ADVERTENTIE
Luisterboeken: de makkelijke optie? Lars is niet echt een fan van lezen. Daarom gaat hij op zoek naar de beste manieren om door zijn leeslijst heen te komen. Red je het met alleen maar samenvattingen, of is een e-reader of luisterboek een betere optie? Deze video wordt mede mogelijk gemaakt door Storytel.

Probeer 30 dagen gratis

Kenmerkende aspecten:
-De opkomst van handel en ambacht die de basis legde voor het herleven van een agrarisch-urbane samenleving.

-De opkomst van de stedelijke burgerij en de toenemende zelfstandigheid van steden.

-Het conflict in de christelijke wereld over de vraag of de wereldlijke dan wel de geestelijke macht het primaat behoorde te hebben.

-De expansie van de christelijke wereld naar buiten toe, onder andere in de vorm van kruistochten.

-Het begin van staatsvorming en centralisatie.

Oriëntatie op het tijdvak:
Vanaf het jaar 1000 begon de Europese bevolking te groeien. Dit was mogelijk door ontginningen en nieuwe landbouwtechnieken. De steden kwamen weer tot bloei. Toch was de bevolkingsgroei niet constant, door oorlogen, misoogsten of hongersnood verloren veel mensen het leven. Ook heerste in de tijd van de Middeleeuwen de pest. In steden werd handel bedreven en gingen burgers zich specialiseren. Het gevolg was dat veel stedelingen rijk werden en voor de koning betekende dit veel belastinginkomsten. De burgers gaven dit echter alleen als er privileges tegenover stonden. Ze beperkten de macht van de adel en versterkten de positie van de stedelingen. Het bestuur bleef feodaal maar het functioneerde slecht. Hertogen en graven wilden hun leen overgeven aan hun zonen en probeerden hun leen erfelijk in handen te krijgen. De trouw aan de landheer woog minder zwaar voor hen dan het familiebelang.

In de 14e en 15e eeuw wilden koningen hun land vanuit een hoofdstad regeren en met de grotere belastinginkomsten werden huurlegers en geschoolde ambtenaren voor het bestuur betaald. Het doel was minder afhankelijk zijn van de onbetrouwbare edelen. Adel en steden wilden echter hun privileges houden..

Paragraaf 4.1 :  Handel en nijverheid in de stad.
De vroege middeleeuwen: dorpsgemeenschappen waren economisch vrijwel autarkische, zelfvoorzienend, de horigen deden het werk, de pacht werd betaald en de Kerk kreeg tienden. Naast het kleine deel dat van de oogst overbleef maakten de boeren zelf huisraad, gereedschap en kleding.

Maar in deze tijd veranderde de autarkische samenleving:

-Woeste gronden en bossen werden door ontginning geschikt gemaakt voor landbouw.

-Ploegen werden door paarden, i.p.v. door ossen, getrokken.

-Nieuwe ploegen maakten niet alleen de grond los, maar keerde die ook om.

-Het tweeslagstelsel werd het drieslagstelsel. In plaats van de helft van de grond, bleef maar een derde deel braak(onbebouwd)  liggen.

Door de toename van beschikbare landbouwgronden en de nieuwe landbouwmethodes nam de voedselproductie en de bevolkingsgroei toe.

Het gevolg was dat er steden konden ontstaan. Mensen konden door handel en nijverheid voorzien in hun levensonderhoud. Anderen gingen in steden wonen en maakten van hun ambacht hun beroep. Koningen, hertogen en graven stimuleerden nadrukkelijk de ontwikkeling van steden om de handel en nijverheid te bevorderen. Maar belangrijker was een politieke reden, de graaf kon vanuit de stad het omliggende platteland besturen, controleren en verdedigen. Brugge bijvoorbeeld moest graafschap Vlaanderen deels beschermen tegen de Noormannen en de Hollandse graven. In Vlaanderen werd door de steden laken geproduceerd, een wollen stof van hoge kwaliteit. De wol kwam van schapen uit het omringde platteland en er moest zelf wol uit Engeland worden ingevoerd. De overzeese handel was echter lastig omdat Brugge alleen bij hoog water te bereiken was. Dit veranderde in 1134 toen een vloedgolf insloeg in het moerassige land, het Zwin. De schepen konden nu veel verder landinwaarts varen en Brugge werd vanaf dat moment voor heel Vlaanderen de belangrijkste handelsstad, ook doordat de stad met het uitgestrekte achterland goed verbonden was.

Handelaren ging steeds vaker samen werken in gilden. Zo konden ze elkaar voordeel geven in de handel, elkaar helpen op reis en voor een verre reis voldoende geld bijeen krijgen. Het ging nog een stap verder toen de Hanze werd georganiseerd en er werd voortaan in allerlei producten gehandeld.

De Vlaamse lakens en kledingstukken moesten verder in Europa worden verhandeld, dit deed men door de jaarmarkten in de Franse Champagnestreken te bezoeken. Producten van ver uiteenliggende handelsgebieden werden hier uitgewisseld. In de 14e eeuw nam het belang van de jaarmarkten af, omdat er oorlog was in Noord-Frankrijk en de koning had hogere belastingen opgelegd, waardoor er minder te verdienen was. Ook reisden steeds meer handelaren zelf naar Brugge, om daar zelf te gaan onderhandelen. Helaas verzandde het Zwin in de 15e eeuw en konden zeeschepen de stad niet meer bereiken. Brugge raakte in verval en Antwerpen nam de havenfunctie over en zou uitgroeien tot de belangrijkste handelsstad in de Nederlanden.

-Handel: het ruilen van producten voor andere producten of voor geld

-Ambacht: beroep waarin een handwerker met gereedschap eindproducten maakt.

-Gilde: samenwerkingsverband van ambachtslieden met hetzelfde beroep in een stad.

-Hanze: samenwerkingsverband van Noord-Europese steden om elkaar te ondersteunen bij handel.

Paragraaf 4.2 : Stadslucht maakt vrij
Op het platteland worden de horigen en vrije boeren aangemoedigd om bossen en moerassen te ontginnen in ruil voor lagere belastingen of minder herendiensten op het domein. Tegelijkertijd stimuleren de edelen de stadsontwikkeling met privileges, om daarmee profijt te bereiken van de stedelijke handel en nijverheid. In de toekomst kon dit belangrijk worden voor belastingen. Zulke voorrechten trok veel boeren naar de stad. Neem bijvoorbeeld Medar, hij was een dorpssmid en verhuisde naar Brugge, waar hij meer geld kon verdienen en geen tienden meer hoefde te betalen en niet meer voor de heer hoefde te werken. Doordat veel horigen naar de stad trokken, dreigde er een tekort aan arbeidskrachten op de domeinen. De edelen probeerden dit te voorkomen door belasting en diensten te verminderen. De opkomst van steden leidde dus tot meer vrijheid in steden als op het platteland.

Het bestuur in de Vlaamse steden ging anders dan in de dorpen. De dorpen werden door de adel bestuurd, maar in de steden koos de graaf patriciërs voor het bestuur, zij werden de schepenen genoemd. Als je tot schepen was gekozen bleef je dat tot aan je dood. Het stadsbestuur kwam zo in handen van een kleine, rijke elite die wel eens misbruikt maakte van haar macht. De armen waren hier vaak de dupe van en het gemeen kwam regelmatig in opstand tegen het onrecht. In 1241 had de graaf weer eens geld  nodig, en de stedelingen eisten in ruil daar voor beperking op de macht van het patriciaat. De graaf stemde er mee in en schepenen werden voortaan elk jaar nieuw gekozen, in het stadsbestuur mochten geen families zitten en er kwam een stadsraad van handwerkersgilden die de financiën van de schepenen moest controleren.

De Guldensporenslag was een strijd tussen een Vlaams volksleger en 2000 geharnaste Franse ridders met 4000 voetknechten. De Franse koning, wilde als leenheer, de greep op Vlaanderen vergroten, samen met de patriciërs aan zijn zijde, zo hoopten ze de bestuursmacht te behouden. Tegenover stond graaf Gwijde die Vlaanderen zoveel mogelijk zelfstandigheid wou geven. Hij probeerde de steden aan zijn kant te krijgen en het gemeen te steunen. Het volksleger, van graaf Gwijde, overwon en zij verzamelden 500 goudenn sporen die de ridder aan hun laarzen hadden bevestigd, en schonken deze aan de Onze-Lieve-Vrouwekerk van Kortrijk. Deze overwinning heeft de naam Guldensporenslag gekregen, het was een van de grote momenten in de Vlaamse geschiedenis, omdat het gewone volk de strijd van de Franse ridders heeft gewonnen. De greep op Vlaanderen bleef beperkt en de bestuursmacht van de ambachtslieden werd vergroot ten koste van die van de patriciërs.

-Patriciërs: rijke burgers in een stad die ook grond bezitten.

-Schepenen: aangewezen of gekozen bestuurders en rechters in een middeleeuwse stad.

-Het gemeen: het armere deel van de bevolking in een middeleeuwse stad, dat bestond uit onder meer ambachtslieden en arbeiders.

Paragraaf 4.3 : De macht van de paus
Het primaat: de hoogste macht. 
Volgens de christenen had God mensen op aarde aangesteld om in Zijn plaats te heersen, de geestelijke macht lag volgens hen bij de paus in Rome. De wereldlijke macht lag in handen van koningen en keizers. De paus vond dat de ziel belangrijker was dan het lichaam en daarom stond de geestelijke macht volgens hem boven de wereldlijke macht. De strijd om het hoogste gezag leidde tot conflicten in het Romeinse Rijk. Het Rijk was in 395 verdeeld in een West- en Oost-Romeins Rijk. Het Oost-RR werd het Byzantijnse Rijk, waar de geestelijke leider van de christenen, de patriarch van Constantinopel was. Deze wilde zich niet onderwerpen aan het gezag van de paus in Rome. Er waren grote meningsverschillen tussen hen. Onder andere over de gebeden tijdens de mis, de verering van beelden en het kerkelijk recht. Ook betwistte de patriarch het pausschap, omdat in de begintijd van het christendom de bisschoppen samen het beleid van de kerk bepaalden, en niet de paus. Deze meningsverschillen leidden in 1054 tot het Oosters Schisma, de scheiding tussen de West-Europese Kerk o.l.v. de paus van Rome en de oostelijke christenen. De oostelijke kerk heette vanaf toen de Grieks-orthodoxe kerk.

Volgens het kerkelijk recht mochten inwoners zelf hun bisschop kiezen, de paus zou hem benoemen en schonk hem daarbij de tekenen van het bisschopambt. Deze plechtigheid was het investituur. Maar in praktijk benoemde de Duitse keizer een bisschop en stelde hem aan als leenman. Een bisschop mag niet trouwen, dus was de keizer er zeker van het leen terug te krijgen. Zo ontstond er een investituurstrijd. Paus Gregorius VII gaf in 27 artikelen zijn gedachten over het primaat van de paus weer. Toch bleef de Duitse koning bisschoppen benoemen en paus Gregorius deed hem in de kerkelijke ban. Hendriks positie verzwakte enorm en later bezocht hij de paus om vergeving te vragen. Na een tijd mocht de koning pas boetedoening doen. Nadat de koning bevrijd was verzamelde hij zijn trouwe leenmannen en bezette in 1084 Rome. Gregorius werd afgezet en liet een eigen paus benoemen, Clemens III. Door deze paus werd Hendrik tot keizer gekroond. In 1122 eindigde de investituurstrijd met het Concordaat van Worms, waarin stond dat de paus een bisschop zou benoemen en het investituur zou verrichten. Het overhandigen van de scepter door de keizer aan de nieuwe bisschop was een teken van wereldlijke macht.

-Wereldlijk: de macht van keizers, koningen en edelen over het gewone volk. Deze macht gaat over bestuur en rechtspraak.

-Geestelijkheid: paus, bisschoppen en priesters. De geestelijke macht is de macht van de Kerk over de gelovigen. Deze macht gaat over geloofszaken.

-Oosters schisma: de afscheiding in 1054 van de christelijke of Grieks-orthodoxe Kerk in het oosten van de Kerk van Rome in het westen.

-Investituurstrijd: de strijd tussen de paus en de Duitse koningen en keizer om het recht om bisschoppen te mogen benoemen.

Paragraaf 4.4 : De kruistochten
Doordat de Sjeldsjoeken grote (Arabische) gebieden veroverden en het Byzantijnse Rijk bedreigden, vroeg de Byzantijnse keizer aan paus Urbanus II een leger te sturen. Dit om de christenen te hulp te komen, die soms beroofd, gemarteld of gedood werden als zij naar Jeruzalem gingen. Als het leger er in zou slagen om Palestina te bevrijden, was ook daar expansie van het christendom mogelijk. Pelgrims zouden dan weer veilig de heiligdommen kunnen bezoeken. Ook zou de paus door het Byzantijnse Rijk te helpen, de Grieks-orthodoxe Kerk weer kunnen verbinden. De eerste tochten van ongeorganiseerde volken waren mislukt. In 1096 vertrok de eerste goedgeorganiseerde kruistocht o.l.v. bisschop Odo, die de Normandische ridders leidde. Godfried van Bouillon leidde een ander deel van de kruisvaarders. Zijn broers Eustachius en Boudewijn werden ook overgehaald om naar Palestina te trekken. Al hun bezit hadden ze weggeschonken om de onderneming te kunnen betalen. Slechts een deel van de kruisvaarders bereikte Palestina. In 1099, tijdens de Eerste kruistocht, werd Jeruzalem, veroverd en werden enkele kruisvaardersstaten gesticht. Godfried werd er tot ‘beschermer van het Heilige Graf’ aangesteld en werd opgevolgd door Boudewijn als ‘koning van Jeruzalem’.

De Heilige Oorlog werd voortgezet en in 1187 heroverde de islamitische generaal Saladin Jeruzalem. De strijdlustigheid van de islamieten werd gedreven door de kleine jihad, het vechten voor hun geloof. Hun doel was uiteindelijk de grote jihad, het verspreiden van de jihad over de hele wereld. Geschokt deed de paus beroep op de Duitse keizer, op de Franse koning en op Richard Leeuwenhart, koning van Engeland. Het voorstel was om samen een groot leger bijeen te roepen en op kruistocht te gaan. Richard was leenman van de Franse koning, en uit angst durfden de vorsten hun land niet in de steek te laten. Toch besloten ze samen te gaan. Maar in Palestina aangekomen konden de twee koningen hun onderlinge wantrouwen niet overwinnen. De Franse koning, Filips II vertrok weer naar Frankrijk en Richard Leeuwenhart bleef om de strijd tegen Saladin voort te zetten. Saladin werd niet verslagen, maar wel werden christelijke pelgrims voortaan toegelaten in Jeruzalem.

Door de kruistochten werden veel mensen veranderd tot fanatieke strijders voor het geloof, het gevolg was dat ze zich gingen keren tegen andersgelovigen. Veel joden werden vervolgd, zij werden als vreemdelingen beschouwd omdat ze in diaspora leefden en zich bleven vasthouden aan de gebruiken en gewoontes van hun eigen geloof. Veel joden werkten in de handel en dat maakte sommigen van hen tot rijke handelaren. Ze zouden te weinig bijdragen aan de kosten van de kruistochten. Bij de edelen waren joden wel gewild, zij konden namelijk geld lenen bij de joden of goederen aan hen verkopen. Niet alleen religieus veranderde er veel met de kruistochten. Ook economisch gezien was er verandering. De mensen kwamen op kruistochten in aanraking met allerlei verschillende soorten producten die ze nog niet kenden. Venetië bloeide door de kruistochten op, en zorgde tegen betaling, voor het transport van de kruisvaarders en er kwam steeds meer vraag naar luxeproducten die Europeanen op hun kruistochten leerden kennen. De handelspositie werd versterkt. Ook maakt Europa kennis met wetenschappelijke kennis, zoals de cijfer die we nu gebruiken. Ook werd de medische kennis uitgebreid, en op allerlei gebieden werd West-Europa voorbereid op de Renaissance.

-Expansie: van het christendom, de uitbreiding van het christelijke geloof door missionarissen of door verovering van gebied, bijvoorbeeld door kruistochten.

-Kruistocht: vanuit christelijke gebieden in Europa reisden van de elfde tot de dertiende eeuw legers naar Palestina om daar de bedevaartplaatsen te veroveren op de moslims.

Paragraaf 4.5 : Staten ontstaan.
Uniforme regeerwijze:

-Dezelfde wetten

-Dezelfde belasting

-Dezelfde rechtspraak

De vorst was uit op centralisatie, het regeren vanuit één punt, binnen zijn rijk, dat gaat ten kosten van de adel en de steden, zij moeten namelijk daardoor hun voorrechten en privileges inleveren, hierdoor ontstond het particularisme.

De drie strijders in de Honderdjarige oorlog:

-Frankrijk, zij willen hun grondgebied niet opgeven. Dit onder leiding van koning Filips II.

-Engeland, zij willen de macht in Frankrijk. De Engelse koning was leenman van de Franse koning voor een groot gebied in zuidwest Frankrijk. De Engelse bevolking werd steeds meer een eenheid door de enorme inspanningen die nodig waren om de Franse gebieden te behouden.

-Bourgondië (deel van Frankrijk), wil zelfstandig worden.

In deze omstandigheden ontstond de Honderdjarige Oorlog. De Fransen waren niet opgewassen tegen de Engelse en ook de Franse bevolking leed zwaar onder het oorlogsgeweld. De situatie voor Frankrijk leek hopeloos en de koning vertoonde tekenen van krankzinnigheid en bestuurde nog maar een deel van het land. De machtigste leenman, Jan zonder Vrees, was bondgenoot met Engeland en had Parijs veroverd, hij was ook hertog van Bourgondië. Later werden de Engelsen onder leiding van Jeanne d’Arc teruggedrongen. Want terwijl Richard Leeuwenhart op zijn kruistocht nog vecht, veroverd de Franse koning alle Engelse bezitten in Frankrijk. Toen Richard overleed en broer John hem opvolgde had hij geen kans meer. Het verlies van de gebieden zette kwaad bloed bij de Engelse adel en vooral bij de burgers van Londen, die veel geld aan de koning hadden gegeven voor de strijd tegen Frankrijk. Ze dwongen John, die ‘Jan zonder land’ werd genoemd, de Magna Carta te ondertekenen.

Magna carta: wet van Engeland

-Niet zomaar belasting heffen

-Oudere privileges mogen niet worden afgeschaft

-Wetten worden gecontroleerd door het parlement

De nieuwe Franse koning Lodewijk XI sloot vrede met hertog Filips van Bourgondië en de Engelsen werden definitief verjaagd uit Frankrijk.

Onder Lodewijk XI wordt Frankrijk weer hersteld. Om zijn macht te vergroten schafte hij, zonder toestemming de tailles, een belasting op grond gebruik, af. Hij ontwikkelde een goed belastingsysteem, waarbij ook de steden een belangrijke rol speelden, de koning eiste belasting van de stedelingen of leende geld van hen, waarmee hij zijn leger kon moderniseren en geschoolde ambtenaren  kon betalen. Zo kon een centraal bestuur opgebouwd worden en de macht van de adel verminderd worden. De steden gaf hij in ruil van belasting privileges op gebied van handel en bestuur. Te zelfstandige steden stonden de koning in de weg voor de centralisatie en uniformering van zijn rijk. De Staten-Generaal, probeerden tevergeefs de belangen van de koning te beperken, wat niet lukte. Lodewijk vergrootte ook zijn gezag over de Franse kerk en slaagde er in om een basis te leggen voor de latere absolute macht van de Franse koning, terwijl in Engeland de Magna Carta de macht van de koning beperkte. (Staten-Generaal = vergadering van geestelijken, adel en steden)

  • In Engeland vind geen centralisatie plaats door de Magna carta.

Filips de Stoute, kreeg van zijn vader, de Franse koning, in 1363, de provincie Bourgondië toegewezen, hij werd stamvader van een familie met vele hertogdommen. Alles ging nog via feodale afspraken, maar steeds minder edelen wilden hun heer bijstaan in de veldtochten. De hertogen moesten wel huurlegers gaan samenstellen, maar dit koste veel geld. De pacht bracht niet genoeg op, en de hertogen verhoogde de belasting in al hun gebieden en zetten steden onder druk om leningen te verschaffen. Om de onderhandelingen sneller te laten verlopen werd een vergadering van alle verschillende Bourgondische gewesten samengesteld. De hertog hoefde zo niet meer met elk gewest apart te overleggen. Onder Karel de Stoute kwamen steden steeds meer in verzet tegen de belastingen, die een inbreuk waren op de privileges. Ook was er veel weerstand van het Parlement van Mechelen, die zich niet stoorden aan gewestelijke privileges. Karel de Stoute sneuvelde in een strijd en zijn dochter Maria erfde een omvangrijk gebied, zij trouwde met de keizer van Oostenrijk waardoor kleinzoon Karel V een groot deel van de Bourgondische landen zou erven. De vorming van de Bourgondische staat was mislukt.

-Centralisatie: het streven van koningen om hun hele grondgebied vanuit een hoofdstad te regeren.

-Particularisme: de strijd van standen, steden en gewesten voor het behoud van hun privileges en tegen de politiek van uniformering en centralisatie van de koning.

-Particularisme: de strijd van standen, steden en gewesten voor het behoud van hun privileges en tegen de politiek van uniformering en centralisatie van de koning.

-Staatsvorming: het streven van vorsten naar een aaneengesloten grondgebied met een stevige bestuursstructuur.

-Uniformering: het streven van vorsten om in heel hun land dezelfde weten te laten gelden. Daarvoor moesten oude privileges vervallen.

REACTIES

Log in om een reactie te plaatsen of maak een profiel aan.