Piet staat op een voetbalveld, hij wordt toegejuicht door een gillende vrouw met een spandoek. De toetsvraag hierbij luidt: Bereken de afstand tussen de bal en de goal. Hoewel dit een klein voorbeeld is, ondersteunt het de uitkomst van recent onderzoek van de Universiteit Leiden: schoolboeken zijn niet inclusief genoeg. "Dat is een probleem, want het is cruciaal dat kinderen zichzelf herkennen", zegt Tessa van de Rozenberg, een van de onderzoekers. 

Vorig schooljaar viel het me ineens op: de namen in schoolboeken zijn over het algemeen wel héél Nederlands. Piet, Jan, Henk, Marloes, Petra. Ik bladerde kort door mijn andere schoolboeken en besefte dat er überhaupt weinig diversiteit in schoolboeken te zien is. Ooit een dokter gezien die níet wit, oud en man is? Of twee verliefde vrouwen?

Laat dat nou nét een van de onderwerpen zijn waar Van de Rozenberg zich mee heeft beziggehouden. Samen met vijf anderen onderzocht ze in welke mate gender- en seksuele diversiteit in schoolboeken voorkomt. "Uitgeverijen stuurden ons stapels schoolboeken op. Die hebben we met wat assistenten geanalyseerd. Uiteindelijk hebben we meer dan 12.000 personages in kaart gebracht."

Dit wil je ook lezen:

Kansenongelijkheid bestaat, óók in 2023

Onderzoeksresulaten

Uit het onderzoek blijkt bijvoorbeeld dat mensen van kleur in verhouding minder vaak voorkomen in schoolboeken dan witte mensen. Waar in Nederland 13,4 procent van de bevolking van kleur is, komen zij in schoolteksten maar in 7,1 procent van de gevallen voor. "Ook de man-vrouwverhouding is niet helemaal in balans", vertelt Van de Rozenberg. "In Nederland is dit nagenoeg gelijk verdeeld, maar in schoolboeken is maar 41,4 procent vrouw. Seksuele minderheden komen helemaal niet voor. Hetzelfde geldt voor relaties tussen mensen van hetzelfde geslacht. Heteroseksualiteit is de norm."

Daarnaast komen er in de boeken stereotype patronen voor. "Het bleek dat personages van kleur vaker een beroep met een lagere status uitoefenen, in vergelijking met witte mensen." Ook komen gender-stereotype rolverdelingen naar voren in het onderzoek.  "We zagen dat de vrouw vaker voor de kinderen zorgt en het huishouden doet, terwijl de man werkt en de kost verdient."

Effecten

Herkennen scholieren dit? En vinden ze het belangrijk dat uitgeverijen inclusiever worden? Jules (17, vwo-6): "Het is me weleens opgevallen. Ik denk dat het onbewust invloed heeft op jongeren en het lijkt me belangrijk om die stereotypes los te laten. Dat Mohammed niet alleen in de shoarmatent staat, maar ook voor de klas."

Ik bespeur twijfel onder mijn medescholieren: heeft dit écht invloed, of is het slechts een verwaarloosbaar deel in een enorm geheel? Ook Bo (15, havo-4) zet hier vraagtekens bij. "Natuurlijk is het me weleens opgevallen en vind ik het belangrijk dat schoolboeken inclusief zijn. Toch vraag ik me af of het echt impact maakt. Ikzelf kijk eigenlijk niet echt naar die plaatjes, ik scan ze tot ik bij de vraag ben. Persoonlijk denk ik dat die stereotiepe ideeën vooral vanuit de thuisomgeving worden meegegeven."

Volgens Van de Rozenberg is het belangrijk dat kinderen zichzelf terugzien in het lesmateriaal. "Uit andere onderzoeken blijkt dat het een negatief effect kan hebben op schoolprestaties, bijvoorbeeld op die van meisjes. Als zij een scheikundetoets maken waarin alleen maar mannen staan, voelen ze zich minder verbonden met het vak", licht ze toe.  "Het is belangrijk om genoeg rolmodellen te zien van mensen die op jou lijken. Als jij een meisje van kleur bent en je wil dokter worden, maar je hebt nog nooit een dokter gezien die op jou lijkt, acht je de kans kleiner dat jij dat wél kan worden."

Vervolg

"Uitgeverijen werden enthousiast van ons onderzoek. Ze wilden graag praktische tips krijgen voor hoe ze hun schoolboeken inclusiever en representatiever kunnen krijgen", vertelt Van de Rozenberg. Zo geven de onderzoekers cursussen waarin ze de resultaten van het onderzoek toelichten en hebben ze een handleiding geschreven. "Maar ook scholen kunnen hier een rol in spelen. Zij kunnen bijvoorbeeld kritisch kijken naar welke lesmethodes ze kiezen." Docenten moeten volgens Van de Rozenberg kritisch kijken naar voorbeelden die ze kiezen. "Als je grammatica-uitleg geeft aan de hand van een zin, kies dan ook een keer voor een buitenlandse naam of laat een kind twee moeders hebben."

Kinderen leren door hun omgeving onbewust denkpatronen aan. "Overal zijn mensen: in games, reclames, op verpakkingen. Schoolboeken zijn maar een deel van de gehele representatie." Feit is wel dat scholieren een groot deel van hun tijd in de klas spenderen. "Daarom is het zo belangrijk dat hier aandacht voor komt. Een kind moet weten dat in principe alles mogelijk is en mag daarin niet worden belemmerd door de stereotiepe ideeën en patronen die nog altijd in onze maatschappij heersen."

Dit wil je ook lezen:

Wat is er aan de hand met het leesonderwijs?