Door Scholieren.com te bezoeken geef je toestemming voor het gebruik van cookies. Ben je onder de 16? Zorg dan dat je toestemming van je ouders hebt om onze site te bezoeken. Lees meer over je privacy (voor het laatst bijgewerkt op 25 mei 2018). Akkoord Instellingen aanpassen
Scholieren.com krijgt een nieuw jasje! Als je het leuk vindt kun je nu al een kijkje nemen op de nieuwe site. Klikkerdeklik.

Hersenschimmen

J. Bernlef

1984

221

3 uit 5

5.5 / 10
6e klas vwo
  • Lise Hünd
  • Nederlands
  • 2288 woorden
  • 8
  • 282 keer
    10 deze maand
  • 10 maart 2017

Boekverslag – Hersenschimmen – Lise Hund

Boek: Hersenschimmen

Auteur: J. Bernlef (originele naam voor Hendrik Jan Marsman)

 

Samenvatting

Maarten woont in een prachtig ruim huis aan de zee in Gloucester, samen met zijn hond Robert en vrouw Vera. Officieel komen ze beiden uit Nederland maar ze zijn in de jaren vijftig naar Boston (Amerika) geïmmigreerd. Beiden hebben ze twee kinderen: Kitty en Fred, gekregen. Zij zijn wel weer terug gegaan naar Nederland. Tot aan zijn pensioen heeft Maarten bij de IMCO (Intergovernmental Maritime Consultative Organisation) gewerkt als onderzoeker voor visserij.

            Het is winter er Maarten staat zoals altijd op om vervolgens uit het raam te kijken naar de temperatuur. Zijn vader was vroeger weerman en hield het altijd erg goed in de gaten. Vervolgens kijkt hij naar buiten naar de schoolbus met uitstappende kinderen die maar niet komt. Maarten schrikt: Huh, het is toch een gewone schooldag? Vera zegt dat het zondag is en dat Maarten een beetje verstrooid aan het worden is. Daarnaast is het helemaal geen ochtend maar middag en hij was ook al zijn koffie vergeten op te drinken. Vera had hem twee keer gevraagd hout uit de schuur te halen maar dat is hij vergeten. Maarten zegt dat zijn vergeetachtigheid door de lange koude winter komt.

            Maarten merkt steeds dat hij oude woorden gebruikt vanuit de tijd van zijn werk. Woorden als “enfin..”. Hoewel hij zich dit realiseert kan hij niet stoppen met dit te doen en vergeet hij het weer. Maarten denkt vooral aan zijn verleden en aan zijn werk, Tweede Wereldoorlog en aan zijn jeugd. Wanneer hij denkt aan zijn mislukte werkje op de basisschool, scheurt hij onbewust de krant in repen. Wanneer hij terug denkt aan zijn juf van de basisschool, die vraagt of hij de potlodendoos kan geven, gaat hij zoeken in het huis. Vaker wordt hij wakker of hij heeft niet eens geslapen en hij denkt dan dat het ochtend is, terwijl het al middag, of zelfs bijna avond is. Wanneer Maarten met Robert gaat wandelen raakt hij hem per ongeluk kwijt.

Op een ochtend eet Maarten bijna de hele koelkast leeg. Vera is weg en ze heeft de deur op slot gedaan. Maarten vindt dat vreemd omdat ze toch weet dat hij naar de vergadering moet? Hij breekt de deur open met gereedschap en hij vertrekt met Robert naar de IMCO vergadering bij een huisje in de duinen. Hij ontdekt dat de deur niet open is en breekt binnen. Wanneer hij doorheeft dat er niemand aanwezig is gaat hij toch maar weer terug naar huis. Hij braakt vanaf de veranda naar beneden en gaat snel weg zodat niemand hem ziet. Eenmaal terug thuis is Vera bezorgd. Maarten was zelfs vergeten zijn jas aan te doen. Wanneer de lieve, verlegen buurjongen William langskomt om het slot van de deur te maken, vraagt Maarten hoe het met zijn hondje Kiss gaat. William kijkt hem beledigd aan, aangezien Kiss al jaren geleden overleden is. Maarten denkt enkel dat William een verlegen kerel is die na een pilsje wel los zou komen, en hij bied hem een biertje aan, die William vervolgens afwijst.

Vera vraagt vaak haar vriendin Ellen Robins over de vloer zodat ze kan laten zien wat er gebeurd. Ondanks dat Maarten haar kent mag hij haar niet en vindt hij haar mannelijk. Hij vindt een boek dat hij eigenlijk zelf geleend heeft in een kamer en voelt zich lichtelijk bedrogen door Vera aangezien hij het boek niet kent en het wel van haar moet zijn. Wanneer Maarten piano probeert te spelen, omdat hij zo zijn geheugen denkt terug te krijgen, lukt dit niet. Hier is Maarten extra gefrustreerd over.

Vera geeft Maarten op advies van dokter Eardly een fotoboek. Zo kan hij zich misschien weer kleine dingen gaan herinneren. Maarten bekijkt de plaatjes en kan nog wel wat herinneringen terug halen. Het gene dat Maarten enkel nog kan is herinneringen en kleine details terug halen van heel vroeger, zoals het meisje waar hij voor het eerst verliefd op werd, of zijn pianolerares waar hij stiekem een oogje op had. De foto’s van zijn eigen kinderen laten geen lampje branden; wie zijn die twee mensen?

Vera nodigt dokter Eardly uit om te kijken wat er met Maarten aan de hand is. Maarten vindt het maar apart dat die man er is maar hij accepteert het. Hij realiseert zich zijn woede, angst en machteloosheid. Hij kan steeds minder goed op woorden komen. Vooral Engels gaat hem niet helemaal goed meer af en hij moet eerst woorden vanuit het Nederlands naar het Engels vertalen.

Steeds meer vermengd Maarten zijn verleden met het heden. Hij gaat Vera als zijn moeder zien en heeft het idee dat hij weer thuis woont. Waar is papa? Vraagt hij vaak aan Vera. Vera trekt het niet goed en barst vaak in huilen uit. Maarten raakt erg verstrooid en voelt zich schuldig. Op een middag gooit hij de ruit open om Robert naar binnen te kunnen halen. Hij vergeet vervolgens het gas uit te zetten en gaat in de woonkamer zitten met zijn jas aan. Vera treft een chaos aan wanneer ze thuis komt, en ze nodigt direct dokter Eardly weer uit. Eardly geeft Maarten een slaapopwekkende prik en Maarten ziet hem vanaf dat moment als vijand.

Vanaf het moment dat Maarten de formele taal aanhoudt ziet hij zichzelf in een conversatie met Karl Simic. Dit is een oude collega en vriend die zelfmoord pleegde in bad. Maarten heeft zich hier altijd schuldig om gevoeld, omdat hij Karl achterliet in bed toen hij hem om hulp vroeg.

Omdat de situatie gevaarlijk wordt haalt dokter Eardly een verzorgster in huis: Phil Taylor. Maarten vraagt zich steeds opnieuw af wie ze is en denkt telkens dat het een vriendin van zijn dochter moet zijn. Omdat Phil piano met hem komt spelen verwart hij haar met zijn oude piano lerares en hij doet wat hij nooit durfde maar altijd wilde: Hij legt zijn hoofd op haar schoot. Phil schrikt en weet dat het vanaf nu een serieuze zaak is. Ze geeft hem slaapinjecties, zeker wanneer ze ontdekt dat hij meerdere keren s’ nachts door het huis dwaalt.

Op een middag wordt Maarten wakker op bed omdat hij in zijn bed heeft gepoept. Maarten zit vastgebonden en raakt in paniek. Vera en Phil maken hem los en stoppen hem in bad. Maarten krijgt daarbij een erectie maar beseft pas dat het de zijne is als hij hem aanraakt. Hij is beschaamd dat de vriendin van Kitty (dus Phil) dat moet zien.

Maarten ontsnapt nogmaals uit huis om naar het zomerhuisje te gaan. Hij treft daar zijn aktetas aan. Maarten heeft het koud en denkt dat hij bevriest. Hij wordt gered door een vuurtorenwachter, die hij aanziet voor een Amerikaanse soldaat tijdens de bevrijding. Dokter Eardly wil Maarten een kalmerende injectie geven maar Maarten denkt dat hij wordt verdacht van collaboratie, hij had helemaal geen onderduikers!

Wanneer Maarten wakker wordt herkent hij zichzelf niet meer. Zijn zenuwen vallen langzamerhand uit en hij kan zijn lichaam niet goed meer voelen. Hij wrijft met zijn hand over de tafel om zo nog iets te kunnen voelen. Wanneer hij in het fotoboek kijkt herkent hij niemand meer. Hij verbrand de foto’s uit het boek in de openhaard. Wanneer hij wordt vastgebonden door twee vreemde vrouwen (Vera en Phil) raakt hij in paniek. Hij wordt meegenomen naar een inrichting.

In de inrichting heeft hij nog weinig gedachten maar soms zijn ze plotseling erg helder. Hij beseft dat er iets mis met hem is en waar hij is. Het enige dat hij nog herinnerd is dat de lente op het punt staat te beginnen. 

 

Personages

Maarten Klein (round character)

Maarten is het hoofdpersonage in het boek. Maarten is geboren in Alkmaar en is al een tijd geleden verhuist naar Amerika. Tot zijn pensioen heeft hij voor de IMCO gewerkt als notulist. Gedurende het verhaal komen we steeds meer te weten over Maarten en zien we Maarten veranderen. Maarten is een zachtaardige man die gek is op zijn hond Robert en vrouw Vera. Hij zou haar nog zo willen verwennen als vroeger, met een ontbijtje op bed en een vrijpartij. Maarten was ooit een succesvolle zakenman. Hij droeg standaard kostuums en heeft een mooi huis voor hem en zijn vrouw kunnen kopen. Aan het einde van het boek zie je dat hij juist heel erg klein en onzeker is geworden en dat hij afhankelijk is van anderen.

Vera Klein (round character)

Vera is een erg belangrijk persoon voor Maarten. Ze is er altijd voor hem en zorgt tot op het laatste moment voor hem. Vera is al vijftig jaar getrouwd met Maarten en ze hebben samen twee kinderen. Vera blijft sterk en geduldig voor Maarten tot ze echt niet meer voor hem kan zorgen. Ze is een lieve, sterke en zorgzame vrouw. Je leert Vera vooral kennen door de gedachtes van Maarten, waarin ze erg warm wordt omschreven. Ze is een tengere en schone vrouw. Ze heeft vriendinnen en is sociaal. Ze heeft een tijdje in de bibliotheek gewerkt.

Fred en Kitty Klein (types)

Dit zijn de kinderen van Maarten en Vera die geboren zijn in Nederland en later weer vanuit Amerika zijn terug verhuist. Fred en Kitty hebben een normaal leven in Nederland.

Dokter Eardly (flat character)

Dokter Eardly is de arts van Maarten en is een typische Amerikaan. Hij bedoeld het goed met Maarten en hij blijft redelijk lang proberen Maarten te helpen.

Phil Taylor (flat character)

Phil is een jonge meid die waarschijnlijk net afgestudeerd is. Ze heeft duidelijk niet heel erg veel ervaring met dementerende patiënten en ze is nog erg onzeker, maar ze doet toch haar uiterste best om voor Maarten te zorgen. Omdat ze nog zo jong is verveeld ze zich snel en wilt ze graag tv kijken. Ook blijft ze nog laat op en ze rookt.

Ellen Robbins (flat character)

Ellen is de beste vriendin van Vera en ze komt vaak langs om Vera te helpen met een pep-talk.

 

Auteur

Hendrik Jan Marsman wordt 17 januari 1937 geboren te Sint Pancras. Bernlef studeerde politieke en sociale wetenschappen. Hij nam het synoniem J Bernlef aan en werd in 1984 bekend met zijn boek Hersenschimmen. In 1988 werd het verfilmd door Heddy Honigmann. In zijn leven heeft hij meerdere stukken geschreven en Bernlef overleed op 29 october 2012 te Amsterdam.

 

Titel

Hersenschimmen is een woord dat de verteller, of terwijl Maarten, zelfs gebruikt richting het einde van het boek. Hij benoemt daarmee de flarden aan herinneringen en gedachten die hij af en toe nog heeft. 'In het leven terug ? . . . maar waar is zo iets gebleven ? . . . is er wel zo iets? . . . of was gewoon alles inbeelding van het hoofd? . . . hersenschimmen?' (blz. 155) 

 

Verteller en perspectief

Het verhaal wordt verteld vanuit de ik-persoon omdat dit Maarten betreft. Maarten verteld veel details van de dingen die hij denkt, voelt, hoort en ziet. Doordat je vanuit zijn perspectief leest denk je soms zelfs dement te worden. Hij herhaalt meerdere zinnen en gedachtes gedurende het verhaal, terwijl je dit zelf natuurlijk al weet. Dit maakt het boek zo bijzonder.

 

Genre

Psychologische roman

 

Thematiek

Het thema van hersenschimmen is dementie.

 

Motto

“A touching dream to which we all are lulled but wake from separately” – Philip Larkin.

 

Motieven

Liefde en trouw – Tussen Maarten, Vera en Robert

Machteloosheid, wanhoop, verdriet, angst, verwarring en woede, voor Maarten en voor Vera.

De liefde tussen Maarten en Vera
Maarten en Vera moeten veel doorstaan en ondanks dat blijven ze van elkaar houden (ook al herkent Maarten Vera soms niet meer). Drie passages waaruit dit blijkt:

- “Ik ben de enige die al die vrouwen die ze geweest is in haar kan zien. Soms raak ik haar dan aan, raak ik ze allemaal tegelijk even zachtjes aan. Een gevoel is het. Een gevoel dat alleen zij bij mij kan oproepen; niemand anders.” (pagina 11)

- “Met twee gestrekte vingers raak ik haar wang aan. ‘Ik houd van je, Vera.’”

 

Tijd

De historische tijd is redelijk modern van wanneer het boek geschreven werd (1984). De tijd in het verhaal speelt zich waarschijnlijk hooguit 1 a 2 maanden af. Het speelt zich in ieder geval allemaal in de winter af. De verteltijd zou ongeveer een kwartier zijn omdat er best veel lastige details en flarden worden omschreven die de structuur van het verhaal niet erg duidelijk maken.

 

Ruimte

Belangrijke ruimten uit het verhaal zijn vooral het huis. Op de bovenste verdieping mag Maarten niet echt komen omdat de oude verdieping van zijn kinderen was. Dit ligt nog een beetje gevoelig voor Vera. De keuken is een plek waar Maarten veel te vinden was en de piano en het bureau van zijn vader zijn ook hoofdobjecten. Het vakantiehuisje dient voor de verteller als vergaderruimte. Hier komt twee keer terug. De laatste belangrijke ruimte is het verzorgingstehuis waar hij uiteindelijk komt te wonen.

 

Vooruit/Terugverwijzingen

Er zijn meerdere malen gedachte sprongen van het verleden naar het heden, maar niet echt vooruit/terugverwijzingen, ook omdat Maarten deze zelf vergeet.

 

Mening

Ik vond het boek redelijk indrukwekkend omdat ik af en toe zelf het gevoel had dat ik de kluts kwijt was. Zeker aan het einde van het boek moest ik het boek vaak wegleggen omdat ik toch een beetje in de war raakte en ietwat verveeld. Ik vind het ontzettend knap dat J Bernlef een verhaal als deze heeft omschreven zonder zelf dement te zijn geweest. Natuurlijk kan hij veel informatie hebben opgezocht om hebben gesproken met mensen die het hebben ervaren, toch vind ik het ongelofelijk knap dat hij zoveel detail heeft kunnen omschreven. Ik geloofde hem voor honderd procent. Al dat is overgebleven zijn enkele vraagtekens en de angst om zelf dement te worden.

            Over sommige stukken vroeg ik mezelf af waarom ze zo zouden zijn gelopen. Waarom werd Maarten niet onderzocht in het ziekenhuis? Waarom zijn Fred en Kitty nooit op bezoek gekomen?

            Al met al toch indrukwekkend geschreven.

Aantal woorden: +- 2333

 

 

Let op

De verslagen op Scholieren.com zijn gemaakt door middelbare scholieren en bedoeld als naslagwerk. Gebruik je hoofd en plagieer niet: je leraar weet ook dat Scholieren.com bestaat.

Heb je een aanvulling op dit verslag? Laat hem hier achter.

voeg reactie toe

1813

Welkom!

Goed dat je er bent. Scholieren.com is de plek waar scholieren elkaar helpen. Al onze informatie is gratis en openbaar. Met een profiel kun je méér:

snel zien welke verslagen je hebt bekeken
de verslagen die je liket terugvinden
snel uploaden en reacties achterlaten

Log in op Scholieren.com

Maak een profiel aan of log in om te stemmen.

Geef dit een cijfer

bijlagen1

Bijlage 1Download

Hoge waardering

Nienke zeker weten goedZeker Weten Goed
anoniem5e klas vwo8.4
Me 6e klas vwo7.8
Hilde 5e klas vwo7.9
Margot te Riele 6e klas vwo7.4
Kim D 6e klas vwo7.6
Meer verslagen ›

Why I This BOOK

Kirsten over Hersenschimmen