Inleiding

Bepaal je zelf wat je doet? Maak je echt zelf je keuzes? Zijn jouw gedachten wel jouw eigen gedachten? Dit zijn vragen die mij interesseren. Ik weet er zelf nog geen antwoord op maar het houdt me wel bezig. Dit lijkt me een leuke aanleiding om er iets meer over te weten te komen; ik wil alle argumenten eens op een rijtje zetten.
Bekende filosofen zoals Spinoza en Sartre hebben zich hier ook mee beziggehouden. Zij denken er allebei verschillend over, dus aan de hand van hun theorieën en uitspraken probeer ik een antwoord te vinden op de vraag; Heeft de mens een vrije wil?


Vraag

Mijn vraag is dus; Denken Spinoza en Sartre dat de mens een vrije wil heeft? Voordat ik deze vraag kan beantwoorden zal ik eerst duidelijk maken wat er precies bedoeld wordt met vrije wil. Vrije wil is het zelf maken van keuzes en het doen en laten van dingen en het denken van gedachten, die jij zelf bepaalt zonder invloed van buitenaf.
Ik zal eerst uitzoeken hoe Spinoza hierover dacht en daarna waarom Sartre het hier niet mee eens was.

Spinoza

Baruch de Spinoza (ook wel Bento de Spinoza genoemd) werd geboren op 24 november 1632 in Amsterdam en stierf op 21 februari 1677 in Den Haag. Hij is een van Nederlands grootste filosofen, er is zelfs een museum over hem. Spinoza groeide op in een Joods milieu, maar kwam in de loop van de jaren vijftig steeds meer in conflict met de Joodse kerk. Hij geloofde wel heel erg in God, maar zijn ideeën over de bijbel en godsdienstleer werden verkeerd begrepen. In 1656 werd hij uit de Joodse gemeenschap verstoten. Vanaf dit moment noemde hij zich geen Baruch of Bento meer maar hij had vanaf nu de gelatiniseerde voornaam Benedictus.
Spinoza was een pantheïst, dat houdt in dat hij dacht dat God de wereld is. Hij bedoelt dan dus dat alles deel uit maakt van God of de Natuur. Hij zei het zo; “God is alles en alles is in God.” Hij stelde dat alle materiele dingen en alle dingen die rond om ons gebeuren, een uitdrukking van God of Natuur zijn. Dus dan zijn al onze gedachten ook de gedachten van God of de Natuur zijn. God of de Natuur denkt onze gedachten. Hij gelooft dus niet dat de mens een vrije wil heeft.
Spinoza geloofde dat alles wat in de materiele wereld gebeurt, uit noodzaak gebeurt. Hij had een deterministisch (lot en gedrag van de mens wordt door omstandigheden van buitenaf bepaald, waarbij menselijke wil geen rol speelt) beeld van de materiele of natuurlijke wereld.
Hij dacht dat de mens wel naar vrijheid kon streven, maar het nooit volledig vrij zou kunnen handelen. We hebben geen controle over wat er allemaal gebeurt in ons lichaam, bijvoorbeeld wanneer we ziek worden. Ook bepalen we niet zelf wat we denken. We denken namelijk volgens de natuurwetten (en die zijn dus weer God of de Natuur). Bijvoorbeeld als er een appel uit een boom valt, dan denken wij dat deze naar beneden valt. Als de zwaartekrachtwet andersom zou werken en de appels zouden altijd naar boven vallen, dan zouden wij ook denken dat als de appel valt, deze omhoog zal vallen. Zo ben je er dus niet vrij in, want het is al bepaald door de natuurwetten. De ziel van de mens is daarom niet vrij, maar zit volgens Spinoza min of meer gevangen in een mechanisch lichaam.
Spinoza dacht dat we alleen waar geluk en harmonie konden bereiken, wanneer we een alles omvattend beeld krijgen van alles wat bestaat. Als we erkennen dat alles uit noodzaak gebeurt, dan krijgen we een begrip van de Natuur in haar geheel. Dan komen we tot het besef dat alles verwant is, dat alles Eén is. Dit noemde Spinoza alles ‘sub specie aeternitatis’ zien. Dit betekent dat je alles vanuit het perspectief van de eeuwigheid ziet.

Sartre

Jean-Paul Sartre werd in Parijs geboren op 21 juni 1905. Hij stierf op 15 april 1980. Hij werd
opgevoed door zijn grootvader. Hij woonde in Frankrijk, maar van 1932 tot 1934 woonde hij in Duitsland, waar hij kennis maakte met de existentiefilosofie. De levensvisie van Sartre is pessimistisch. Volgens hem is het menselijk bestaan uiteindelijk een mislukking.
Sartre geloofde in tegenstelling tot Spinoza niet in God. Hij vond juist dat de mens wel een vrije wil heeft. Hij vindt dat een ding bijvoorbeeld een mes het doel heeft waar het voor gemaakt is, dus in dit geval om mee te snijden. Dat het mes de functie van snijden heeft, heeft het mes niet zelf bepaald, maar degene die het gemaakt heeft. Het mes is dus van buitenaf bepaald. Maar volgens de menselijke existentie ontwerpt de mens zijn eigen doel. Als de mens door God geschapen zou zijn dan is hij niet door zichzelf bepaald (maar door God). Dus als God bestaat dan kan de vrije mens en dus de vrije wil niet bestaan.
Iedereen beschikt volgens hem dan ook over zijn eigen leven. In de keuzes die je maakt ben je volstrekt vrij, meende Sartre. Er is geen God die voor ons bepaalt wat we wel of niet zullen doen en denken. “De mens is tot vrijheid veroordeeld,” zei hij, “veroordeeld omdat hij zichzelf niet geschapen heeft en toch vrij is. Want eenmaal in de wereld geworpen, is hij verantwoordelijk voor alles wat hij doet.” We moet dus kiezen hoe we ons leven willen leiden. We zijn dus verantwoordelijk voor wat we doen of niet doen. Als Jij besluit iemand in een bepaalde situatie niet te helpen, dan is dat jouw keuze. Als jij ervoor kiest om in een bepaald geval arme mensen niet te helpen, dan ben jij dus ook verantwoordelijk voor hun lot, eventueel voor hun dood. Je kunt je dan niet op God beroepen of je achter de omstandigheden verschuilen. Het is jouw keuze geweest iets te doen of na te laten. Sartre benadrukte wel dat we onmogelijk voor alle keuzes die we moeten maken een redelijke verklaring kunnen geven. Soms kiezen we gewoon op ons gevoel.
Er zijn mensen die zich voorhouden dat ze geen keuzevrijheid hebben. Zij zeggen dan bijvoorbeeld dat ze maar gewoon hun werk doen. Dit noemt Sartre ‘mauvaise foi’. Ze zijn niet oprecht want ze gebruiken hun werk als excuus om zelf geen keuzes te hoeven maken. Zij worden nooit meer dan kuddedieren, onze vrijheid daarentegen dwingt ons om iets van onszelf te maken.

Antwoord

Bij het beantwoorden van de vraag gaat het er vooral om of je wel of niet gelooft in God. Anders gezegd, je denkt dat de wereld wordt bepaald door krachten van buitenaf (zoals natuurwetten), óf je denkt volgens de menselijke existentie en vind je dat de mens zijn eigen doel ontwerpt.
Spinoza meende dat de mens geen vrije wil heeft, omdat God of de Natuur onze gedachten denkt. Ook geloofde hij dat mensen geen controle hebben over wat er allemaal gebeurt in ons lichaam, bijvoorbeeld wanneer we ziek worden. Ook bepalen we niet zelf wat we denken.
Sartre dacht dat de mens wel een vrije wil heeft, want de mens ontwerpt zijn eigen doel. Er is geen God die voor ons bepaalt wat we wel of niet zullen doen en denken.

Evaluatie

Ik denk dat de mens geen vrije wil heeft omdat ik geen controle heb over wat er allemaal gebeurt in mijn lichaam en ook omdat ik denk volgens de natuurwetten. Ik ben het dus eens met Spinoza. Ik vind dit wel een moeilijke keuze omdat ik de argumenten van Sartre ook goed vind. Met name dat hij zegt dat de mens door zichzelf bepaald is.
Ik vond dit heel erg leuk om uit te zoeken, omdat ik nu voor mezelf ook een antwoord heb bepaald. Ook vond ik het leuk om wat meer over deze filosofen te weten te komen.

Bronnen

Boeken:
- Spinoza – Ethica
- Gullan Whur – Spinoza een leven volgends de rede
- P. Caws – Sartre

Internetsites:
http://www.lycos.nl/dir/Natuur_en_Wetenschap/Filosofie/
http://www.knuten.liu.se/~bjoch509/philosophers/spi.html
http://radicalacademy.com/philspinoza.htm
http://www.filosofie.nl
http://www.phil.uu.nl/~piet/Spinoza_overzicht.html
http://www.filosofiemagazine.nl
http://www.eur.nl/fw/claus/Satr/Satrtekst.html
http://www.uba.uva.nl/nl/digitalebib/wijsbegeerte/spinoza.html

Cd-rom:
De wereld van Sofie, naar het boek van Jostein Gaarder.