H8 Verlichting en revoluties

Beoordeling 7.9
Foto van een scholier
  • Samenvatting door een scholier
  • 5e klas vwo | 1871 woorden
  • 12 november 2016
  • 14 keer beoordeeld
  • Cijfer 7.9
  • 14 keer beoordeeld

Taal
Nederlands
Vak
Methode
Hoofdstuk 8, Verlichting en revoluties

§1 De verlichting

Wat is de Verlichting?

De meeste mensen in de 18e eeuw geloofden, in tegenstelling tot Voltaire, dat kerkelijke rituelen wel effect hadden. Ze geloofden dat God een directe invloed op hun leven had, dit gaf ze een gevoel van zekerheid.

Voltaire > voor de werking van de rituelen was geen bewijs.

Het geloof was dogmatisch > iets werd zonder bewijs voor waarheid aangenomen en er mocht geen kritiek op worden geleverd.

Voltaire zocht naar bewijzen en onderbouwde zijn standpunten met logische redeneringen.


Sinds de wetenschappelijke revolutie was het vertrouwen in het eigen verstand enorm gegroeid > geleerden begrepen de wereld steeds beter door logisch nadenken (rationalisme) en door onderzoek via waarneming (empirisme).

De Duitse filosoof Immanuel Kant noemde dit maatschappelijke verschijnsel ‘de Verlichting’ en gaf het motto > ‘Heb de moed je eigen verstand te gebruiken zonder leiding van iemand anders. Durf te weten!’

Verlichte denkers zagen opvoeding, scholing (beter onderwijs) en meer onderzoek als de belangrijkste manier om de samenleving te verbeteren en te verlossen van allerlei misvattingen.

De verlichting was een periode van intensief debat en onderzoek > verlichte denkers debatteerden over alles wat in de samenleving aan bod kwam, over alles werd kritisch nagedacht, veel werd onderzocht en vaak verschilde men van mening.

 

Verlichte denkers over geloof en samenleving

In de 18e eeuw groeide de kritiek op het traditionele geloof met haar dogma’s en de kerk als instituut. Veel verlichte denkers konden ideeën over God moeilijk verenigen met het rationalisme. Optimistische denkers meenden dat mensen op den duur voor alles wat gebeurt een logische verklaring zouden vinden. De meeste verlichte denkers bleven gelovig, het geloof hoefde niet in strijd te zijn met rationeel natuuronderzoek.

Geloof en rationalisme werd gecombineerd in een ‘mechanistisch wereldbeeld’ > God had de wereld, de mens en de natuurwetenschappen geschapen, maar bemoeide zich na de schepping niet meer met de wereld, zij bewonderden de natuur waarin alles volgens wetten verliep > deze zienswijze noemen we het deïsme.


Het traditionele geloof kwam ook door cultuurrelativisme onder druk te staan > verlichte denkers vergeleken bijvoorbeeld religies van over de hele wereld op gelijkwaardige wijze met elkaar. De meeste denkers vonden dat men afwijkende religieuze opvattingen niet moest verbieden en pleitten voor religieuze tolerantie.

Ook de rol van religie in de samenleving werd door verlichte denkers kritisch bestudeerd >

-Koningen en de kerk misbruikte religie om het volk onwetend en gehoorzaam te houden.

-Religie zorgde juist voor orde in de samenleving.

Religie moest niet de voornaamste leidraad voor menselijk handelen zijn (eigen verstand) >

er was een universele moraal, die voorkomt uit een universele natuurreligie.

Filosoof Immanuel Kant > moraal en religie waren twee totaal verschillende zaken, moraal is universeel (iedereen heeft hetzelfde vermogen om rationeel na te denken) en religie is voor iedereen anders. ‘Behandel een ander niet anders dan je zelf behandeld wil worden’.

Engelsman John Locke (1632-1704) >

-Alle mensen hebben van nature dezelfde rechten.

-Mensen kunnen deze rechten niet in hun eentje beschermen > contract regering

-Wanneer de regering iets fout doet vervalt het contract en mogen burgers zich verzetten.

Fransman Jean-Jacques Rousseau (1712-1778) >

-De regering is niets anders dan een uitvoerder van de gezamenlijke wil van alle burgers.

-Burgers kunnen hun macht altijd weer terugnemen > volkssoevereiniteit

Fransman Montesquieu (1689-1755) >

-Machtsmisbruik kan worden voorkomen door de scheiding der machten (trias politica, wetgevende-, uitvoerende- en rechtsprekende macht).

-Eén persoon zou nooit meerdere machten mogen bezitten.

Verlichte denkers pasten hun rationele manier van denken ook toe op het strafrecht en het denken over het verleden. Omdat de geleerden het idee hadden dat de samenleving zich in de toekomst steeds zou verbeteren, zagen zij de geschiedenis als een lang proces van vooruitgang. Elke samenleving liep verschillende fases door. Hoewel de geleerden meenden dat ook primitieve volkeren zich konden ontwikkelen, legde dit idee de basis voor een Europees superioriteitsgevoel.

 

§2 Vorsten en verlichte ideeën

Verlicht absolutisme

Frederik werd koning van Pruisen > hij stelde religieuze vrijheid in, stimuleerde kunsten en wetenschappen, liet kanalen aanleggen, beperkte het gebruik van lijfstraffen, streefde naar scholing voor alle kinderen, voerde een nationaal wetboek en een moderne bureaucratie in.

Moderne bureaucratie > ambtenaren in dienst van de koning zagen toe op de uitvoering van alle nieuwe regels.

Alle Europese vorsten probeerde hun land beter te leiden (belastinginning en wetenschap).

Frederiks koningschap is om twee redenen een voorbeeld van het verlicht absolutisme >

-Hij voerde zijn hervormingen door met de bedoeling om de samenleving te verbeteren volgens de ideeën van verlichte denkers.

-Hij baseerde zijn macht niet op religie, maar op een rationele redenering.

Frederik streefde naar een moderne, welvarende en rechtvaardige samenleving, maar het lijfeigenschap schafte hij niet af. De adel (hoge functies in het leger) moest hij te vriend houden. Op zijn eigen domein kregen lijfeigenen wel meer vrijheid.

Keizer Jozef II schafte de lijfeigenschap af > grote opstanden van de adel, kerk en boeren.

Het verlicht absolutisme legde de verlichtingsideeën van bovenaf op, dit bracht vooruitgang (scholing, rechtspraak), maar ook onzekerheid (oude rechten afgeschaft, moderne bureaucratie en de kerk werd net zo behandeld als andere organisaties).

Toch bleven de hervormingen van een verlicht vorst beperkt > de fundamenten van zijn eigen koningschap kon hij niet ondermijnen.

Het ontstaan van een publieke opinie

De burgers namen verlichte ideeën niet zomaar voor waar aan, ze vormden er zelf een oordeel over > ontstaan publieke opinie.

Publieke opinie > een verzameling van meningen als gevolg van discussies onder burgers.

Verlichte ideeën konden zich verspreiden door de volgende dingen >

-Tijdschriften > koffiehuis

-Verenigingen (onderzoek, lezen, discussiëren)

-Salons, woonkamers van rijke dames waar nieuwe ideeën, wetenschappelijke ontdekkingen en literatuur gepresenteerd en bediscussieerd werd.

Oprichting Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen in 1784 >

‘Het Nut’ meende dat het economisch verval in de Republiek tegen kon worden gegaan als het volk zou worden opgevoed tot deugdzame burgers >

-Voorstellen om het onderwijs te hervormen

-Nieuwe schoolboeken

-Oprichting volksbibliotheken

Elke beslissing werd democratisch genomen > het volk wilde ook meepraten en meebeslissen in het bestuur van de Republiek.

In Frankrijk vonden koningen het vanzelfsprekend dat hun macht absoluut was en dat ze werden gesteund door adel en de kerk, in ruil hiervoor kregen zij allerlei privileges > ancien régime.

Verlichte denkers hadden hier veel kritiek op, daarom werd de censuur ingevoerd.

Uiteindelijk kon de Franse staat weinig doen tegen de verspreiding van verlichte ideeën, er was altijd wel iemand die risico nam en ook werden ideeën door heel Europa uitgewisseld via brieven. Boeken werden vaak gedrukt in Nederland of Engeland die vervolgens meegesmokkeld werden.

Verschil in persvrijheid tussen Frankrijk, Engeland en de Republiek > grotere religieuze vrijheid en bestuurlijke invloed in beide laatste landen. Alleen atheïstische boeken en boeken die de staat bedreigden werden verboden, in het boekbedrijf werd veel geld verdiend.

Omdat boeken na publicatie pas verboden werden had dit weinig zin en was het effectiever om de uitgevers te bestraffen (> valse namen).

De verspreiding van de Verlichting kon wel worden gehinderd, maar niet worden tegengehouden.



§3 Burgers aan de macht

Revolutie in Amerika en de Republiek

De Onafhankelijkheidsverklaring van Thomas Jefferson vormde het begin van de Amerikaanse revolutie, de eerste democratische revolutie.

Tot 1783 vochten dertien Engelse koloniën in Amerika voordat zij daadwerkelijk onafhankelijk werden en een eigen grondwet opstelden.

1787 > men werd het voor het eerst eens over een federatie (bondstaat), de VS, met een eigen grondwet. Hierin werd de inrichting van een representatieve democratie beschreven. Staatsburgers kozen zelf hun volksvertegenwoordigers in het federale parlement en een president.

1791 > amendementen met enkele grondrechten van staatsburgers werden vastgelegd.

Oorzaken Amerikaanse revolutie >

-De koloniën waren al sinds hun stichting gewend aan enige mate van zelfbestuur en religieuze vrijheid.

-De Engelse koning wilde meer belasting heffen.

Toen de maatregelen met geweld ingevoerd wilde worden, richtten kolonisten burgermilities op om hun vrijheden te kunnen verdedigen.

De revolutie kreeg als eerste navolging in de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, volgens sommigen leek de Republiek steeds meer op een monarchie.

Veel burgers vonden het bestuur corrupt en gaven het de schuld van de slechte economische situatie. De kritische burgers noemden zichzelf patriotten.

Patriotten > burgers moesten meer politiek macht hebben, dan zou het land weer een echte republiek zijn, één waarin het vol soeverein was.

Vanaf 1780 groeide de aanhang van de patriotten snel >

Oorlog met Engeland liet de zwakke economie instorten en de patriotten riepen de burgers op zich te bewapenen. Ze kregen controle over verschillende steden (Utrecht 1786, eerste democratische bestuur).

1787 > patriotse revolutie werd onderdrukt, Pruisische troepen kwamen de stadhouder en zijn Pruisische vrouw te hulp.



De Franse revolutie

1789 > Franse burgers namen de macht over, de revolutie duurde 10 jaar toen Napoleon alleenheerser werd.

De Franse revolutie leidde niet tot een stabiel bestuur, maar werd wel de ‘revolutie der revoluties genoemd, hiervoor zijn twee redenen >

-De Franse revolutie was radicaler dan de vorige twee.

-Door oorlogen raakte half Europa betrokken bij de Franse revolutie.

Oorzaak van de radicaliteit >

De situatie in Frankrijk onder het ancien régime, de sociale verhoudingen waren erg ongelijk en de macht van de koning was groot. De eerste en de tweede stand hadden veel voorrechten, de derde stand vond dit onrechtvaardig, zij wilden een beter bestaan.

1789 > Frankrijk was bijna failliet, de koning wilde belastingen hervormen en had toestemming nodig van de Staten-Generaal. De drie standen kregen ruzie over de stemprocedure en de derde stand richtte een nieuwe vergadering op: de Nationale Vergadering, dit werd het nieuwe bestuur van Frankrijk (1ste fase revolutie).

De Nationale Vergadering >

-Privileges van de adel en geestelijkheid werden afgeschaft.

-Verklaring van de rechten van de mens en de burger werd aangenomen (grondrechten).

-1791 een grondwet, rijke burgers hadden de wetgevende macht, de koning kreeg de uitvoerende macht.

Het volk was erg enthousiast voor de revolutie, nieuwe leiders probeerden hier gebruik van te maken om het volk aan het nieuwe Frankrijk te binden. Al snel bleek dat van eenheid onder het Franse volk geen sprake was.

1790 > grote verdeeldheid over het instellen van een nationale kerk, ondergeschikt aan de Franse staat in plaats van de paus.

1792 > radicale revolutionairen (jacobijnen) konden, met de steun van de Parijse armen, de macht grijpen. Dit was een radicale en bloedige fase van de revolutie waarin tegenstanders vijanden waren en 40.000 burgers werden onthoofd. Ze braken radicaal met alle symbolen en instituten van het ancien régime. Ze verboden het katholieke geloof en voerde een revolutionaire kalender in.

1794 > de jacobijnen kwamen ten val en de revolutie kwam in de derde fase.

1795 > de nieuwe grondwet legde de macht weer bij de rijke burgers (afhankelijk van leger).

1799 > Napoleon nam de macht over.

De Franse Revolutie werd een zaak van heel Europa >

-1792 > Oostenrijk werd aangevallen om de revolutie te verdedigen en om bondgenoten te krijgen.

-1795 > samen met Nederlandse patriotten werd een stadhouder verdreven uit de Republiek > Bataafse revolutie in Nederland, en in 1789 werd Nederland een eenheidsstaat met een democratische grondwet.

 

 

REACTIES

Er zijn nog geen reacties op dit verslag. Wees de eerste!

Log in om een reactie te plaatsen of maak een profiel aan.