodewijk trok ‘Edict van Nantes’ in na 87 jaar en verklaarde de hugenoten vogelvrij (vluchtten vooral naar NL). Colbert, zijn minister v. finaniën, voerde mercantilisme in. Export bevorderd maar import afgeremd door hoge invoertarieven.





Het rampjaar:



Lodewijk wilde Republiek onderwerpen en plande aanval met Engeland en Keulen & Münster.



In 1672 vielen ze aan. Michiel de Ruyter hield Engeland op zee tegen. Frankrijk (Lodewijk) drong via oosten de Republiek diep binnen. Veel Hollanders boos op gebroeders ‘de Witt’> hadden benoeming prins Willem III tegen gehouden. Prins alsnog stadhouder en de broers gelyncht. Na het rampjaar (1672) voerde Willem III nog jarenlang oorlog met Lodewijk XIV.





De Engelse monarchie:



1642 Strijd tussen koning van Engeland en parlement zorgde voor burgeroorlog. Eindigde met onthoofding van koning Karel I. Engeland werd republiek.



1660 Monarchie opnieuw aangesteld door koning Karel II. Opvolger Jacobus II (1685) was katholiek. Daarom trok Willem III Engeland binnen. Jacobus II vluchtte en Willem III werd daar koning.



1688 ‘Glorious Revolution’. Engeland werd constitutionele monarchie.





6.4 De wetenschappelijke revolutie



Het nieuwe wereldbeeld:



Tot 16e eeuw heel ander beeld van het heelal. Men geloofde dat aarde het middelpunt was en alles (incl. zon) daaromheen draaide. De ‘onbewogen beweger’ hield alles in beweging. Copernicus beweerde met wiskundige berekeningen dat de aarde om de zon draait en niet omgekeerd.



1543 Na zijn dood wordt het in de ‘Revolutionibus’ gepubliceerd.



1609 Johan Kepler (D) bewees dat Copernicus gelijk had en Galileo Galilei bevestigde Copernicus’ theorie.





Galilei:



Dankzij Galilei ontstond de gedachte dat de aarde slechts een stipje was in een heel grote kosmos. Zijn theorieën brachten hem in conflict met de katholieke kerk. Bracht toch een boek uit en de kerk dreigde met de brandstapel. Pas in 1992 erkende de paus dat Galilei gelijk had.





Newton:



1687 Isaac Newton’s boek: “wiskundige principes v/d natuurfilosofie” verscheen. Hij schreef over zwaartekracht als mechanisme. De drijvende kracht in het heelal was door verzameling mechanische wetten, niet door God.





Logica en experimenten:



De Renaissance gaf een extra impuls aan het kritisch denken van wetenschappers. Nog steeds ontzag voor klassieke inzichten. Leonardo da Vinci deed wel allerlei experimenten > was eenling. Britse filosoof Francis Bacon dreef de spot met het napraten van autoriteiten uit het verleden. Volgens René Descartes waren zintuigelijke waarnemingen onbetrouwbaar > leidden tot verkeerde conclusies.





Ontdekken en uitvinden:



De uitvinding v/d telescoop en microscoop maakten preciezere waarnemingen mogelijk. Natuuronderzoek werd een rage. Enkele belangrijke personen (op dit gebied) waren:



Robert Bayle : onderzocht eigenschappen van de lucht



William Harvey : ontdekte bloedsomloop



Jan Swammerdam: anatomie van insecten



Antonie van Leeuwenhoek : microscoop gebruikt om te zoeken naar leven die niet met blote oog zichtbaar is (hij was de eerste)



Christiaan Huygens: 1) onderzocht slingerbeweging 2)ontwierp het eerste nauwkeurig lopende uurwerk 3) ontdekte de ringen rond Saturnus





Wetenschap en oorlog:



De vooruitgang van de militaire techniek hielp de Europeanen en overwicht in de wereld te krijgen.



1660 ‘Royal Society for the Improvement of Natural Knowledge’ opgericht door Britse overheid.



1666 ‘Académie des Sciences’ door Franse overheid opgericht.



1675 Koning Karel II laat sterrenwacht bij Greenwich bouwen. Wetenschappelijke revolutie leidde tot optimisme en opmaat v/d 18e eeuw.


REACTIES

Log in om een reactie te plaatsen of maak een profiel aan.

D.

D.

Goede samenvatting! Heb er veel aan gehad! Dankje voor het online zetten, soms wat spellingsfouten verder echt goed

7 jaar geleden