De weg naar de brandstapel
Module 2
Hoofdstuk 1

1)
- magie = tovenarij à het uitvoeren van een ritueel om op een bovennatuurlijke manier een resultaat te bereiken.
- Witte magie = positief doel zoals iemand genezen
- Zwarte magie = erop gericht om schade toe te brengen aan anderen door stormen, ziekte of dood.
- Godsdienst = vereren van hogere machten of goden, meestal in groepsverband.
- Volkscultuur = de manier waarop mensen in een samenleving vorm geven aan hun dagelijks leven, met name de beschaving van de lagere klassen (boeren en ambachtslieden). Daarin spelen gemeenschappelijke normen en waarden en rituelen een belangrijke rol.
- M.b.v. volkscultuur probeerden de gewone mensen onbewust het gevoel te versterken dat ze bij elkaar hoorden, dat ze samen konden strijden tegen het kwaad en konden zorgen voor elkaars veiligheid.
- Sociale lagen = groepen in de samenleving die op economisch en sociaal gebied verschillen.
- Elitecultuur = beschaving van de hogere klassen à rijke en geleerde
- 15e, 16e,17e eeuw à veel reden om tegen kwaad te strijden à oorlogen, epidemieën en hongersnoden en de gevestigde opvattingen over het geloof aan het wankelen gebracht à strijd tussen protestanten en katholieken à vele vreesden dat duivel zou winnen.
- Elite van juristen en theologen ontwikkelde het denkbeeld dat heksen ook de duivel vereerden. à ideeën verspreid onder degene die konden lezen à later ook ongeletterde massa.
- Ontstaan heksenwaan in Europa:
· de ideeën over witte en zware magie
· de gedachten over duivelverering
· een nieuwe aanpak van het strafprocesrecht


- over het algemeen worden heksen getolereerd of slecht licht gestraft à omdat ze in een maatschappelijke behoefte voorzagen.
- Kerk dacht zelfs makkelijk over heksen à ze hadden niet echt de macht om stormen op te wekken en te vliegen.
- De elitecultuur behoorde hekserij dus af te wijzen, volkscultuur accepteerde magie wel.


- de kerkvaders (=vooraanstaande kerkelijke schrijvers in de eerste eeuwen na Christus) noemden de goden van andere godsdiensten wel duivels.
- Beeld hierdoor veranderd van de duiven à hoeven en horens en de dierlijke trekken van de Griekse god Pan en de Keltische godheid Cernunnos.
- Christelijke schrijvers gaven de duivel een gevolg van duizenden demonen die allemaal namen en rangen in het koninkrijk van de hel hadden.
- Magiërs en Alchemisten (=iemand die aan scheikunde deed voordat dit een wetenschappelijke basis had) beweerden dat ze met de kennis uit Arabische en Griekse boeken over magie goud konden maken à hulp van demonen à moet verbond met duivel sluiten, waarin de tovenaar dienstverlening of verering aan de demon beloofde à magie en duivelverering bij elkaar.
- Theologen trokken conclusies à iemand die trouwe dienst aan duivel beloofde, gaf iets weg wat alleen aan God toebehoorde à ketter.
- Inquisitie = kerkelijke rechtbank die de paus had ingesteld voor het onderzoeken van afvalligheid à rechters vooral Dominicanen (=meest geleerde broeders uit de Middeleeuwen)


2)
- eerst nog individuele verering à inquisiteurs gewend om georganiseerde godsdienstige sekten te vervolgen àduivelverering pakten ze aan als georganiseerde godsdienst à vroegen mensen om dorpsgenoten verdachte te maken, lokten betekenissen uit en dwongen mensen om medeplichtigen aan te geven.
- Cultuur van internationale elite zorgde voor de verspreiding van denkbeelden
- Belangrijke rol bij de verspreiding à publicatie van handboeken voor de vervolging van heksen à wezenlijk belang was uitvinding boekdrukkunst (15e eeuw) à beeld ook onder geletterde leken verspreid.
- Wie niet geloofde dat heksen reële schade aan konden richten werden ketters genoemd.
- Volkscultuur besteedde weinig aandacht aan duivelverering à voor analfabeten moeilijk om ingewikkelde theorieën te begrijpen à beschuldigen van het gewone volk door tegenslagen waar geen oorzaak te vinden is.
- Verschillende inbreng volkscultuur en elitecultuur à aangiften van zwarte magie door het volk à inquisiteurs brachten vragen over duivelverering naar voren.
- Ideeën uit elitecultuur ook verspreid door preek.


3)
- De elite geloofde niet dat er demonen en toverkunsten waren.
- M. Murray vond het opvallend dat verdachten soms ook zonder foltering bekenden dat ze op een heksensabbat waren geweest à zij beweerde dat heksen aanhangers waren geweest van een voorchristelijke vruchtbaarheidsgodsdienst à kritiek van veel historici en antropologen à de georganiseerde duivelscultus was een verzinsel.


4)
- juridische aanpak maakte de veroordeling van heksen makkelijker à verandering proces & begin foltering.
- Eerst à accusatoire proces = procesvorm waarbij het noodzakelijk is dat een particulier persoon een aanklacht indient.
- Vanaf 13e eeuw à inquisitoire proces = procesvorm waarbij de overheid het initiatief voor vervolgingen neemt.
- 15e eeuw à kerk verloor veel gezag.
- En rond 1500 werd Rome berucht vanwege decadente pauselijke hof.
- Kort na 1500 à hervorming (=stroming die de rooms-katholieke kerk wilde zuiveren en die leidde tot het ontstaan van nieuwe, protestante kerken) à invloed van de kerk nam nog verder af.
- Vanaf 1550 à vervolgingen heksen vooral door wereldlijke rechtbanken à zij geloofden dat door duivelaanbidding God de hele samenleving zou straffen à zij traden veel harder op.


Hoofdstuk 2

- 1430 langzame stijging à 1550 grotere stijgingen à 1610-1630 piek à 1675 scherpe daling à 1750 nauwelijks vervolgingen.


1)
- rond 1500 à invloed humanisme in elitecultuur à stroming in de letterkunde en de filosofie die teruggreep op de klassieke oudheid en die nadruk legde op kritisch en zelfstandig denken à geloof in heksensabbat werden door hun geminacht.
- Een deel vd intellectuele elite leefde bij deze kritische ideeën. Een ander gedeelte bevestigde met kracht de oudere opvatting dat de duivel en heksen macht op aarde hadden à humanisme kan heksenvervolgingen afremmen, maar niet tegenhouden.
- Oorzaken toenamen heksenvervolgingen (midden 16e eeuw):
· godsdienstige conflicten à scheur tussen de rooms-katholieke kerk en diverse protestantse gemeenschappen à reformatie (=kerkhervorming die leidde tot afsplitsing van de katholieke kerk) en Contrareformatie (= beweging in de katholieke kerk om de kerk te zuiveren en hervorming te bestrijden)
· dertigjarig oorlog à - de ergste godsdienstige oorlog à mensen begonnen te accepteren dat dorpsgenoten of zelfs buren deel konden uitmaken van de samenzwering van heksen.
- ingrijpende economische en sociale veranderingen à inflatie door grote hoeveelheid goud en zilver uit Amerika à tegenstelling arm en rijk nog scherper à ook rampen zoals epidemieën en hongersnoden à vervolgingen van heksen was een manier om de woede van het volk op weerloze zondebokken te richten.


2)
- waarschijnlijk in europa 50 000 – 60 000 terechtstellingen wegens hekserij
- weinig heksenprocessen in Republiek der Verenigde Nederlanden à veel contact met handelaars uit andere landen met andere geloofsovertuigingen en een andere manier van doen à verdraagzaamheid humanisme
- in Spanje weinig vervolgingen door oorlog
- Vooral beschuldigen van hekserij in dorpjes waar alle inwoners elkaar goed kennen.


3)
- oorzaken vrouwen meer beschuldigd dan mannen:
· vrouwenarbeid à vaak verzorgende beroepen à gebruikte allerlei middeltjes à passen bij zware magie
· sekse à vrouwen dommer en zwakker dan mannen
- makkelijker slachtoffer van duivel en sneller toegeven aan seksuele begeerte à mannen dachten dat vrouwen onverzadigbaar waren op seksueel gebied à duivel had onbeperkt seks te bieden!
- Vrouwen hadden minder maatschappelijke invloed en minder relaties à alleen staande vrouwen zeer kwetsbaar
· lagere klassen à zowel mannen als vrouwen à ze werden ervan verdacht te zoek naar andere bronnen van welvaart, zoals hekserij
· niet zo jong meer à meerderheid ouder dan 50 à praat vaak in zichzelf (dementie) à hun dachten dat dit toverspreuken waren.


4)
- profiel heksenjacht:
· voorwaarden à beeld van de activiteiten van heksen was gevormd en verspreid à plaatselijk rechtbank moest zeggenschap hebben over hekserij
· oorzaken à samenleving was klaar om de gemeenschappelijke angst en agressie op een aantal zondebokken af te wentelen à economische of religieuze oorzaken (§1)
· aanleiding à persoonlijk ongeluk à geïnterpreteerd als het gevolg van de kwaadaardige praktijken van heksen

- verloop van het proces à beschuldigingen in behandeling genomen door plaatselijke rechtbank à ze kregen door het accusatoire proces, geheim getuigenverhoor en foltering bekentenissen en beschuldigen los
- regels foltering à ooggetuige van misdaad & er mocht maar één keer gemarteld worden.
- Heksenproeven à middelen om zonder bekentenis erachter komen of iemand heks was à gewicht, prikken van moedervlekken, kijken of ze kan blijven drijven op water etc.
- Brandstapel is de straf tegen ernstige misdrijven tegen het geloof


Hoofdstuk 3

1)
- kritische denkers bleven ook in de 2de helft van de 16e eeuw protesteren tegen heksenvervolgingen.
- J. Wier schreef in 1563 een boek waarin hij aantoonde dat heksenvervolgingen onlogisch waren à ideeën van Wier uitgewerkt door R. Scot.
- 17e eeuw à empirisme = stroming in het denken die berust op waarneming, zowel met blote oog als met instrumenten.
- Onderzoek wees uit dat veel opvattingen in de samenleving niet op waarneming berustten maar op geloof en bijgeloof à voor terreinen vd samenleving waar empirisch onderzoek niet zo gemakkelijk kon worden toegepast à rationalisme = stroming in het denken die berust op het gebruik van het verstand (opvoeding, politiek, rechtspraak) à verlichting (rationalisme in 18e eeuw)
- Een steeds groter deel vd mensen die konden lezen kwam tot de conclusie dat het heelal op een logische en geordende manier in elkaar zat à geen plaats voor bovennatuurlijke verschijnselen.
- NL’s dominee B. Bekker schreef een boek (1691) à allerlei rampen en ziektes werden niet veroorzaakt door hekserij, maar door natuurlijke oorzaken à satan opgesloten in de hel en kon hij dus niet ingrijpen in het leven op aarde.
- Rechters (elite) drongen aan op een rechtspraak met meer logica à hogere eisen, bijv. moedervlek geen bewijs meer.
- Uiteindelijk heksenvervolging in bijna geheel Europa beperkt of verboden.
- Fanatisme in geloofszaken door het volk werd minder en de mensen werden iets verdraagzamer tegenover personen met andere ideeën.


2)
- in 19e eeuw nam de belangstelling voor het bovennatuurlijke en geheimzinnige weer toe en werd er veel over heksen gepraat en geschreven à dit volksgeloof ging samen met waarzegsters, handlezers en oproepers van geesten.
- Denkbeeld van hekserij voort bestaan à in diverse landen nog heksensabbats à aanhangers beweren dat ze de middeleeuwse heksencultus of de voorchristelijke vruchtbaarheidscultus voortzetten.
- 19e eeuw hunkerden romantische zielen uit de elite vd burgerij naar geheimzinnige avonturen en bovennatuurlijke verschijnselen à bloei spiritisme (=het geloof dat geesten van overledenen contact kunnen hebben met levende mensen) en occultisme (=stroming die beweert geheime kennis te hebben over bovennatuurlijke verschijnselen, zoals geesten en helderziendheid) en ook het nabootsen van hekserij.
- De publicaties van M. Murray hebben ertoe bijgedragen dat hekserij weer beoefend werden.


3)
- in 18e eeuw leken de processen tegen homoseksuele mannen enigszins op de heksenwaan van een eeuw eerder.
- 20e eeuw à Duitsland à vervolging Joden.
- Veiligheid van kinderen en de toevoer van drinkwater belangrijke dingen waarvoor het volk zeer gevoelig is en die een hysterie kunnen oproepen die tot vervolging leidt.
- Stalin zuiverde zijn partij van politieke rivalen.
- Mao Zedong leidde de culturele revolutie tegen politieke tegenstanders binnen de partij
- Red scare = de angst voor communistische samenzweringen onder de eigen burgerij in de VS à door toegenomen immigratie uit Oost-Europa en een golf van stakingen gaven de indruk dat linkse bewegingen de revolutie naar Amerika wilde brengen à jacht op communisten en anarchisten.
- Vervolgingen van communisten tussen 1950-1954 à grote overeenkomsten heksenjacht à oorzaak vooral koude oorlog à aanleiding J. McCarthy beweerde dat er communisten in het bestuur vd VS zaten à resultaat ontslagen, gevangenisstraffen, enkele zelf moorden
- Fout McCarthy à militairen te verhoren.

De weg naar welvaart
Module 5
Hoofdstuk 1
- Industrialisatie = proces waarbij de productie in toenemende mate met behulp van machines tot stand komt à werk saaier, mensen gebruikt als verlengstuk van een machine, ook als machine behandeld

1)
- NL 1870 à voornamelijk werkzaam in landbouw en dienstensector, 3 miljoen inwoners, mensen woonde vooral in stadjes en dorpjes à suiker- en aardappelmeelfabrieken, in Twente en Leiden textielfabrieken à kindersterfte hoog, voedsel eenzijdig, huizen klein enz.
- Doorbraak industrialisatie NL 1890 à textielindustrie 1e die moderniseerde
- NL à kleine land à kleine afzetmarkt à moderne industrieën alleen ontwikkelen bij exportmogelijkheden.
- Textielindustrie en chemische industrie ontwikkelde zich in Twente en Brabant à arbeid in zuiden en oosten veel goedkoper à westen bevonden zicht scheepvaart- en machine-industrieën.
- 1890 à ook DL ging zich stormachtig ontwikkelen à NL profiteerde daarvan met zijn gunstige ligging à Rotterdam transitohaven (=haven waar allerlei goederen van overzee worden overgeslagen en doorgevoerd naar andere landen)
- na 1895 à welvaart begon te stijgen à schoenfabrieken, confectieateliers, koekjesfabrieken, gloeilampenfabrieken à steeds meer consumptieartikelen voor de middenklasse.
- Rijken staken meer en meer geld in aandelen van NL’s bedrijven à Philips, Jurgens, Margarine-Unie à grootindustrieën (=zeer grote combinaties van financiële en industriële bedrijven, die streven naar het beheersen van hele bedrijfstakken)
- NL kreeg dankzij grote olievoorraden in NL-Indie een oliemaatschappij à eerste multinationals.
- De mensen trokken steeds meer naar de steden om daar werk te vinden.

2)
- toenemende welvaart kwam voor groot deel alleen bij de rijke
- er ontstond meer vraag naar luxe producten zoals suiker en tabak.
- Mensen werden ouder
- Hoewel meer dan de helft van de bevolking in deze periode tot de ongeschoolde arbeider behoorde à groeide de middengroep van hoger opgeleide arbeiders en administratief personeel snel.

3)
- Veel mensen wilden op allerlei manieren iets doen aan de ellende van de arbeiders à eerst vakbonden (=belangenverenigingen van arbeiders, georganiseerd per beroepsgroep) à later ook socialistische politieke partijen
- Geschoolde arbeiders (werklieden) waren de eersten die vakbonden gingen organiseren à ANWV.
- Socialistische vakbonden pas later à onder invloed van de wereldwijde economische crisis (jaren 80) à grootste NVV
- Speciaal aan NL à ook confessionele vakbonden (=bonden georganiseerd naar geloofsovertuiging)
- Kerken bang dat arbeiders als hun leden zou verliezen door socialisme (=beweging die inkomensverschillen en klassenverschillen wil opheffen en particulier bezit staatseigendom wil maken)
- Er ontstond verzuilde vakbeweging doordat socialisten hun eigen vakbonden organiseerden.
- 1903 à grootste rel à spoorwegstaking à gevolg; christelijke arbeiders haakten af à andere strategie van socialistische vakbonden à d.m.v. kleine, gerichte acties te onderhandelen tot een CAO (=afspraken tussen werkgevers- en werknemersorganisaties voor een bepaalde bedrijfstak, die voor alle werknemers gelden)
- SDAP opgericht in 1894 à Jelle Troelstra à probeerde politieke invloed te krijgen en zo veel mogelijk verbeteringen in het dagelijks leven te realiseren à landelijk ging het nog niet zo goed met deze partij omdat; arbeiders geen kiesrecht hadden & vertrouwen in SDAP laag vanwege gepraat over de ‘nieuwe wereld’.

- vrouwen in burgerij streden tegen prostitutie en drankmisbruik à abolitionisten (=diegenen die de prostitutie wilden afschaffen) hadden grote invloed à richten opvanghuizen op voor ongehuwde moeders en volkshuizen waar arbeiders cursussen konden volgen.

4)
- industrialisatie ging samen met de opkomst van de nieuwe middenklasse (fabrikanten, financiële experts, advocaten etc.) à politieke idealen à liberalisme (=politieke stroming, ontstaan in de 18e eeuw, die streeft naar zoveel mogelijk individuele vrijheid voor burgers en zo weinig morgelijk staatsbemoeienis à beste van de mens komt naar voren als men zich vrij kan ontplooien.
- Rond eeuwwisseling liep het liberalisme in NL en VS af à liberalen zorgden dat vanaf 1874 wetten die eerst de kinderen en later ook de vrouwen in fabrieken beschermden.
- Confessionele partijen kregen aan het einde van de eeuw steeds meer macht à vonden het meer de verantwoordelijkheid van de mensen zelf (familie, kerk) om in tijden van nood bij te springen.
- 1901 à ongevallenwet
- tot 1917 nog geen gelijke mening over het onderwijs, algemeen kiesrecht en de sociale kwestie à confessionelen, liberalen, socialisten.

5)
- VS één land was en in de ogen van immigranten was Amerika dan ook het land vd onbeperkte mogelijkheden.
- 1869 à verbinding pers spoor van de oostkust naar de westkust klaar en kon in één maand van kust tot kust gereisd worden.
- VS nog overwegend agrarische natie à tarwe, maïs en katoen à begin grootschalige veeteelt à in het noordoosten grote industrieën.
- Mensen stonden te popelen om naar Amerika te immigreren:
· Land was onder bepaalde voorwaarde gratis
· In Californië werd regelmatig goud gevonden

- John D. Rockefellers à to pay nobody a profit à kopen olieraffinaderijen à kocht beetje bij beetje alle bedrijfstakken die er iets mee te maken hadden à kon alles in de hand houden à hoefde geen winsten aan anderen uit te betalen.

- alle voorwaarde voor een snelle en grootschallige industialisaties (big business = zeer grote combinaties van financiële en industriële bedrijven, die streven naar het beheersen van hele bedrijfstakken) waren in Amerika aanwezig:
· arbeidskrachten stroomden in groten getale toe
· genoeg afzetgebieden
· voldoende grondstoffen
· Amerikanen bleken beste uitvinders ter wereld
- uitvindingen: raffineren van olie, koelwagons, typmachine, telefoon, gloeilampen, distribueren van elektriciteit
- niet alleen industrie ontwikkelde, er was ook verdubbeling van het landbouwarsenaal.
- Ondernemingen slaagden erin om trusts (= samenwerkingsverband tussen groten bedrijven, waarbij de concurrentie zoveel mogelijk beperkt wordt) te vormen

6)
- verschillen tussen rijk en arm namen toe

7)
- VS oorspronkelijk land van zelfstandige boeren, ze wilde geen gezeur van landheren of andere bemoeials à pragmatisch ingesteld volk à naarmate industrialisatie vorderde gingen de mensen de tijd van kleine, godvruchtige, zelfstandige boerengemeenschappen idealiseren à socialistische partij had daarom minder aanhang dan in Europa à Amerikanen zagen hun armoede en uitbuiting als iets tijdelijks, iets dat bij het immigrantenbestaan hoorde.
- Er werden vakbonden opgericht omdat het leven in de fabriek erg slecht was à AFL meest succesvolle à probeerde hogere lonen en betere arbeidsomstandigheden te realiseren.
- Jane Addams (vrouw uit de middenklasse) startte een beweging van volkshuizen à immigranten werden hierin opgevangen en ook werden er crèches voor hun kinderen georganiseerd.

8)
- vanaf het moment dat de 1e 13 staten zich uitriepen tot de VS hebben de Amerikanen met het idee van een overheid die mensen in hun vrijheden kan beperken à alles wat op lokaal niveau zeer democratisch à de centrale overheid tot 20e eeuw zeer zwak à ondernemers meeste invloed op centrale overheid à grote industrieën werden gesteund met hoge importtarieven en grote bedrijven kregen alle steun à geen aandacht voor arbeiders en boeren
- Progressive Movement: een hervormingsbeweging die zich onder andere inzette voor meer democratie, een betere overheid en het uitbannen van de corruptie (arbeiders en boeren) à maar dan moest federale overheid eerst gemoderniseerd worden
- Beschermende wetgeving voor vrouwen en kinderen kwam zeer langzaam op gang à moest per staat geregeld worden.

Hoofdstuk 2
1)
- jaren 20 hield Amerika zich vooral bezig met de productie van duurzame consumptieartikelen à rationalisatie en efficiency belangrijk (=er werd van alles bedacht om de productie zo snel en goedkoop te maken
- in andere bedrijfstakken ging het niet zo goed à grote structurele werkloosheid à landbouw nog slechter à Amerika had veel voedselhulp aan Europa gegeven à Europa wilde geen hulp meer à overproductie en schulden à plattelandsbanken raakten failliet omdat ze weinig reserves hadden à daardoor ook reserves grote banken op
- als gevolg van de Amerikaanse bloei stegen de koersen vd aandelen à velen speculeerden met geleend geld à situatie: arbeidsproductiviteit hoger, inkomens groeiden niet mee à leid tot overproductie

2)
- door economische vooruitgang à optimisme en geloof in vrije marktmechanisme gestegen
- Republikeinse presidenten waren er vooral op uit de omstandigheden voor het bedrijfsleven zo optimaal mogelijk te maken
- 1 januari 1920 à alcoholverbod

3)
- 29 okt 1929 à beurskoersen storten in à mensen verkochten hun aandelen voor weinig à leningen niet meer terug betalen à banken failliet à fabrieken en andere bedrijven moesten sluiten à 1 op 4 verloor zijn baan à ½ van de industriële productie
- mensen kwamen in actie om crisis te stoppen à 1932: 13 miljoen werklozen

4)
- President Hoover wilde geen steun aan werklozen geven à individuele ondernemingslust neemt dan af.
- President Roosevelt vroeg de mensen om met hun geld naar de bank te gaan à deden ze ook
- New Deal (=het pakket maatregelen tegen de crisis) à 1e verantwoording vd federale overheid à iedereen werd geholpen met wetten en organisaties:
· Agricultural Adjustment Act à boeren à productie beperken à afname overproductie à prijzen stijgen
· Federal Emergency Relief Act à werklozen à een deel werd via werkverschaffingsprojecten aan het werk gezet
· Works Progress Administration à werd opgericht om projecten op te zetten en uit te voeren à groot project: stuwdammen in Tennesee à doel: elektrificatie platteland en modernisering landbouw.
· National Industrial Recovery Act à bedrijfleven afspraken maken over lonen, prijzen en arbeidvoorwaarden à uiteindelijk onwettig verklaard
· Social Security Act à een zeer eenvoudig systeemvan sociale verzekeringen

- tot 1936 had New Deal succes à totale productie even groot als in 1926
- het publiek en het bedrijf onvoldoende vertrouwen à recessie (=daling nationaal inkomen) à + 2 miljoen werklozen

5)
- invloed Amerika op NL steeds groter
- er ontstond verzuiling (= indeling in de samenleving naar maatschappelijke achtergrond, zoals godsdienst en politieke stroming. Tussen de verschillende zuilen bestonden weinig contacten.
- Concentratie-tendens kwam in NL pas na WO I

Samenvatting Module 5: De weg naar Welvaart

Hoofdstuk 1

Industrialisatie = proces waarbij de productie in toenemende mate met behulp van machines tot stand komt à werk saaier, mensen gebruikt als verlengstuk van een machine, ook als machine behandeld

¡Economische ontwikkelingen in NL
- Nederland 1870: werkzaam in landbouw en dienstensector (ook kleine fabriekjes), mensen woonden in dorpjes en kleine stadjes, grote kindersterfte, en in steden kleine bedompte huizen en mensen aten eenzijdig voedsel. Er waren al kleine fabriekjes zoals in Twente en Leiden.
- 1890: doorbraak industrialisatie Nederlandà textielindustrie moderniseerde en ontwikkelde zich in Twente en Brabant en niet in het modernere westen van het land, omdat arbeid veel goedkoper daar was. In westen wel scheepvaart en machine-industrieën (havens en benodigde grondstoffen dichtbij).
- Rotterdam werd transitohaven
- 1895: Welvaart begon echt te stijgen, mensen meer permitterenàmeer consumptie artikelen. En rijken staken geld in aandelen à grootindustrieën

¡Arm en rijk (in NL)
- Toenemende welvaart kwam voor groot deel bij de rijken terecht, maar armen ook iets meer te besteden, omdat prijzen landbouwproducten goedkoper waren geworden. (bv graan goedkoop uit VS).
- Er ontstond meer vraag naar luxe producten zoals tabak.
- Mensen werden ouder en langer.
- Onderwijs de manier om hogerop te komenà Middengroep van hogeropgeleide arbeiders en administratief personeel groeide snel.

¡Reacties op industrialisatie en schaalvergroting (NL):
- Fabrieksarbeid onfatsoenlijk en ongezondà mensen willen er iets aan doen: vakbonden (socialistische en confessionele) en later socialistische politieke partijenà middelen van vakbonden: stakingen en onderhandelingenà CAO’s à kortere werkdagen en betere beloning.
- SDAP 1894 wil verbetering dagelijks leven: huisvesting en onderwijs. SDAP niet vertrouwd vanwege gepraat over revoluties. Bovendien arbeiders geen kiesrecht.
- Hulpprogramma’s van vrouwen burgerij à streden tegen prostitutie en drankmisbruik à oprichten van opvanghuizen voor ongehuwde moeders en volkshuizen waarin arbeiders cursussen konden volgen.

¡Rol van de overheid (NL)
- Nieuwe middenklasse met het liberalisme als ideaalà zo weinig mogelijk ingrijpen in de samenlevingà sommigen begonnen eind 19e eeuw te twijfelen (door problemen industrialisatie en urbanisatie)à 1874 beschermingswet voor vrouwen en kinderen in fabrieken.
- Confessionele partijen eind 19e eeuw meer macht à verantwoordelijkheid mensen zelf om in tijden van nood bij te springen. Alleen nog 1901 ongevallenwet.
- Tot 1917 conflict partijen over het onderwijs, algemeen kiesrecht en sociale kwestie.

¡Economische ontwikkelingen in Amerika
- 1865: burgeroorlog afgelopenà VS werd het land van de belofteà VS agrarische natie: begin grootschalige veeteelt en in noordoosten grote industrieënà land was onder voorwaarde gratis à toch veel immigranten vaak teleurgesteld.
- Alle voorwaarden voor een snelle en grootschalige industrialisatie (big business) waren in VS aanwezig: Vele arbeidskrachten, groot afzetgebied en voldoende grondstoffen.
- Industrie ontwikkelde zich er goed, er werden vele uitvindingen gedaan. Ook verdubbelde het landbouwarsenaal.
- Ondernemers probeerden Trusts zoveel mogelijk te voorkomen (Rockefeller) en grote bedrijven beheersten 50% van de productiecapaciteit.
- Steden groeiden heel snel (40% mensen in stad)

¡Arm en Rijk (VS)
- Amerikanen wilde graag geloven in the selfmade man.
- In de periode 1860-1900 mensen 50% meer verdienen.
- Mensen konden snel een treetje hoger in maatschappij, maar verschillen arm en rijk werden steeds groteràrijkste 10% beschikte over ¾ van het Nationaal inkomen.

¡Reacties op industrialisatie en schaalvergroting (VS)
- Mensen gingen de goede oude tijd idealiseren
- Socialistische partij weinig aanhangà Amerikanen zagen hun armoede en uitbuiting als iets tijdelijks
- Lange werkdagen, groot aantal ongelukken in Fabrieken en 20% van de kinderen tussen 10 en 15 jaar oud werkteà moest iets aan gedaan wordenà vakbonden (AFI)à hogere lonen en betere arbeidsomstandigheden realiseren.
- Hulp vrouwen middenklasse: volkshuizenà hier werden immigranten opgevangen en crèches voor hun kinderen georganiseerd. Ook streden die vrouwen voor sociale hervormingen, zoals beschermde wetgeving.

¡Rol van de overheid (VS)
- Amerikanen hebben moeite met het idee dat overheden van vrijheden kan beperkenà lokale overheid zeer democratisch en centrale overheid verdachtàcentrale overheid zwak.
- Ondernemers grote invloed op centrale overheidà werden dan ook gesteund met hoge importtarieven.
- Voor arbeiders en boeren had overheid geen aandachtà die aandacht wel vanuit Progressive Movementà hervormingsbeweging die zich inzet voor meer democratie, een betere overheid en het uitbannen van corruptie.
- Roosevelt en Wilson pakte grote bedrijven voor het eerst aan. Beschermende wetgeving langzaam op gang, omdat het per staat geregeld moest worden.

Hoofdstuk 2

¡Voorbodes van de crisis in VS
- Sterke groei bij de productie van duurzame consumptieartikelen, auto-industrie en daarvan afhankelijke bedrijfstakkenà sleutelwoorden rationalisatie en efficiency: er werd van alles bedacht om de productie zo snel en goedkoop mogelijk te makenà arbeidsproductiviteit steeg met 100% (jr 20)
- Niet goed in andere bedrijfstakkenà structurele werkloosheid.
- Landbouw nog slechterà tijdens WO1 deel van productie Europa overgenomen en erna voedselhulpà boeren veel geld geleend en flink uitgebreidà Boeren enorme overproductie en enorme schuldenà konden niet meer afbetalen en gingen failliet.
- Plattelandsbanken raakten hun reserves kwijtà deze banken aan grote banken gelieerd dus ook hun reserves kwijt. Ook was er onvoldoende toezicht van de overheid.
- Vreemde kanten bloei economie. Als gevolg van deze bloei stegen de aandelen gestaag. 1% speculeerde op de beurs, waarvan velen met geleend geld ( geld lenen was makkelijk en goedkoop).
- Er ontstond situatie dat de arbeidsproductiviteit hoger werd,maar de inkomens groeiden niet meeà overproductie.

¡De overheid in de Jaren 20 (VS)
Jaren 20 grote ondernemingen gingen hun eigen gang, vakbonden zwakker dan ooit, overheid ligt bedrijfsleven niet in de weg, ook van progressive movement was niks meer over (behalve de afkeer tegen alcoholàalcoholverbod). De rente werd laag gehouden en de bedrijven werden weer flink geholpen. Landbouw en financiële sector stonden er erg slecht voor, inkomens waren zeer scheef verdeeld en de beurskoersen waren totaal niet meer gebaseerd op de werkelijke winstverwachtingen van bedrijven.

¡Crisis (VS)
- 29 oktober 1929: beurskoersen storten volledig in.
- Mensen konden hun leningen niet meer terugbetalenàbanken failliet, want ze hadden al geen reserves meer.
- Mensen kochten niets meerà fabrieken sluiten
- 1 op de 4 mensen verloor zijn baan (vooral zwarten, Amerikanen met Mexicaanse afkomst, getrouwde vrouwen en ongeschoolde arbeiders) en lonen werden gehalveerd.
- 1 op de 4 boeren moest zijn bedrijf opgeven.
- Toen effecten voelbaar werden mensen in actieàmelk weglopen, graan verbranden, hongermarsen.
- 1932: Amerikanen wanhopig, moe en lamlendig. 1 op de 4 werklozen kreeg maar steun en mensen zochten de schuld bijzichzelf. Op sommige plaatsen ontstonden hele dorpen hutjes met werklozen: hoovervilles.

¡De houding van de Amerikaanse overheid
President Roosevelt kwam als oplossing met de New Deal wat inhield:
- Alle mensen moesten hun geld weer naar de banken brengen.
- Iedere catagorie in de economie werd geholpen met wetten en organisaties om die wetten uit te voeren.
- Boerenà Agricultural Adjustment Actà hun productie beperken.
- Werklozenà Federal Emergency Actà ze werden aan geld geholpen.
- Werklozenà Progress Administrationà ze werden via werkverschaffings-
Projecten (bouw van stuwdammen, modernisering van de landbouw, elektrificatie van het platteland) aan het werk gezet.
- National Recovery Actà afspraken over lonen en prijzen en arbeidsvoorwaardenà door veel weerstand later ongrondwettig verklaard.
- Social Security Actà systeem van verzekeringen (1935)
Resultaten:
Tot 1936 New Deal succes. Er werd bezuinigd en niemand ging meer besteden daardoor nieuwe recessieà weer werklozen erbij. WO2 werkloosheid verdwijnt. Ook werden door Roosevelt grote groepen vergeten: zwarte pachters, landarbeiders en vrouwen.

¡Opkomst van de grote bedrijven in NL
- Concentratietendens pas na WO1
- Met de grote bedrijven ging het goedà Philips, Shell en Aku werden steeds groter en gingen de grenzen over.
- De kapitaalgoederenindustrie ontwikkelde zich verder.
- Landbouw ging het minder goedà de prijzen van bv graan daalden constant en export werd belemmerd door protectiemaatregelen.
- Industrie steeg arbeidsproductiviteit enorm. Vertegenwoordigers gingen naar VSà efficiency vergroot.
- Lonen stegen met ruim 20%.
- In NL na WO1 in tegenstelling tot Amerika veel werklozen daardoor al een begin met een steunregeling.
- 1918 : Veel politieke onrustà socialisten wilden arbeidersrevolutieà vergissing van socialistische man Troelstra, maar regering toch geschrokkenà sociale wetten, zoals invaliditeitswet, ouderdomswet en arbeidswet (8 urige werkdag )

¡Crisis in NL
- Geïmporteerde crisis d.w.z. dat NL werd meegesleept vanwege de toegenomen afhankelijkheid van andere landen. Landen gingen hun eigen economie beschermen, waardoor de wereldhandel ineenstortte.
- Fabrieken probeerden door de kosten te verlagen de concurrentie af te troevenà lonen werden keer op keer verlaagd en dat maakte de situatie nog erger.
- Ergste jaren 25% werkloos. Van de ontvangen steun kon men niet rondkomen.
- Plotselinge malaise leidde tot een aantal grote stakingen, zoals in Enschedeà 16000 man staakten tegen de aangekondigde loonsverlaging in de textielfabrieken. Stakingen en hongerrellen werden hardhandig aangepakt.


¡De houding van de Nederlandse overheid.
- Helft werklozen geen uitkering (vooral vrouwen, jongeren en ongeorganiseerden).
- Regeringen bestonden uit confessionelen en (vrijzinnige) liberalen. Ruys Beerbrouckà bezuinigingen op ambtenarensalarissen en werkloosheidsuitkeringen.
- Opvolger Colijnà NL instellen op lager welvaartspeil. Hield vast aan goudenstandaard dwz Nederland voor buitenland erg duur. à reparatie wetgeving door crisiswetten vooral gericht op landbouwà leidde tot hogere prijzen.
- Wel mensen met andere visieà economen SDAP(buiten regering gehouden sinds de mislukte revolutie tot 1939)à afzetcrisis veroorzaakt door gebrek aan koopkrachtà Het plan voorzag in openbare werken, ordening en meer planning van de economie Denkbeelden goed van pas na WO2, in de jaren 30 leek het teveel op staatssocialisme.

Hoofdstuk 3

¡Amerika: demobilisatie en fair Deal
- WO2à economie op zijn kop gezetà ontstond een groot tekort aan arbeidersà Amerika kwam als sterkste land uit de strijd, zowel op militair als op economisch terrein.
- In 1e instantie politiek gericht op een zo ordelijk verloop van de demobilisatie. President Truman zorgde dat de veteranen weer soepel in het arbeidsproces kon worden opgenomen.
- Oorlogsindustrieën schakelde over op de productie van duurzame consumptiegoederen. Mensen hadden in de oorlog veel gespaardà prijzen rezen de pan uit en productie kon de vraag niet direct bijhouden. Prijsstijgingen konden niet tegen worden gehouden door verzet op de controle op de prijzen en lonen.
- Truman zette New Deal voort in Fair Deal: hoger minimum loon, uitbreiding van de Social Security Act, een woningbouwprogramma en steun aan de boeren. Geen uitbreiding sociale wetgeving: Truman kreeg te maken met Republikeins Congres en had zijn handen vol aan de Koude Oorlog die in 1949 was uitgebroken.
- Grote groei Nationaal Inkomenà mensen optimistischà babyboomà toename van de vraag (bv huizen, onderwijs en auto’s)à economische groei. Deze groei vooral door groei productiviteit (computer) .
- Grotere rol Federale overheid zorgde ervoor dat de groei stabiel was.à sociale verzekeringen zorgden dat in tijden van recessie het inkomen enigszins op peil bleef.
- Meer overheidsbestedingen, vooral voor defensiedoeleinden.
- Eisenhower symboliseert deze periode van toenemende welvaartà schafte verworvenheden New Deal niet af, maar werkelijke verbeteringen in de publieke sector werden ook niet aangepakt en de 25% Amerikanen die onder armoedige omstandigheden leefden ook niet geholpen (vooral zwarten)

¡Welvaart en onbehagen: de jaren 60
- Kennedy opvolger Eisenhower beloofde resterende armoede te bestijdenà kwam niks van terecht door tegenwerkende coalitie van conservatieve Democraten (meerderheid) en Republikeinen. Kennedy vermoord november 1963 te Dallasà opvolger Johnsonà wetsvoorstellen die ik Kennedy’s leven niet door congres kwamen nu in hoog tempo aangenomen: subsidies voor het onderwijs en medische voorzieningen voor ouderenà vooral armoede in steden bestrijden.
- Onbehagen door jongeren over de nieuwe welvaart en de consumptiecultuur à kleine groep jongeren zette de toon met een nieuwe combinatie van muziek, kleding en gebruik van verdovende middelen. Ook dienstplicht oorlog Vietnam veel onvrede.
- Jaren 70 crisisà fors hoge olieprijzen, VS veel last van deze situatie, omdat al vanaf eind jaren zestig de zaken niet zo goed meer gingen (Vietnamoorlog gezorgd voor grote begrotingstekorten, vanwege verlies concurrentiepositie en economie te eenzijdig)à gevolg crisis toename armoede vooral in zwarte gezinnen.
- Jaren 70 stagflatieà oplossing: belastingen omlaag en vrije markt zijn werk, streng monetair beleid (geldhoeveelheid in hand gehouden worden)à Nixon begon met dit beleid en Reagan zette het voortà Reaganomicsà gevolg hoge rente en daardoor hoge koers van de dollar, gekortwiekte overheid en zwaar verwaarloosde infrastructuurà Amerikanen vonden het best (praatje President), want sociale voorzieningen in stand gehouden (belangrijkste). De Amerikanen bleven flink besteden op krediet.
- Bush opvolger Reagan (begin jaren 90 economie weer in slop) trok niks van binnenlandse economieaanà meer eer buitenlandà wint golfoorlog.
- Clinton opvolger Bush beloofde veranderingà Hij dringt het financieringstekort terugà economische groei, maar Clinton kon niet veel ingrijpen in economie, want tegenover hem Republikeins congres.

¡Wederopbouw in NL
- Van NL bijna niks meer over na de oorlog, geen geld en vroeger afzetgebied Dld in puin.
- Snelle herstel 3 factoren: het beleid van de overheid, de inzet van de Nederlandse bevolking en de Marshallhulp.
- Na 1945: overheid veel invloed, grote bevolkingsgroei, NL werd industrieland met grote export, overheid wel bereid schulden te maken, werkgevers en werknemers goede samenwerking verwacht, werknemers moesten genoegen nemen met lage lonen en overheid richtte herstelbank op (die investeerde grote bedragen in de industrie).
- Vakbeweging betrokken bij de besluitvormingà in adviesorganen, zoals de Stichting van de Arbeid en Sociaal economische raadà hoog op de agenda een goed socialezekerheidsstelsel en een acceptabele inkomensverdeling.
- Rationele bedrijfsvoering, massaproductie, modern personeelsbeleid en zelfbediening werden normale zaken.

¡Welvaart en veranderingen (NL)
- 20 jaar na 1953: periode van bijna onafgebroken economische groei en sterke bevolkingsgroei werd Nederland gereorganiseerd. De koopkracht verviervoudigde.
- Gunstig voor herstel was de lidmaatschap EG en de vondst van een grote aardgasbel.
- Bedrijven steeds groterà 5 multinationals 15% werkgelegenheidà veel geleerd in VS en richtte vooral op verhoging arbeidsproductiviteit.
- Werkgelegenheid industriesector niet veel toeà dienstensector steeds belangrijker.
- Lonenstijging vanaf 1954 (vanaf 1965 explosief)à door economische groei de geleide loonpolitiek niet vol te houdenà arbeidsmarkt overspannen.
- Na de oorlog begin van verzorgingstaatà uitgebreide voorzieningen op materiele(uitkeringen) en immateriele (begeleiding en voorlichting) vlak door coalities PvdA en KVP.
- Uitgangspunt kabinettenà (grote) gezinnen met vader als kostwinner en moeder strikt verzorgende taak. Kabinetten maakte dit mogelijk d.m.v. kostwinnerstoeslag en kinderbijslag.
- Jongeren trendsetters op het gebied van consumeren. Jaren 60 automobiliteit op gang.

¡De jaren 70 en 80: grenzen aan de groei
- Oliecrisis en daaropvolgende economische crisisà< Nederland aantal specifieke problemen: 1. de NL economie zeer kwetsbaar door afhankelijkheid export. 2. door de wijze van financiering van de groeiende overheidstekorten was de inflatie hoog. 3. groeiende collectieve sector had via hogere premies en belastingen voor hogere loonkosten gezorgd. à NL slechter concurreren met het buitenland.
- Milieu onaanvaardbaar aangetast.
- Kabinet Den Uyl deed niet veel aan de problemenà probleem gesignaleerd, maar geen goede analyse. I.p.v. problemen op te lossen werd sociale zekerheidsstelsel op hoger niveau gebracht en inkomens genivelleerd (bij elkaar gebracht).
- Intussen enorme groeiende werkloosheid. Mensen vonden toen dat de overheid in de economie moest terugtredenà ondernemen moest weer meer gewaardeerd worden.
- Kabinet-Lubbers (CDA) 1982-1994à economische beleid verandertà loonmatiging, bezuinigen en dereguleren. In ruil voor arbeidstijdverkorting werden de lonen gematigd. Uitkeringen en lonen werden ontkoppeld en het socialezekerheidsstelsel werd voor een deel geprivatiseerd. Overheidsbedrijven werden zelfstandig(KPN en NS). De belastingen werden regelmatig verlaagd.à dit beleid 2e helft jaren 90 doorgezet door regering Kok. Wel werden de lonen en uitkeringen weer gekoppeld, omdat de groei v.d. economie dit moglijk maakte.
- Het Nederlands beleid (overlegeconomie) in het buitenland bejubeld.
- Er werd flink bezuinigd, maar ook hier en daar gerepareerd om te voorkomen dat de verschillen tussen arm en rijk te groot zou worden. Arbeidsproductiviteit NL hoogste na Amerika. Er waren nieuwe bedrijfstakken ontstaan en eind jr 90 economie er goed voor, wel groot aantal inactieven.

¡Amerika en Nederland naast elkaar
Startpunt heel verschillend, maar eind 20e eeuw steeds meer op elkaar lijken. Grootste verschil tussen de VS en NL zit in de rol van de centrale overheid en het vertrouwen dat de mensen in die overheid hebben. In NL verschillen arm en rijk veel kleiner, het sociaal vangnet is groter en de achterdocht t.o.v. de overheid en de weerzin tegen belastingen zijn veel minder.

¡Stappenplan Cartoon als bron
1. uit welke elementen bestaat de cartoon?
2. wat zegt elk van die elementen over de tijd waarin ze de cartoon werd gemaakt?
3. Welke boodschap bevat de cartoon?
4. waarom vond men die toen humoristisch?
5. welke informatie bevat deze cartoon als historische bron?

Van Nederlands-Indië tot Indonesië
Module 8
Hoofdstuk 1
1)
- Java in 1596 was, toen Hollanders kwamen een ontwikkeld gebied:
· Sawa’s (rijsteelt)
· Bevolking in dorpsgemeenschappen (desa’s) à onder gezag van adellijke bestuurders à onder leiding van de vorst à hoe groter hofhouding van vorst, hoe meer aanzien.
- volk moet oogst afstaan + dienstplichtige leveren à vorst helpt bij tegenslagen (bijv misoogst) à vorst zou in verbinding met goden staan en over bovenmenselijke gaven beschikken (kwam van adat (=het geheel van gewoonte en tradities waar Indonesiërs zich aan behoren te houden))
- langs kusten à havenvorstendommen à veel internationale contacten à er was al handelsboekhouding en navigatie-instrumenten à macht hiervan lag bij de havenvorst, adellijk bestuur en koopheren à internationaal gezelschap van cargadoors (=iemand dien in opdracht schepen bevracht en ladingen in ontvangst neemt) à stad tot stapelmarkt à = handelaren gedwongen daar te verkopen

- scheepvaart Azië ontwikkelde snel (na expeditie 1596) à handelsondernemingen opgericht à schepen naar Indonesiërs à specerijen
- om krachten te bundelen à Hollandse en Zeeuwse kooplieden en de regering van de Republiek der 7 Verenigde Nederlanden richtten in 1602 de VOC op à kreeg van Statengeneraal alleenrecht voor handel op Indonesië à = oorlog voeren, verdragen sluiten en nederzettingen stichten
- VOC positie versterkt à vredesverdragen, list of militaire kracht + ze bouwde kennis op over markten, prijzen, concurrenten en productie gebieden à behoefte aan bestuur in Indonesië à 1610 functie gouverneur-generaal (=hoogst vertegenwoordiger van het NL’s gezag in NL’s-Indië. Hij was hooft van de regering in NL’s-Indische regering in Batavia (1616)
- Jan Pieterszoon Coen gouverneur-generaal van 1619-1623 en van 1627-1629 à Hij legde basis voor de monopolie op de handel in kruidnagels en nootmuskaat (bijv Hij liet bevolking uitroeien en liet VOC daar muskaatnoten telen)
- Coens ideaal à compagnie die handel tussen India, Indonesische archipel en Chinese Zee zou beheersen.

2)
- 1780 Republiek 7 Verenigde Nederlanden in oorlog met Engeland à 1784 oorlog stopte bij de vrede van Parijs à Engelsen blokkeerden verbinding Nederland & Indonesische archipel à ook raakte VOC bestuur in Batavia in geldnood
- verovering Republiek in 1795 à Frans-Nederlands verdrag (Ned voor Frankrijk in oorlog met Engeland) à hij maakte Brieven van Kew (=Engels gezag/troepen toelaten in Aziatische en West-Indische bezittingen) à veel gebied Indonesische archipel in Engels handen
- 24 dec 1795 Staten-Generaal VOC op te heffen à 1 maart 1796 einde Compagnie
- 1795 in Ned Bataafse Republiek (vrijheid, gelijkheid, broederschap)
- 1802 commissie die grondwet moest ontwerpen voor de kolonie (Batavia) à 2 stromingen commissie:
· een conservatieve (verdedigde positie Ned)
· een vooruitstrevende (maatschappij hervormen en meer oog voor Indonesiërs)
- Voortaan bepaalde politiek in Ned wat er in Indonesië
- 1806 einde Bataafse Republiek à Napoleon stichtte Koninkrijk Holland à Ned deel Frankrijk
- Daendels voor bestuur VOC-gebieden à Daendels reorganiseerde tussen 1808 – 1811 het ambtenarenapparaat en gaf Java nieuwe politiek & bestuurlijke indeling à hij ontnam Javaanse leiders het gezag
- Daendels bekend door Grote Postweg (aan – afvoer verdedigingstroepen) à hij maakte gebruik van herendiensten (om dit aan te leggen)
- 1811 bestuur Java in handen van Raffles à vond dat koloniale overheid eigenaar was vd grond à hij wilde dat de boer pachtprijs betaalde à zo geen belastingopbrengst in eigen zak à dit koste boeren meer dan met hun eigen systeem
- 1814 Ned overzeese bezittingen terug van Engeland

3)
- in 1816: Ned koloniaal gezag hersteld à het felste verzet hiertegen in de Molukken (Ned gezag n.l. strenger dan Engelse)
- 1817 veroverde Molukkers o.l.v. Matoelesia het fort Duurstede en doodde de bezetter incl. resident (=titel van een hoge Nederlandse bestuursambtenaar in Nederlands-Indië) Van den Berg à eiland Saparoea groeide uit tot centrum van verzet tegen Holland
- in november slaagde Buyskens het verzet te breken à hij reorganiseerde bestuur op Ambonese Molukken à Matoelesia opgehangen
- 1816 – 1830 basis gelegd van koloniale beleid zoals in 19e en 20e eeuw à opstelling Ned bestuur tegenover Indonesische vorsten sinds Daendels veranderd à Ned sterker bemoeien met Indonesische bestuur à 1825 Java oorlog (duurde 5 jaar)
- Leider van verzet was Dispanegara (een prins die achtergesteld was bij troonopvolging) à De strijd eindigde toen De Kock Dispanegara gevangen nam

4)
- 1819 Ned optimistisch over opbrengsten uit kolonie à al gauw kostte het geld
- 1830 Ned voerde cultuurstelsel in op Java à Javaanse boeren moesten agrarische exportproducten voor Ned à boer moest gedeelte land (1/5) en arbeid afstaan in ruil voor plantloon (=schadeloosstelling bij misoogst)
- Voor transport van producten wegennet noodzakelijk à gebruikt gemaakt van boeren in herendienst voor aanleg à voor Ned CS goudmijn
- Den Haag ging meebeslissen over koloniale beleid in 1848 door grondwetswijziging à economische kritiek à liberalen zag meer in vrije arbeid à door kritiek einde stelsel
- 1870 à Agrarische Wet (particuliere ondernemers mochten zich vestigen in kolonie)

5)
- 1806 – 1910 à Ned vestigde gezag over Republiek Indonesië Bestuur Ned-Indië à opperbestuur in Den Haag à in handen van minister van Koloniën à hij kon gouverneur-generaal in Ned-Indië opdr. geven
- Indonesische bestuur à strenge gezagsverhoudingen en eerbied van het volk à van een Europees bestuursambtenaar werd geëist dat hij beschaafd, rechtvaardig en geduldig was.

Gouverneur-generaal

Binnenlans Bestuur Vorsten van zelfbesturende landschappen


6 gouverneurs Eigen bestuursapparaat


residenten


Assisten-residenten regenten


controleurs districtshoofden


Aspirant-controleurs onderdistrictshoofden


Lagere ambtenaren Desahoofden


Hoofdstuk 2

1)
- 1870 à particuliere kapitaalbezitters begonnen geld te beleggen in Ned-Indië à hiervan werden fabrieken en landbouwondernemingen opgericht à personeel nodig (Ned geschoold en Indonesiers ongeschooldwerk) à Ned veel kooprecht à goed voor bedrijven in Ned die markt in Ned-Indië zochten à Ned-Indië belangrijk afzet en exploitatiegebied voor Ned à o.l.v. gouverneur-generaal Van Heutsz kwam er een grote militaire machtsontplooiing tot stand (KNIL)
- 1910 Ned-Indië staatkundig voltooid à onder 1 centraal bestuur verenigd à basis bestuur in Batavia, modern communicatie netwerk en 2 bestuurstalen: Ned en Maleis
- kenmerk westerse expansie in Ned-Indië in 1870 was opkomst vrije ondernemer à gaf maatschappij dynamischer en zakelijker gezicht à overheidsondernemingen gingen over in particuliere handen.
- KPM (Koninklijke Pakketvaart Maatschappij) groeide uit tot de grote vervoerder
- Periode westerse expansie leidde tot overheidstaken à overheid was liberaal d.w.z. particuliere bedrijfsleven bevorderen à overheid richtte zich op onderwijs Indonesiërs, ook op de gezondheidszorg

2)
- tegen 1900 overheidspolitiek steeds ethischer à dat was gevolg van de veranderende samenstelling vd koloniale samenleving à door betere economische vooruitzichten en modernisering steeds meer Ned werk in Ned-Indië à veel nieuwkomers vonden dat Ned schuld aan Indonesiërs moest aflossen à zij streefden naar deelname Indonesiërs aan westerse vooruitgang
- voor ethici was westerse onderwijs het middel om de Indonesische maatschappij toegankelijk te maken voor westerse ideeën en vernieuwingen.
- Ethische overheid koos voor handhaving onderwijs aan elite en voor invoering 3 jarige desascholen (=voor eenvoudig onderwijs in dorpen) à voor middengroep: Hollands-Indische school (sloot aan op westers middelbaar onderwijs
- Kenmerk ethische periode à dadendrang en goede wil à uitvoering moeilijk à ontwikkeling welvaar niet in belang van landbouwondernemingen à alleen met goedkoop werk volk winst
- Industriëlen in Ned zagen geschoolde Indonesiërs als bedreiging voor hun export à overheid steeds meer scheidsrechter

3)
- na 1900 Indonesische samenleving reageert op ethische maatregelen
- westers onderwijs sloeg aan à nieuwe klasse: intellectuelen en semi-intellectuelen
- ontevredenheid over overheersende rol Ned à nationalisme à was ook te danken uit het buitenland à Japan was voor Indonesiërs het bewijs dat eenheid macht maakt, Russische revolutie
- Boedi Oetomo opgericht in 1908 à streefde naar gelijkmatige ontwikkeling van Javaanse bevolking d.m.v. westerse kennis & Javaanse cultuur à ook belangrijk Indische Partij en Sarekat Islam
· Indische Partij à streefde naat gelijkheid en samenwerking tussen alle bevolkingsgroepen om Indonesië te ontwikkelen tot zelfstandige staat binnen een Gemenebest (=vrijwillige aaneensluiting van onafhankelijke staten) met Ned à 3 leiders verbannen door kritische uitlatingen à 1 teruggekeerd à Soewardie Sourjaningrat à richtte Taman-Siswascholen (Indonesische jeugd werd naast westers kennis ook Indonesische waarde bijgebracht) op
· Sarekat Islam à politieke stroming à antioverheid en antikapitalistisch à 1919 scheuring binnen partij tussen marxisten en islamieten
- ISDV (Indische Sociaal Democratische Vereniging) à 1914 opgericht door Sneevliet om socialisten in samenleving te verenigen en propaganda te maken à 1920 partij omgedoopt in PKI à 1e communistische partij Azië à overheid versterkte hiermee het radicale Indonesische nationalisme
- Wereldcrisis jaren 30 einde welvaart en economische positie Ned-Indië à taken als coöperatie, onderwijs etc. ingekrompen à salarisverlaging, ontslag, werkloosheid
- De Jong à conservatief à controle nationalistische beweging en perscensuur
- Door crisis, bezuinigheidspolitiek en onverschilligheid tegenover nationalistische doelstellingen à ontevredenheid

4)
- 1927 à Indonesische nationalisten à 3 doelen
· alle nationalistische stromingen tot 1 beweging maken
· medewerking koloniale overheid weigeren
· onafhankelijkheid Indonesië doorvoeren à oprichting PNI (Indonesische nationale partij) o.l.v. Hatta en Soekarno
- PNI koos voor non-coöperatieve opstelling à richtte op opbouw van afdelingen en propaganda onder plattelandsbevolking en leden van vakbonden
- 1929 Soekarno en leiders opgepakt à terug uit de gevangenis wijdde hij zich aan herstel PNI , nu Parindo à concurrentie van PNI-Barou o.l.v. Soetan Sjahrir
- De Jong maakte einde aan acties van nationalisten à verbannen à sommige naar Boven-Digoel
- Veranderde nationalistische koers bleek ook uit Petitie-Soeardjo (verzoekschrift aan Volksraadlid Soetardjo aan NL’s regering om binnen 10 jaar Indië een zelfstandige positie binnen het Koninkrijk te maken à afgewezen want Indië niet rijp genoeg voor zelfstandigheid à GAPI (=eenheidsbeweging onder Indonesische politiek partijen, om te komen tot een Indonesische parlement) opgericht in 1939 à federatief verbond van Indonesische organisaties dat propaganda voerde voor een volwaardig Indonesische parlementair bestuur

5)
- Sinds 2e helft 19e eeuw à Japan economische en militair krachtige staat à invloed Azië vergroten
- Verrassende Japanse aanval op Pearl Harbor, Malakka en Hongkong voor Ned-Indië begin oorlog à Ned oorlog aan Japan
- In 1942 à Japan beheerst grootste deel vasteland Zuidoost-Azië
- Japan via oliecentrum Balikpapan, vliegbasis Kendarie en de strategisch waardevolle eilanden Ambon en Timor door naar Java à 27 jan Japan wint slag om Javazee à 8 maart: KNIL geeft zicht over à maart 1942 Ned-Indië van Japan (behalve Nieuw-Guinea)


Hoofdstuk 3

1)
- Indonesische nationalisten mochten van Japanners beperkte politieke activiteiten ontplooien op voorwaarde dat zij aan Japanse propaganda meewerkten à Japan hoopte zo meer steun van Indonesiërs in oorlog te krijgen à Indonesische leiders werkten samen met de Japanners à probeerden Indonesisch nationalisme te versterken à ze haalden landgenoten over tot slavenarbeid voor Japanners hiervan kwamen er veel om in oorlog (Romoesja’s)
- Japanners eisten veel rijst op à op Java stierven mensen vd honger
- Ned opgesloten in kampen à Indonesiërs banen die Ned altijd hadden à versterkte Indonesisch zelfvertrouwen
- 1942 Indonesisch KNIL-militairen kregen op verjaardag van Japanse keizer (29 april) hun vrijheid terug à gold niet voor Zuid-Molukkers à Ned burgers in kampen à Indo-Europese burgers bij Aziaten
- Medische zorg minimaal, niet gezorgd voor kleding, geen reparatie materiaal voor kampgebouwen te versterken
- Eind ’43 kampen voor burgers ook onder beheer van Japanse leger à gevangenen steeds meer op opeengepakt à verslechterde voedselvoorziening à epidemieën à dodencijfer steeg

3)
- Premier Koiso van Japan (aangetreden 1944) à zegde 7 sep ’44 officieël de onafhankelijkheid van Indonesië toe
- Japan vormt comité ter voorbereiding vd Indonesische onafhankelijkheid à Soekarno en Hatta voorzitter en vice-voorzitter à Japan zou 18 aug Indonesië onafhankelijkheid verlenen à kwam niet terecht, want Japan capituleerde op 15 aug
- MacArthur stelde Japanners verantwoordelijk voor handhaving van orde en gezag in Indonesië tot komst van geallieerde troepen
- Veel nationalisten beseften dat met de komst vd geallieerden ook de onafhankelijkheid gevaar liep à Pemoeda’s (jongeren) dachten er ook zo over
- Soekarno en ander nationalisten wilden de Japanners niet op de proef stellen à ze wisten dat Japanse militaire autoriteiten een onafhankelijkheidsverklaring in strijd vonden met belofte om de status quo (=stand van zaken op een bepaald moment) in Indonesië te handhaven.
- Pemoeda’s ontvoerden Soekarno en Hatta om ze tot proclamatie te dwingen à beiden weigerden, maar bereikten een overeenstemming met de Japanners à 17 aug ’45 à Soekarno proclameerde de Repoublik Indonesia
- Pemoeda’s waren bang dat dit niet zou worden erkend door westen à ze werden agressief à tijdens Bersiap-periode pas uit kamp bevrijde Nederlanders en leden vermoord.

3)
- Ned autoriteiten wilde gezag over Ned-Indië herstellen maar waren afhankelijk vd geallieerden à eind sep ’45 1e Britse troepen in Batavia à orde herstellen en Japanners ontwapenen
- Ook arriveerde luitenant-gouverneur-generaal Van Mook Ned hoogste bestuurder in Ned-Indië
- In Batavia allerlei leuzen tegen Ned à bewapenden Pemoeda’s hielden gebouwen bezet à de Engelsen erkenden het Ned gezag op voorwaarde dat Ned met Indonesiërs gingen onderhandelen over staatkundige toekomst
- VS wilde geen herstel vd koloniale verhoudingen à Ned moest hiermee rekening houden voor naoorlogse wederopbouw
- Voor onderhandeling met Republikeinen gebruikte Van Mook plan uit jaren 30 à Ned federatie van deelstaten à Verenigde Staten van Indonesië (VSI) à VSI samen met Ned deelgenoot in het Koninkrijk
- Geplande deelstaten: Java, Sumatra en Oost-Indonesië
- Maart 1946: Van Mook en republikeinse onderhandelaar Sjahrir met Engelse bemiddeling zover dat Indonesische delegatie naar Ned kwam à besprekingen mislukte à verhouding Ned-Indonesische Republiek verslechterde à onderhandelingen in okt ’46 hervat
- Van Mook begon deelstatenplan uit te voeren à 7 dec ’46 deelstaat Oost-Indonesië opgericht
- Onderhandelingen à akkoord van Linggadjati (15 nov ’46) à belangrijkste besluiten:
· Ned erkende gezag Indonesische Republiek over Java en Sumatra
· Ned en de Republiek gingen samenwerken bij vorming VSI
· VSI ging bestaan uit: Republie, Borneo en Oost-Indonesië à Ned, Suriname, Curaçao en de VSI zouden samen unie vormen à hoofd Ned koningin
- Akkoord werd door Ned aangepast à aan Indonesische kant groeide het wantrouwen à Republikeinen in maart akkoord
- Republikeinse troepen schonden steeds vaker de overeengekomen wapenstilstand en de Republikeinse regering verwierp haar ondergeschikte positie tijdens de overgangsperiode à economische toestand verslechterde à 1e politionele actie (21 juli – 4 aug ’47) à door verovering industrie en plantage gebieden hoopte men de export op gang te brengen
- VN stelde een commissie van goede dienste (CGD) die moest bemiddelen à steeds belangrijker in VS
- 17 jan ’48 nieuwe overeenkomst tussen Ned en Republiek à maart ’48 installeerde Van Mook een voorlopige federale regering waarin de Republiek niet werd opgenomen à dit alleen veranderen als Republikeinen hun schending van wapenstilstand beïndigen
- dec ’48 2e politionele actie à Ned troepen veroverden grootste deel Republikeins gebied à val hoofdstad à Soekarno, Hatta en Sjahrir gevangen genomen à Ned positie internationaal verzwakt à vrijlating geëist
- Tegenslag Ned à Indonesische aanhangers van Ned deelstatenpolitiek veroordeelden de militaire actie en de uitsluiting vd Republiek
- Na de 2e politionele actie was er een patstelling tussen Ned en Indonesische troepen

4)
- Wegens international druk werd Ned gedwongen te onderhandelen en Indonesische leiders vrij te laten à o.l.v. UNCI (opvolger CGD) volgden besprekingen tussen Van Royen en z’n Indonesische collega Roem à akkoord à Rondetafelconferentie (RTC) in Den Haag à bij de RTC (23 aug – 2 nov ’49) werden voorwaarden opgesteld waarop Ned en VSI uit elkaar zouden gaan à 1 vd belangrijkste onderwerpen op de RTC wat dat vd externe zelfbeschikking à = een gebied dat niet of nog niet tot de VSI wilde behoren, een bijzonder verhouding tot die VSI en Ned Koninkrijk mogelijk was à Minahase en de Zuid-Molukken
- Ned lukte het om Nieuw Guinea buiten de soevereiniteitsoverdracht te houden à zo lukte het op 27 dec ’49 om de soevereiniteit aan de VSI over te dragen à Ned weigerde Nieuw Guinea aan Indonesische regering over te dragen à VS greep in à Ned stond Nieuw Guinea in ’62 af aan VD die weer overdroegen aan Indonesië

5)
- soevereiniteitsoverdracht bracht bepaalde bevolkingsgroepen in problemen à na soevereiniteitsoverdracht plaatste de regering in Djakarta in hoog tempo de deelstaten onder haar gezag à VSI werd een eenheidsstaat
- uitroepen onafhankelijkheid van Repoeblik Maloekoe Selatan (RMS) was de uiterste poging voor het zelfbeschikkingsrecht af te dwingen à november Indonesische troepen geslaagd het hart van de RMS op Ambon te veroveren
- juli ’50 KNIL opgeheven à najaar ’50 spanden Zuid-Molukse militairen een kort geding aan tegen Ned staat om te verhinderen dat zij onvrijwillig zouden worden gedemobiliseerd binnen Indonesië à ze wonnen à ex-KNIL militairen naar Ned.
- Tussen 1946-1964 kwamen veel Indo-Europeanen naar Ned. Door ellendige ervaringen bersiap-periode en slechte vooruitzichten in ‘nieuwe’ Indonesië