Het is de nacht vóór je achttiende verjaardag. De klok springt van 23.59 uur naar 00.00 uur en er lijkt op het eerste gezicht niets veranderd te zijn. Toch is dat niet helemaal waar, want nu heb je te maken met een hoop zaken en verantwoordelijkheden. Je wordt voor de wet nu als 'volwassene' gezien en dat betekent dat je ook als volwassene wordt behandeld, bijvoorbeeld wanneer het gaat om zware misdrijven die kunnen leiden tot jaren in de gevangenis. En dat moet wat mij betreft anders.

In de praktijk zien we dat jongvolwassenen, met name jongeren tussen de 16 en 17 jaar, soms net zo streng worden behandeld als volwassenen. Denk hierbij aan een ernstig delict, waarbij de grens tussen het jeugd- en volwassenenstrafrecht ter discussie komt te staan. Die grens is nu vaak gebaseerd op één ding: of je wel of niet achttien bent. En dát vind ik een probleem. Het verschil in gedrag, denkvermogen en impulscontrole tussen een 17- en een 18-jarige is meestal minimaal, en toch wordt er juridisch gezien een wereld van verschil gemaakt. In mijn ogen moeten we verder kijken dan alleen een getal.

Jong, maar niet meer beschermd

Vanaf je achttiende ben je in Nederland officieel meerderjarig en mag je stemmen, een hypotheek afsluiten, zelf je zorgverzekering betalen, belastingaangifte doen en, niet onbelangrijk, je wordt automatisch berecht via het volwassenenstrafrecht. Wat veel mensen niet weten is dat jongeren onder de achttien ook al via het volwassen strafrecht gestraft kunnen worden als een officier van justitie of rechter dat nodig vindt. Die keuze wordt niet zomaar gemaakt en komt zelden voor. Er gaat tenslotte een zorgvuldig denkproces aan vooraf. Simpel gezegd wordt gekeken naar de ernst van het delict, de ontwikkelingsfase en verantwoordelijkheid van de jongere en eventuele eerdere veroordelingen.

In 2022 berechtte het Openbaar Ministerie (OM) een 17-jarige (destijds 16 jaar tijdens het delict) wegens de moord op een tiener en eiste 12 jaar gevangenisstraf en TBS. Het delict was zo ernstig dat de verdachte volgens het volwassenenstrafrecht behandeld moest worden. Volgens het OM was de moord uitgevoerd met voorbedachte rade. Een tragische gebeurtenis natuurlijk en in mijn ogen is hier het volwassenenstrafrecht terecht toegepast.

Dit wil je ook lezen:

Examen doen vlak voor je strafzitting

Aantal verdachten

Misschien denk je nu: scholieren komen toch zelden voor de rechter? In 2023 werden 16.870 jongeren tussen 12 en 18 jaar geregistreerd als verdachte van een misdrijf in Nederland. Dat is bijna 14 per 1.000 jongeren in Nederland binnen die leeftijdsgroep! Van hen werd het grootste deel, zo’n 10.800 jongeren, voor het eerst verdacht van een strafbaar feit. Bij jongvolwassenen (18–23 jaar) was het aantal verdachten nog hoger, namelijk 23.360. Dit is bijna 18 per 1.000 jongvolwassenen!

Opvallend is dat het aantal minderjarige verdachten de afgelopen decennia met 46 procent is afgenomen. Maar ondanks die daling blijft het aandeel aanzienlijk.

Wanneer iemand achttien is, vindt er een soortgelijk verroordelingsprocesplaats zoals bij een minderjarige als hierboven. Er zijn echter grote verschillen. Kort samengevat: een 17-jarige wordt meestal anders en milder behandeld met meer aandacht voor begeleiding, terwijl een 18-jarige meteen onder het reguliere strafrecht valt met strengere straffen. Wel vaak met begeleiding, maar zonder die 'mildheid'. Dat ene jaartje vormt dus een soort beschermde bubbel, wat de vraag oproept of dat eigenlijk wel eerlijk is.

Dit wil je ook lezen:

Voor liefde naar Amerika: Julia (19) datet een ex-gevangene

18: geen magisch moment

De grens van 18 jaar waarmee iemand als volwassene wordt beschouwd is door mensen zelf in het verleden vastgesteld. Zo werd in 2014 de wettelijke leeftijd voor alcoholgebruik verhoogd van 16 naar 18 jaar, terwijl de stemgerechtigde leeftijd juist in 1971 werd verlaagd van 23 naar 21 en in 1978 uiteindelijk naar 18 jaar. De wetenschap geeft echter een andere inkijk op wat echt volwassen zijn betekent.

De meeste onderzoeken tonen aan dat de hersenen van een menselijke volwassene rond de leeftijd van 25 jaar volledig ontwikkeld zijn. Op dat punt zijn de neurale netwerken van de prefrontale cortex (het deel van de hersenen dat verantwoordelijk is voor empathie en het inschatten van risico's) volledig ontwikkeld en op hun hoogtepunt. Je zou kunnen zeggen dat je dan pas écht volwassen bent. Uiteindelijk blijft 'volwassenheid' iets wat lastig te bepalen is; iemand kan jong zijn en toch veel 'volwassener' zijn dan iemand die een paar jaar ouder is. 

Oneerlijk en onlogisch

Stel: een 17-jarige wordt gepakt voor een vechtpartij en krijgt via het jeugdstrafrecht begeleiding, hulp en wordt mogelijk doorgestuurd naar HALT. Een maand later begaat hij exact dezelfde fout, maar is inmiddels 18. Dit keer riskeert hij een celstraf. In principe is de situatie hierboven wat er volgens de wet zou kunnen gebeuren. Natuurlijk spelen er tal van andere factoren mee die de uiteindelijke uitkomst beïnvloeden, zoals eerdere veroordelingen, persoonlijke omstandigheden en de ernst van het delict. Toch is dit de standaardlijn die de wet aanhoudt bij vergelijkbare situaties.

Maar wat is er nu in die ene maand veranderd? Zijn hersenen zijn in ieder geval niet veranderd. Ook zijn gedrag is waarschijnlijk hetzelfde gebleven. Het enige wat nu anders is, is dat hij nu een bepaalde leeftijd heeft bereikt waardoor hij zowaar als een totaal ander persoon wordt gezien: een volwassene.

Ga voor maatwerk

Daarom zou het beter zijn om niet vast te houden aan zo’n strikte leeftijdsgrens. Een oplossing is om te kiezen voor maatwerk, gebaseerd op ontwikkeling en context. Eigenlijk zou er een ander soort onderscheid moeten komen, zonder de harde grens van achttien jaar. Zo kan bijvoorbeeld worden gekeken naar de leeftijd van 16 tot 18 jaar bij het bepalen of iemand onder het jeugdstrafrecht of het volwassenenstrafrecht valt, zonder die grens van 18 jaar. Begrijp me niet verkeerd, in de praktijk wordt dit ook wel gedaan. Maar in officiële documenten en regelgeving staat het vaak anders beschreven dan wat in de praktijk wordt gehanteerd. Dat is in mijn ogen nog steeds verwarrend.

Wat is volwassenheid?

Een andere oplossing zou zijn om het begrip "volwassenheid" beter tot zijn recht te laten komen door een leeftijd te kiezen die wordt gesteund door onderzoek. Als de wetenschap stelt dat je pas rond je 25e écht volwassen bent, waarom trekken we de grens dan niet daar naartoe? Dat klinkt misschien extreem, maar het zou in ieder geval logischer zijn dan de huidige situatie. Nu zitten we met een systeem dat te weinig kijkt naar wie iemand écht is en te veel naar het jaartal op iemands paspoort. 

In beide gevallen zou er nog steeds goed gekeken moeten worden naar de persoon in kwestie zelf, en niét alleen naar de leeftijd. Een rechtvaardige straf moet immers niet afhankelijk zijn van een jaartal. Laten we afscheid nemen van het idee dat je op je 18e automatisch geen beschermende bubbel meer hebt. In plaats daarvan is het tijd voor een systeem waarin de mens centraal staat, en niet een cijfer. 

Dit wil je ook lezen:

Benjamin (18) zit in de gevangenis: 'Leven is in één klap omgegooid'