Gezocht: vmbo-scholieren uit jaar 3 of 4! Vul deze vragenlijst over het mbo in, en maak kans op een cadeaubon van 25 euro.

Meedoen

Hoofdstuk 1 t/m 7

Beoordeling 5.3
Foto van een scholier
  • Samenvatting door een scholier
  • 4e klas vwo | 6209 woorden
  • 20 juni 2015
  • 5 keer beoordeeld
  • Cijfer 5.3
  • 5 keer beoordeeld

Taal
Nederlands
Vak
Methode
ADVERTENTIE
Musical The Prom verloot een limousine naar je eindfeest!

Zit je middenin je eindexamens en wil je in stijl naar je eindfeest? Doe dan mee aan de winactie en maak kans op een limousine die jou en je vrienden naar jullie eindfeest brengt!

Ja, ik doe mee!

Hoofdstuk 1 Tijd van jagers en boeren.

Jagers en boeren. ? – 3000 v. Chr.

Prehistorie.




1. De Levenswijze van Jagers en Verzamelaars.

De eerste Jagers en Verzamelaars leefden in groepen. Deze groepen leefden van de jacht en van het verzamelen van voedsel. Een groep bestond uit 20-30 personen omdat, als er te veel mensen in een groep leefden werd het jacht- en verzamelgebied te groot. De mannen deden de jacht, terwijl de vrouwen op de kinderen letten, het vuur brandende hielden, huiden schoonmaakten en eetbare planten, vruchten en kleine dieren verzamelden.



2. Het ontstaan van landbouw en landbouwsamenlevingen.

De overgang naar landbouw werd opgang gebracht door klimaatswijzigingen. Dit gebeurde voor het eerst tussen 9000 en 6000 v.Chr in het Midden-Oosten. Het werd warmer en er viel meer regen, waardoor de grond vruchtbaarder werd. Het gebied werd drukker bevolkt door verscheidene planten en dieren. De natuur bood zoveel voedsel, dat men langer op 1 plek kon blijven. Rond 7500 v.Chr is men ook wilde dieren gaan temmen, hierdoor ontstond tussen 9000-6000 v.Chr de eerste agrarische samenleving in het Midden-Oosten. De eerste economische revolutie, Neolithische revolutie, kwam tot stand.



3. Het ontstaan van de eerste stedelijke gemeenschappen.

Steden konden alleen maar ontstaan als boeren veel meer opbrengst hadden dan nodig was voor het eigen levensonderhoud. Niet iedereen hoefde meer boer te zijn door het voedseloverschot. Mensen konden ook andere beroepen kiezen, zoals ambachtsman of handelaar. Sommige dorpen groeiden uit tot steden met stenen huizen, stadsmuren en een bestuur. In steden waren verschillen in rijkdom, macht en aanzien tussen de mensen groter, waardoor er verschillende sociale lagen ontstonden. Dit gebeurde vanaf 3300 v.Chr in Mesopotamië. Er ontstonden nieuwe wetten, en het schrift is ook in deze tijd ontstaan.



Begrippen

Agrarische revolutie: De overgang van jagen en verzamelen als voornaamste middel van bestaan naar een sedentair bestaan als boer.

Bronstijd: De periode waarin de mens brons gebruikte voor de productie van gereedschappen (Midden-Oosten vanaf 3000 v.Chr.).

Centraal bestuur: Bestuur over een groter gebied vanuit één plaats, waarbij overal in het bestuurde gebied dezelfde wetten en belastingen gelden.

Geweldsmonopolie: Een situatie waarin slechts de staat geweld mag gebruiken en mensen mag arresteren, opsluiten en eventueel fysiek straffen.

Homo Sapiens: De laatste en enige mensensoort die nu nog bestaat en waartoe ook wij behoren (de wetende mens).

IJzertijd: Periode waarin de mens voor de productie van wapens en gereedschappen geen brons meer gebruikte, maar ijzer (Midden-Oosten vanaf 1200 v.Chr.).

Jager-Verzamelaars: Mensen die leven van de jacht, de visserij en het verzamelen van voedsel.

Landbouwsamenleving: Samenleving waarin mensen leven van akkerbouw en veeteelt.

Nieuwe steentijd: Periode waarin de mens zijn stenen gereedschappen ging polijsten, maar nog geen metaal tot zijn beschikking had (Midden-Oosten vanaf 9000 v.Chr.)

Polytheïsme: Godsdienst waarbij mensen geloven in meerdere goden.

Prehistorie: Periode waarin een volk geen schrift gebruikt.

Staat: Afgebakend gebied met gecentraliseerd bestuur en overkoepelend rechtssysteem waar de overheid een geweldsmonopolie heeft en verantwoordelijk is voor de ordehandhaving en verdediging van landsgrenzen

Vruchtbare Halvemaan: Gebied rond de rivieren Eufraat, Tigris en Jordaan, waar voor het eerst op uitgebreide schaal aan landbouw werd gedaan (Vruchtbare Sikkel).







Hoofdstuk 2 Tijd van Grieken en Romeinen.

De klassieke oudheid. 3000 v. Chr. – 500 na Chr.

Oudheid.




1. De ontwikkeling van het wetenschappelijk denken en het denken over burgerschap en politiek in de Griekse stadstaat.

Athene werd een centrum van filosofen. Griekse denkers probeerden natuurverschijnselen te verklaren. Kennis moest gebaseerd worden op feiten door waarneming en onderzoek. Elke stadstaat had een eigen bestuur. Men ging nadenken over wat de beste manier van besturen was: een regering van één man (tiran), een regering van weinigen (oligarchie) of een regering van het volk (democratie). Wie behoorden tot de burgers van een stadstaat en welke rechten en plichten had een burger precies? (Voorbeeld: wetenschappers: Pythagoras, Aristoteles. Manier van bestuur: Democratie in Athene, Oligarchie in Sparta, Tiran in Athene voordat er een democratie ontstond.)



2. De klassieke vormentaal van de Grieks-Romeinse cultuur.

Klassiek wil zeggen: een voorbeeld voor altijd. In de kunst, architectuur, literatuur en toneel namen de Romeinen veel van de Grieken over. De vormen uit deze klassieke cultuur werden een voorbeeld voor het hele Romeinse rijk. Toen de tijd vorderde ontwikkelden de Romeinen een eigen stijl. De Romeinen gingen vooral voor realistische portretten. Ook in de bouwkunst is de invloed van de Griekse bouwkunst merkbaar. Zoals het Colosseum in Rome, wat een Griekse buitenkant met zuilen heeft.



3. De groei van het Romeinse imperium, waardoor de Grieks-Romeinse cultuur zich in Europa verspreidde.

Rome werd in 754 v. C. gesticht. Vanuit Rome werd Italië veroverd rond 500-300 v. C. Hierna veroverden ze de landen Spanje en Portugal. Na een strijd van honderd jaar versloegen ze de machtige Carthago. Hij had een gebied rond de Middellandse Zee. In het oosten werden Macedonië, Balkan en Griekenland aan het gebied toegevoegd. Hierna werden nog verschillende delen aan het rijk toegevoegd. Rome was altijd republiek totdat Julius Ceasar de macht greep. In het hele rijk verspreidde de Grieks-Romeinse cultuur. Ze bouwden overal bruggen, aquaducten en amfitheaters. Ze bouwden tempels in Griekse stijl en maakten wegen. In het hele rijk wordt Latijn gesproken of een taal wat erg op het Latijns lijkt.



4. De ontwikkeling van het Jodendom en het Christendom als de eerste monotheïstisch godsdiensten.

Rond 30 v.Chr ontstond het Christendom als stroming uit het Jodendom en groeide uit tot de grootste religie in het Romeinse Rijk, doordat Jezus rondtrok in Judea. Hij werd gearresteerd door de Romeinen, die een opstand vreesden. Hij werd aan een kruis geslagen en werd in een grot gelegd. Hij stond weer op na drie dagen. Hierdoor werd hij gezien als de zoon van God. De eerste volgelingen van Jezus vormden een stroming binnen het Jodendom. Paulus zorgde ervoor door lange reizen van de verspreiding van het geloof. Hierdoor ontstonden er overal Christelijke gemeenschappen. 200 jaar n. C. kwam er een kloof tussen het Jodendom en het Christendom. De verhalen werden eerst verteld maar werden nu in een boek opgeschreven, het Nieuwe Testament. Het Oude Testament werd de Bijbel genoemd. Christendom en Jodendom zijn beiden monotheïstisch. Het Christendom werd in de 4e eeuw een staatsgodsdienst.



5. De confrontatie tussen de Grieks-Romeinse cultuur en de Germaanse cultuur van Noordwest-Europa.

Vreedzaam: Rome stelde andere volken een bondgenootschap voor, in ruil voor gehoorzaamheid en het leveren van soldaten, kregen ze het Romeinse Burgerrecht en bescherming. Ook werden de godsdienst en de taal van de Romeinen overgenomen. (Voorbeeld: Germanen en Romeinen handelden met elkaar en sloten verdragen.)

Gewelddadig: Doordat de Germanen uit Oost-Europa verdreven werden door de Hunnen ontstond er een grote volksverhuizing, waarna het West-Romeinse Rijk uiteenviel in verschillende Germaanse Koninkrijken. Ostrogoten, Vandalen en Visigoten vielen het rijk binnen. (Voorbeeld: in 410 viel Rome ten prooi aan de Visigoten. De Vandalen deden dat in 455 nog eens dunnetjes over.)



Begrippen

Arianisme: Stroming binnen het Christendom waarvan de aanhangers geloofden dat Jezus Christus een mens was en niet tegelijkertijd God.

Aristocratie: Vorm van bestuur waarbij de macht beperkt blijft tot een aantal families (adel).

Atheens burgerrecht: Het geheel van rechten van de vrije bewoners van Athene, waaronder (voor volwassen mannen) het recht om deel te nemen aan de democratische besluitvorming.

Atheens Imperium: Door Athene gedomineerd bondgenootschap tussen verschillende Griekse stadstaten (5e eeuw v.Chr.)

Autonomie: Zelfbestuur, politieke onafhankelijkheid.

Byzantijnse Rijk: Alternatieve benaming voor het Oost-Romeinse Rijk.

Christendom: Monotheïstische godsdienst die het geheel van de Christelijke waarheden, voorschriften en gebruiken omvat en die is gebaseerd op het Oude- en Nieuwe Testament.

Concilie: Vergadering van de Christelijke kerk waarin besluiten worden genomen over de juiste interpretatie van de Christelijke leer.

Consul: Het hoogste ambt in de Romeinse Republiek; de twee consuls werden jaarlijks gekozen uit de senaat en waren verantwoordelijk voor het burgerlijke en militaire bestuur.

Dictator: Alleenheerser.

Directe democratie: Vorm van bestuur waarbij alle burgers het recht hebben om in een volksvergadering mee te beslissen over het beleid.

Filosoof: Wijsgeer die elementaire vragen stelt over de natuur, de manier waarop mensen moeten leven en de beste wijze van besturen.

Germanen: Boerenvolken in Midden-Europa, die daar in stamverband leefden.

Hegemonie: Overwicht van één land over andere landen.

Hellenisme: De Griekse beschaving na de veroveringen van het (Midden-)Oosten door Alexander de Grote.

Imperium: Opperheerschappij, en vandaar een benaming voor een groot rijk, zoals het Romeinse keizerrijk.

Jodendom: Monotheïstische godsdienst van de Joden, gebaseerd op de boeken van de Hebreeuwse Bijbel.

Keizerrijk: Een rijk dat wordt bestuurd door een keizer.

Klassieke cultuur: Grieks-Romeinse cultuur of beschaving.

Magistraat: Bestuurder die tijdelijk een niet-erfelijk overdraagbare functie vervult.

Monotheïsme: Het geloof in één god.

Nieuwe Testament: Onderdeel van de Bijbel met de geschriften over het leven van Jezus Christus en het ontstaan van het Christendom (waaronder de vier evangeliën).

Oligarchie: Bestuur door een kleine elite.

Oosters schisma: De breuk in 1054 tussen het Christendom onder leiding van de paus in Rome en het orthodoxe Christendom in het Oost-Romeinse Rijk.

Oost-Romeinse Rijk: Het oostelijke deel van het Romeinse Rijk, na 395 definitief afgescheiden van het West-Romeinse Rijk.

Orthodox: Aanduiding voor de Christelijke kerken in het Oost-Romeinse Rijk na het Oosters schisma van 1054.

Ostracisme: Het verschijnsel dat Atheense burgers een politicus uit hun midden konden verbannen door hem weg te stemmen (‘schervengericht’).

Oude Testament: Onderdeel van de Bijbel met heilige Joodse geschriften.

Patriciër: Lid van de regerende klasse in de vroege Romeinse Republiek.

Patronage: Het verschijnsel dat een machtige man burgers van lage afkomst beschermt in ruil voor politieke steun.

Pax Romana: ‘Romeinse vrede’, een periode van betrekkelijke rust in het Romeinse Rijk (27 v.Chr.-180 n.Chr.)

Plebejer: Lid van het vrije, stemgerechtigde volk in de vroege Romeinse Republiek.

Polis: Stadstaat (stad + omringende platteland) die zichzelf bestuurt.

Republiek: Staat die door (deel van) de burgers zelf wordt bestuurd en niet door een koning of keizer.

Romanisering: Het verschijnsel dat niet-Romeinse culturen, zoals de Keltische en de Germaanse, elementen uit de Romeinse cultuur overnemen.

Romeins burgerrecht: Voorrechten die burgers van het Romeinse Rijk hadden, zoals het recht op een eerlijk proces.

Romeinse Republiek: Het Romeinse Republiek in de tijd dat dit werd geleid door de senaat (vóór machtsovername Augustus).

Romeinse Rijk: Het rijk rond de Middellandse Zee en in grote delen van Europa en het Midden-Oosten dat werd bestuurd vanuit Rome.

Senaat: Het voornaamste bestuurlijke orgaan van de Romeinse Republiek.

Staatsgodsdienst: Een godsdienst die is voorgeschreven voor iedereen die voor de staat werkt.

Tiran: Tijdelijke alleenheerser, later met de betekenis van ‘hardvochtig heerser’.

Volkstribuun: Vertegenwoordiger van het lagere volk in de Romeinse Republiek, die het recht had om besluiten van senaat en magistraten tegen te houden.

Volksverhuizingen: Het verschijnsel dat grote bevolkingsgroepen (met name Germaanse stammen) in de 4e en 5e eeuw n.Chr. het Romeinse Rijk introkken of daarbinnen een andere woonplaats zochten.

West-Romeinse Rijk: Het westelijke deel van het Romeinse Rijk, na 395 definitief afgescheiden van het Oost-Romeinse Rijk.

Wetenschap: De kritische bestudering van de werkelijkheid in een poging die beter te begrijpen.





Hoofdstuk 3 Tijd van ridders en monniken.

De vroege middeleeuwen. 500 - 1000

Vroege Middeleeuwen.




1. De verspreiding van het Christendom in geheel Europa.

De Frankische vorst Clovis roeide de andere Frankische vorsten uit waardoor alleen hij over het Frankische rijk regeerde. In zijn rijk leefden nog veel Galliërs die de Rooms-Katholieke leer nog uit de Romeinse tijd hadden. De Bisschop Remigius van Reims schreef een brief aan Clovis met alle voordelen van het Christelijke geloof. Als hij het Christendom gunstig gezind was, zouden de bisschoppen hem steun geven bij het besturen van het land. Clovis liet zich rond 500 dopen met duizenden van zijn soldaten. Hierdoor verspreidde het Christelijke geloof in het Frankische rijk. Vele keizers na hem hebben het Christelijke geloof naar de rest van Europa verspreid. Vaak ging dat met geweld zoals Karel de Grote dat deed rond het jaar 800.



2. Het ontstaan en de verspreiding van de Islam.

Geïnspireerd door de engel Gabriël, die Mohammed hoorde op de berg Hira, riep hij de mensen om nog maar één god te eren: Allah, de god van zijn stam. Tot zijn dood kreeg Mohammed visioenen door, die zijn volgelingen vervolgens uit hun hoofd leerden. Na zijn dood werd alles opschreven en ontstond het heilige boek de Islam. De Islam was een ander soort godsdienst dan het Christendom, ze moesten helpen het geloof te vergroten (de jihad). Mohammed werd in 622 verdreven uit Mekka en vestigde zich in Medina, hier kreeg hij de politieke macht zodat dit de eerste Islamitische staat werd. Steeds meer stammen erkenden zijn gezag. Hierdoor kon hij zonder iemand te doden Mekka veroveren. Na de dood van Mohammed vergrootten de volgelingen de Islam met een groot tempo. Ze vielen Het Byzantijnse Rijk binnen en veroverden het. Rond 660 gingen ze verder, hun rijk was tot de rivier de Indus en ver in Centraal-Azië. In het westen veroverden ze Noord-Afrika. Rond 711 stoken ze over naar Spanje en drongen door tot het hart van het Frankische Rijk. Het Frankische Rijk werd verslagen en ze verborg zich achter de Pyreneeën.





3. De vrijwel volledige vervanging in West-Europa van de agrarisch-urbane cultuur door een zelfvoorzienende agrarische cultuur, georganiseerd via hofstelsel en horigheid.

De mensen leefden in Romeinse rijk in een agrarische-urbane cultuur. Dit was een cultuur waarin er steden waren waarin handel werd gedreven in de producten die de boeren overhadden en de producten van ambachten. Door het vervallen van het Romeinse Rijk, ging West-Europa ten onder aan de chaos en geweld. De steden verdwenen en hierdoor verdween de handel en nijverheid. De economie bestond op dit punt bijna alleen uit de agrarische sector. Grotendeels werden de mensen autarkisch: mensen leefden van het eigen land en consumeerden het grootste deel zelf. De vrije boeren en slaven bleven bestaan. Maar er kwam een nieuw soort klasse van mensen: de horigheid. De horigen waren niet helemaal rechteloos en hadden vaak land. Ze moesten in ruil allerlei verplichtingen aangaan, in ruil kregen ze wel bescherming van de heer. Zo ontstond het hofstelsel; grootgrondbezitters hadden hun landgoed een hof, vroonland (dit was van de heer hier stonden bijgebouwen en het hoofdgebouw) en het hoevenland (dit was van de boeren).



4. Het ontstaan van feodale verhoudingen in het bestuur.

Vanaf de 8e eeuw ontstond het feodalisme. Het feodale stelsel kwam erop neer dat een heer een stuk grond in leen gaf aan een leenman. In ruil hiervoor moest een leenman zijn leven lang trouw blijven aan de heer. Het kwam het eerst voor onder het Frankische Rijk van Karel de Grote. Karel deelde zijn rijk in een paar honderd districten aan edelen. Deze heren moesten namens dat gebied recht spreken en besturen. Karel gaf er niets voor in ruil omdat er in die tijd geen geldeconomie was. Dit stelsel werd in vrijwel heel Europa doorgevoerd.





Begrippen

Agrarische samenleving: Een maatschappij waarin bijna iedereen werkzaam is in de landbouw.

Agrarisch-urbane samenleving: Een maatschappij waarin de meeste mensen werkzaam zijn in de landbouw, maar waar ook steden zijn, waarin de meeste mensen hun brood verdienen als ambachtsman of handelaar

Autarkie: Een vorm van economie waarin een gebied in zijn eigen economische behoeften voorziet en dus economisch onafhankelijk is van andere gebieden (zelfvoorzienend).

Domein: Landgoed dat bestaat uit een aantal boerderijen die onder dezelfde heer vallen en dat in zijn geheel min of meer autarkisch is.

Feodaal stelsel: Een bestuurssysteem waarbij een leenheer grond en rechten in ‘leen’ geeft aan een ondergeschikte leenman, in ruil voor trouwe dienst. (Leenstelsel/feodalisme/feodaliteit)

Hiërarchie:
Kerkelijke rangorde; tegenwoordig ook gebruikt voor een rangorde buiten de kerk.

Hofstelsel: Een economische systeem waarin min of meer autarkische domeinen centraal staan. (Domeinstelsel)

Horige:
Halfvrije boer die recht heef op zijn grond, maar het domein niet mag verlaten zonder toestemming van zijn heer.

Islam: Het geloof in één god, Allah, volgens de richtlijnen in de Koran en de uitspraken van de profeet Mohammed.

Kalifaat: Islamitische bestuursvorm waarin de kalief zowel wereldlijk als religieus heerser is.

Kerstening: Anderen bekeren tot het Christendom.

Leenheer: Iemand die leenmannen aan zich heeft gebonden door hun grond en rechten in ‘leen’ te geven.

Leenman: Iemand die van een leenheer grond en rechten in ‘leen’ heeft gekregen en in ruil daarvoor trouwe dienst belooft. (Vazal)

Lijfeigene:
Onvrije boer zonder bezit, die moet werken als boerenknecht.

Missionaris: Geestelijke die mensen tot het Christendom probeert te bekeren.

Parochie: Kerkelijke gemeente op het laagste niveau, onderdeel van een bisdom.

Reguliere geestelijke: Lid van een kloosterorde; monnik of non.

Seculiere geestelijke: Priester die onderdeel vormt van het kerkelijk bestuur, vanaf het laagste niveau (pastoor in de parochie) tot aan de leider van de kerk; de paus.

Sharia: Islamitische wetgeving die teruggaat op het woord van Allah, zoals dat is overgeleverd in de Koran en andere heilige geschriften.

Sjiisme: Stroming binnen de Islam die is gesticht door aanhangers van Ali, de neef van Mohammed.

Soennisme: Stroming binnen de Islam die is ontstaan nadat de Sjiieten zich hadden afgescheiden.

Stand: Groep van mensen met een vergelijkbare maatschappelijke functie, zoals geestelijken (geestelijkheid), bestuurders en militairen (adel) en boeren en burgers (derde stand).

Vazal: Leenman.

 





Hoofdstuk 4 Tijd van steden en staten.

De late middeleeuwen. 1000 - 1500

Hoge en late Middeleeuwen.



1. De opkomst van handel en ambacht die de basis legde voor het herleven van een agrarisch-urbane samenleving.

De groeiende bevolking kon worden gevoed doordat de landbouw steeds werd uitgebreid en verbeterd. Door de betere technieken was er een groot overschot aan producten. De producten die ze over hadden konden ze door verhandelen. Er waren ook boeren die zich gingen specialiseren in een product. Op de plaatsen waar ze de producten verhandelen ontstonden er steden of de Romeinse steden bloeiden weer op. Door de opkomst van de steden ontstond er weer een agrarisch-urbane samenleving. De mensen in de steden waren heel erg afhankelijk van de productie van de boeren in de buurt.



2. De opkomst van de stedelijke burgerij en de toenemende zelfstandigheid van steden.

De stedelingen kregen van de leenheren eigen rechten. Zo waren er de privileges, dit waren bepaalde voorrechten zoals tolvrijheid of vrijstelling van dienstplicht. Beter was nog als de leenheer een stad stadsrecht toekende. Dit hield namelijk in dat de stedelingen zelf de regels mochten maken en hun eigen rechtspraak mochten houden, oftewel recht op eigen bestuur en rechtspraak. De landsheer wilde hier natuurlijk wel wat voor terug: de inwoners moesten hem financieel en militair steunen. Hierdoor kreeg een stad meer macht.



3. Het conflict in de Christelijke wereld over de vraag of de wereldlijke dan wel de geestelijke macht het primaat behoorde te hebben.

Rond 1100 streden de Paus en de Vorsten om de hoogste macht. De Paus vond dat hij het voor het zeggen moest hebben, maar de Vorsten wilden juist zeggenschap over de kerkelijke zaken. Uiteindelijk kwamen de Paus en de Vorsten tot een besluit om de Paus de macht over de kerk en het geloof te geven, en de Vorsten over alles wat daarbuiten viel. (De strijd kwam echt los toen Hendrik een aartsbisschop van Milaan benoemde, maar dit had de paus al gedaan. Hierdoor werd de keizer verbannen uit de kerk. Hij moest dit bijleggen van de vorsten in zijn rijk. Anders zouden ze een andere keizer kiezen.) Later sloot de opvolger van Hendrik IV, Hendrik V, een akkoord met de Paus, het Concordaat van Worms, waarin het bovenstaande stond geschreven.



4. De expansie van de Christelijke wereld naar buiten toe, onder andere in de vorm van de kruistochten.

Rond het jaar 1100 vroeg de keizer van het Byzantijnse rijk hulp bij de Paus tegen de Turkse stammen die in een halve eeuw grote delen van de Arabische wereld veroverd hadden. Omdat deze ook het Christendom bedreigde riep de Paus vrijwilligers op voor een kruistocht. Grote aantallen melden zich aan voor deze heilige oorlogen.

De redenen hiervoor waren:

- De bevolkingsgroei in Europa leidde ertoe dat land en macht verdeeld moesten worden, velen hoopten in Palestina een beter bestaan te hebben.

- De Paus beloofde alle deelnemers vergeving van zonden, zodat ze in de hemel zouden komen.

- Voor Edelen en Ridders was er de mogelijkheid om macht en roem te verwerven.



5. Het begin van staatsvorming en centralisatie

Tussen 1000 en 1500 drongen de Franse en Engelse koning en andere grote vorsten de macht van lagere feodale heren geleidelijk terug. De vorsten kozen een stad als centrale plaats en proberen daardoor meer macht te krijgen in hun koninkrijk. Dit noemen we centralisatie. Om dit te kunnen hadden de koningen meer geld nodig. Door de komst van de geldeconomie maakte het makkelijker om het rijk te besturen. Ze konden nu makkelijker belasting heffen en met geld konden ze leenmannen kopen en het leger en de ambtenaren mee betalen. Met behulp van ambtenaren probeerden de koningen regels in te voeren die voor alle inwoners gelden. Dit was het begin van de staatsvorming, de ontwikkeling waarbij een gebied meer als een eenheid wordt bestuurd door een overheid vanuit een hoofdstad.







Begrippen

Burgerij: De belangrijkste groep bewoners van een stad, de mensen die het burgerrecht hebben.

Centralisatie: Het streven van heersers om hun gebied vanuit één punt te besturen en in het hele grondgebied gelijke wetten en belastingen in te voeren.

Drieslagstelsel: Een manier om een graanakker zo nuttig mogelijk te gebruiken, door in één jaar 1/3 van het land in de herfst te zaaien, 1/3 van het land in de lente en derde van het land braak te laten liggen.

Expansie: De uitbreiding van een gebied of invloed.

Geldeconomie: Een economie waarin geld het voornaamste ruilmiddel is.

Gilde: Een vereniging van mensen met hetzelfde beroep (handelaren/ambachtslieden) die de gezamenlijke belangen behartigt.

Gotiek: Laatmiddeleeuwse bouwstijl die streeft naar hoge, ranke vormen en de toetreding van veel licht, in tegenstelling tot de oudere, veel robuustere ‘romaanse’ architectuur.

Hanze: Een verbond van handelssteden langs de Oostzee en Noordzee.

Inquisitie: Een kerkelijke rechtbank die ketters berechtte.

Investituurstrijd: Het conflict tussen de keizer en de paus over de benoeming van bisschoppen.

Ketter: Iemand die een andere geloofsleer aanhangt dan de officiële.

Kruistocht: Een militaire onderneming om het heilige land te veroveren of te verdedigen.

Lekeninvestituur: De officiële inwijding van een geestelijke door een leek (niet-geestelijke).

Mystiek: Richting binnen de middeleeuwse theologie die het accent legt op de gevoelsmatige beleving van het goddelijke, bijvoorbeeld door middel van visioenen.

Parlement: Een vergadering van vertegenwoordigers van de drie standen (geestelijkheid, adel en burgerij) die advies uitbrengen aan de koning. (Statenvergadering)

Privilege:
Uitzonderlijk voorrecht van een bepaalde persoon of een groep personen.

Reconquista: De verovering door Christelijke vorsten van het Islamitische deel van het Iberisch schiereiland.

Scholastiek: Richting binnen de middeleeuwse theologie die het accent legt op het systematisch en logisch redeneren.

Staatsvorming: Het ontstaan van een groot gebied met één bestuur.

Stadsrecht: Het recht van een plaats op eigen bestuur en eigen rechtspraak.

Staten-Generaal: De hoogste vergadering van de afgevaardigden van de drie standen van alle gewesten in een land.

Tweezwaardenleer: De gedachte dat de wereld bestaat uit een geestelijke (kerkelijke) en een wereldlijke (niet-kerkelijke) machtssfeer.

Westers schisma: De tijdelijke scheuring in de westerse (Katholieke) kerk (1378-1417) waardoor de kerk twee elkaar tegenwerkende pausen had: één in Rome en één in Avignon.

Zwarte dood: De pestepidemie die in de 14e eeuw vanuit Azië Europa bereikte en ongeveer een derde van de Europese bevolking het leven kostte.









Hoofdstuk 5 Tijd van ontdekkers en hervormers.

Veranderend wereldbeeld. 1500 - 1600

Renaissance.



1. Het veranderde mens- en wereldbeeld van de renaissance en het begin van een nieuwe wetenschappelijke belangstelling.

De renaissance werd de vroegmoderne tijd genoemd. De renaissance ontstond in grote Italiaanse steden, omdat hier veel overblijfselen waren van de Grieks-Romeinse tijd. De rijke mensen gingen steeds meer de goede kant van het leven zien. Verder hielden ze zich ook minder bezig met God en het hiernamaals en waren ze meer gericht op de mens en het aardse leven. Verder kwam er weer belangstelling voor de Griekse en Romeinse beelden. Ze werden nu beoordeeld op de schoonheid. Oude klassieke boeken werden vertaald en het bestuderen. Er ontstond een nieuwe stroming het humanisme. Deze nieuwe stroming werd vooral gekenmerkt door de studie van de klassieke filosofie, literatuur of kunst. Ook de natuurwetenschappers gingen anders denken, ze kwamen erachter dat de zon een stilstaand middelpunt was van het heelal en dat de aarde hieromheen draaide. De kunstenaars richten zich meer op de natuur.



2. De hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke Oudheid.

Aan het eind van de middeleeuwen ontstond in Italië belangstelling voor de Grieks-Romeinse beelden, architectuur en ruïnes. Ook filosofen en schrijvers lieten zich inspireren door de klassieke oudheid. Dit waren de humanisten. De humanisten wilden de mens bestuderen los van wat de kerk zei. Ze gingen veel teksten bestuderen uit de Griekse oudheid. Veel teksten in de bijbel werden in de loop veranderd ten goede van de kerk. De humanisten wilden dit herstellen. Een voorbeeld van een humanist was Erasmus.



3. Het begin van de Europese expansie.

Rond de 15e eeuw kenden de Europeanen maar een klein deel van de aarde. Ze dachten dat de aarde plat was of dat als ze naar de evenaar vaarden dat ze levend werden verbrand. Het verre China en Indië lokten, door de Oosterse producten als zijde en specerijen. Ze gingen op zoek naar nieuwe vaarroutes omdat de Islamitische heersers in het Midden-Oosten ze niet doorlieten. In 1488 rondde Diaz als de eerste de Kaap de Goede Hoop (was op tocht naar Indië). In 1493 bereikte Columbus Amerika (was op tocht naar Indië) via een vaarroute in het westen. In 1498 voer Vasco de Gama als eerste Europeaan naar Indië. Door de ontdekking van het nieuwe werelddeel gingen de Spanjaarden opzoek naar nieuwe delen in het nieuwe werelddeel. De Spanjaarden en Portugezen probeerden hun concurrenten van hun zeeroutes te weren. Daarom zochten de Engelsen, Fransen en Hollanders de rijkdommen via andere wegen. Nederland probeerde via een noordelijke zeeroute Indië te bereiken.



4. De protestantse Reformatie die splitsing van de Christelijke kerk in West-Europa tot gevolg had.

Erasmus maakte een nieuwe vertaling van de bijbel, hierdoor kreeg hij kritiek van de kerk. Hij bleef wel Katholiek want hij wilde geen kerkscheuring. Maar hij was wel de voorloper op de kerkhervorming. Er was al tijden kritiek op de kerk, maar er kwam wel mensen in opstand. Maar dan werden ze beschuldigd van ketterij. Maar dit lukte niet in 1517 toen Luther zich verzette tegen de kerk. Dit veroorzaakte een splitsing van de kerk. De paus dreigde Luther uit de kerk te zetten, maar deed hij niets op uit. Hij werd nog uitgenodigd voor een gesprek maar dit weigerde hij. De Duitse vorst Karel V beval Luther om zijn woorden terug te nemen, omdat deze zouden zorgen voor chaos in zijn rijk. Ook dit weigerde hij. Als reactie hier op heeft Karel V een vervolging op hem ingezet. Helaas voor hem waren er een aantal Duitse vorsten die het wel met Luther eens waren en hem bescherming aanboden.

Calvijn zorgde ervoor dat het protestantisme zich uitbreidde. In het begin werd het in veel landen onderdrukt daardoor was het nog niet echt zichtbaar. Er werden geheime bijeenkomsten georganiseerd in Nederland. Toen ze in 1566 zich verzetten bleek het veel aanhangers te hebben.













Begrippen

Boekdrukkunst: De kunst om geschriften te vermenigvuldigen door middel van een drukpers.

Calvinisme: Stroming binnen het Christendom die is gebaseerd op de ideeën van de hervormer Johannes Calvijn. Calvinisten vinden dat de Bijbel het uitgangspunt van het geloof moet zijn en dat elke kerkgemeente zichzelf moet besturen. Verder geloven ze dat van iedereen al vaststaat of hij in de hemel of de hel terechtkomt.

Contrareformatie: De reactie van de Katholieke kerk op de Reformatie, die enerzijds hervormingen binnen de Katholieke kerk inhield en anderzijds een harder optreden tegen protestanten.

Humanisme: De cultuur van geleerden uit de tijd van de renaissance. Humanisten oriënteerden zich sterk op de literatuur, poëzie en geschiedenis uit de oudheid.

Lutheranisme: Stroming binnen het Christendom die is gebaseerd op de ideeën van de hervormer Maarten Luther. Lutheranen vinden dat de Bijbel het uitgangspunt van het geloof moet zijn en dat de kerk in elk land moet worden geleid door de wereldlijke vorst. Verder geloven ze dat alleen geloof je in de hemel kan brengen.

Machiavellisme: Zuivere machtspolitiek, waarbij alle middelen zijn geoorloofd om het doel te bereiken.

Mensbeeld: De manier waarop de mensen naar zichzelf en volkeren om hen heen kijken.

Ontdekkingsreizen: De reizen die Europeanen in de 14e, 15e en 16e eeuw maakten om nieuwe wegen naar Indië te ontdekken. Tijdens deze reizen ontdekten zij gebieden die nog door geen Europeaan waren betreden.

Protestantisme: Het geheel van stromingen en kerken die zijn ontstaan uit protest tegen misstanden in de Katholieke kerk.

Reformatie: Kerkhervorming die uiteindelijk leidde tot een scheuring in de kerk en het ontstaan van het protestantisme.

Renaissance: Periode tussen 1300 en 1600, waarin men niet langer het hiernamaals centraal stelde, maar de mens in het hier en nu.

Uomo Universale: De ideale mens uit de tijd van de renaissance, die uitblinkt op alle terreinen van het leven, zoals wetenschap, kunst en literatuur.

Wederdopers: Groep protestanten die de volwassenendoop voorstaat. Ook leggen de wederdopers grote nadruk op de komst van het duizendjarig rijk op aarde, zoals in de Bijbel wordt voorspeld.

Wereldbeeld: De manier waarop mensen naar zichzelf en de wereld om hen heen kijken.





Hoofdstuk 6 Tijd van regenten en vorsten

Een nieuwe republiek in Europa. 1600 - 1700

Gouden Eeuw.



1. Het conflict in de Nederlanden dat resulteerde in de stichting van een Nederlandse staat.

Rond 1515 werden de Nederlanden bestuurd door Karel V. Maar alle gewesten hadden eigen gewoontes en regels. Maar hij kreeg het steeds lastiger met het bestrijden van het protestantisme en richtte een eigen rechtbank tegen misdrijven tegen het geloof. Hij werd opgevolgd door zijn zoon Filips II, hij stelde zijn zus aan als landvoogdes. Maar doordat de calvinisten openlijk bijeen kwamen stelde Filips de hertog van Alva aan om de orde te herstellen in de Nederlanden. Door de harde aanpak vluchtten veel mensen naar Duitsland, onder wie Willem van Oranje. Onder leiding van hem werd er begonnen een invasie te organiseren. Op 1 april 1572 namen de geuzen Den Briel in. In de weken daarna liepen veel steden over naar de Opstand. De Spanjaarden kregen het steeds moeilijker. Ze werden verdreven uit de Nederlanden. Maar Filips pikte dit niet en benoemde hertog van Parma tot landvoogd, die wist met een aantal zuidelijke gewesten een verbond te maken. De andere gewesten sloten een bondgenootschap: de Unie van Utrecht. Het leek dat de Spanjaarden wonnen, maar totdat hij opeens de opdracht kreeg om een invasie te beginnen tegen Engeland. Hij ging ten onder voor de Engelse kust. De Nederlanden gingen verder als Republiek der Verenigde Nederlanden.



2. De bijzondere plaats in staatkundig opzicht en de bloei in economisch en cultureel opzicht van de Nederlandse Republiek.

De Republiek werd niet bestuurd door vorsten, maar door stedelijke regenten. Maar eigenlijk werden de gewesten apart bestuurd met aparte regels en wetten. De steden werden bestuurd door een vroedschap. De stadhouder was de hoogste functie in de gewesten. In de Staten-Generaal werden beslist over de buitenlandse politiek, in- en uitvoerrechten en het leger/vloot. Amsterdam was de belangrijkste stapelmarkt van Europa. Ze werden vooral groot doordat veel rijke protestanten naar Amsterdam vluchtten. Ze brachten hierdoor kennis, geld en contacten mee naar de Republiek. De Staten-Generaal ondersteunde de handel. Doordat de economie opbloeide gingen steeds meer rijke ondernemers geld investeren in kunst. Ze lieten portretten van zichzelf maken, zodat ze met de kunst konden pronken tegen andere ondernemers. Ook doordat er veel aandacht was voor de wetenschap konden ze verder groeien en trokken veel buitenlandse studenten naar de Republiek.



3. Wereldwijde handelscontacten, handelskapitalisme en het begin van een wereldeconomie.

Kooplieden uit Nederland en andere West-Europese landen investeerden in handel met Afrika, Amerika en Azië. Deze handelskapitalisten creëerden een wereldeconomie waarbij producten en geldstromen tussen continenten rondgingen.

In Nederland werd de VOC (Verenigde Oost-Indische Compagnie) opgericht, die een monopolie hadden naar Azië en handelden in specerijen. Ook werd in Nederland de WIC (West-Indische Compagnie) opgericht, die handel dreef met West-Afrika en Amerika. De WIC richtte zich op de handel in slaven en goud vanuit Afrika en suiker en andere tropische producten uit Zuid-Amerika. Hierdoor groeide de welvaart in de Republiek en nam het een wereldpositie in.



Begrippen

Handelskapitalisme: Economisch systeem waarin ondernemers goederen verhandelen om daarmee winst te maken.

Moedernegotie: De handel op de Oostzee in bulkgoederen als hout en graan die de basis vormde van de welvaart van de Republiek.

Prinsgezind: Behorend tot partij die in de Republiek de stadhouders uit het huis van Oranje steunde.

Raadpensionaris: In de tijd van de Republiek een hoge ambtenaar van het gewest Holland, die namens de gehele Republiek de buitenlandse zaken deed.

Regent: Lid van de groep rijke burgers die de Republiek bestuurden.

Soevereiniteit: De hoogste macht in de staat.

Staatsgezind: Behorend tot de partij die de gewestelijke staten in de Republiek als soeverein beschouwde en die zich verzette tegen een al te grote macht van de stadhouder.

Stadhouder: Ooit de dienaar van de koning, later een hoge ambtenaar van de gewesten die voor de gehele Republiek optrad als aanvoerder van leger en vloot

Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC): Handelmaatschappij die het monopolie had op de handel met Azië.

Ware vrijheid: 17-eeuwse aanduiding voor een situatie waarin de Republiek niet werd bestuurd door een erfelijke stadhouder, maar door magistraten die hun functie bekleedden op grond van hun capaciteiten.

West-Indische Compagnie (WIC): Handelsmaatschappij die het monopolie had op de handel met Amerika en West-Afrika en die onder meer in slaven handelde.

 





Hoofdstuk 7 Tijd van de regenten en vorsten

Koningen, heren en denkers. 1600-1700

Gouden Eeuw.




1. Het streven van vorsten naar absolute macht.

In de nationale staat groeide de macht van de koning ten koste van de adel en de vrije steden. Zo streefde Lodewijk XIV in Frankrijk naar onbeperkte macht, hij was alleen aan goed verantwoording schuldig. Lodewijk voerde vele oorlogen om zijn rijk te vergroten. Hij stelde een beroepsleger samen waar hij volledige controle over had. Door al deze oorlogen zorgde Lodewijk XIV ervoor dat de schatkist bij zijn dood leeg was. Door geldgebrek hieven de Franse koningen maar wat extra belastingen.



2. De bijzondere plaats in staatkundig opzicht en de bloei in economisch en cultureel opzicht van de Nederlandse Republiek. (zelfde KA als H6)

De Republiek werd niet bestuurd door vorsten, maar door stedelijke regenten. Maar eigenlijk werden de gewesten apart bestuurd met aparte regels en wetten. De steden werden bestuurd door een vroedschap. De stadhouder was de hoogste functie in de gewesten. In de Staten-Generaal werden beslist over de buitenlandse politiek, in- en uitvoerrechten en het leger/vloot. Amsterdam was de belangrijkste stapelmarkt van Europa. Ze werden vooral groot doordat veel rijke protestanten naar Amsterdam vluchtten. Ze brachten hierdoor kennis, geld en contacten mee naar de Republiek. De Staten-Generaal ondersteunde de handel. Doordat de economie opbloeide gingen steeds meer rijke ondernemers geld investeren in kunst. Ze lieten portretten van zichzelf maken, zodat ze met de kunst konden pronken tegen andere ondernemers. Ook doordat er veel aandacht was voor de wetenschap konden ze verder groeien en trokken veel buitenlandse studenten naar de Republiek.



3. De wetenschappelijke revolutie.

Een nieuwe wetenschappelijke manier van denken brak door. Centraal stond daarbij het systematisch verwerven van kennis door observaties, experimenten en logisch redeneren (leidde tot nieuwe ontdekkingen). Maar veel wetenschappers werden onderdrukt door de kerk. Ze vonden dat ze niet moesten ingaan op de ideeën van de kerk. (Voorbeeld: Newton hield zich bezig met alchemie en numerologie, astrologie, kabbalistiek en zocht het levenselixer. Ook besteedde hij tijd aan de Bijbel, omdat volgens hem wetenschap en godsdienst samen konden gaan. In tegenstelling tot Galilei werd hij niet gevangen gezet, maar juist geëerd.)



Begrippen

Absolutisme: Een regeringsvorm waarin de koning alle macht heeft en zelf boven de wet staat.

Burgerlijk cultureel: Een cultuur die wordt bepaald door burgers (en niet door hof, adel of kerk)

Droit divin: Het goddelijk recht op grond waarvan de koning absoluut regeert.

Empirisme: De overtuiging dat je de werkelijkheid het beste leert kennen door waarneming via de zintuigen en door experimenteren.

Hofcultuur: Een cultuur die wordt bepaald door de vorst en zijn adellijke hof.

Mechanistisch wereldbeeld: Een kijk op God en de wereld die ervan uitgaat dat de werkelijkheid is te vergelijken met een machine die door God in werking is gezet en daarna zelfstandig functioneert volgens natuurwetten. Volgens deze visie speelt God geen rol meer in het verloop van de dagelijkse gebeurtenissen op aarde.

Mercantilisme: De economische leer volgens welke de staat de eigen economie kan stimuleren door de export te bevorderen en de import te beperken.

Natuurrecht: Het geheel van regels over goed en kwaad die ieder mens kan doorgronden vanuit zijn geweten; het natuurrecht zou uitgaan boven de geschreven wetten en elk mens het recht geven op vrijheid en gelijkwaardigheid, ook al voorzien bestaande wetten daar niet in.

Rationalisme: De overtuiging dat logisch en verstandelijk redeneren de zuiverste bron van kennis is.

Tolerantie: Verdraagzaamheid tegenover andersdenkenden, met name tegenover mensen met een ander geloof.

Wetenschappelijke revolutie: De ontwikkeling in de 17-eeuwse wetenschap waarbij onderzoekers niet langer afgingen op wat de Bijbel, de kerk of auteurs in de klassieke oudheid vonden, maar zelf tot een mening kwamen door middel van zelfstandig denken, observeren en redeneren.




REACTIES

Er zijn nog geen reacties op dit verslag. Wees de eerste!

Log in om een reactie te plaatsen of maak een profiel aan.