Opstel Geschiedenis

Geschreven door:	Jelmar den Boer [meer]
Datum ingestuurd:	7 februari 2002
Niveau:	5 vwo
Woorden:	1403
Opvragingen:	4071 (34 deze maand)
Waardering:	Currently 2.55/5 1 2 3 4 5 2.6/5 (29 stemmen)

Download dit verslag in PDF-formaat

De meest bekende versie van de Aktaionlegende, is toch wel die van Ovidius in zijn Metamorphosen. De legende vertelt ons het verhaal over de jonge Aktaion, die de godin Artemis (bij de Romeinen Diana) naakt zag baden. Als straf wordt Aktaion verandert in een hert en vervolgens door zijn eigen vijftig honden verslonden. Aktaion onder de sterren van Simon Vestdijk, is aangeduid op de kaft als een half historische, half mythologische roman, waarin de aloude Aktaionlegende als een achtergrond fungeert. In dit essay probeer ik een antwoord te vinden op de vraag: “Welke elementen uit Aktaion onder de sterren zijn door Vestdijk zelf verzonnen en dus afwijkend van de aloude legende?” Ik vertel iets over de schrijver en zal daarna proberen Vestdijks aanleiding te vinden voor het schrijven van deze roman. Aan het einde zal ik de kritieken, die het boek heeft gekregen, behandelen.

Simon Vestdijk wordt geboren op 17 Oktober 1898 in Harlingen. Hij volgt daar de HBS en wordt in zijn studietijd verliefd op Liesbeth Koning. Zijn gevoelens voor haar gaan heel ver, maar zij blijft voor Vestdijk onbereikbaar. Hij volgt de studie medicijnen in Amsterdam, waarin hij in 1927 afstudeert. Hij begint met het schrijven van artikelen en essays. Wanneer Vestdijk in contact komt met Menno ter Braak, raakt zijn schrijversleven in een stroomversnelling. In de Tweede Wereldoorlog, 1941 om precies te zijn, verschijnt Aktaion onder de sterren (ter nagedachtenis van M. ter Braak). In de oorlogstijd krijgt Vestdijk te maken met een aantal ernstige depressies. Na de oorlog trouwt hij met Mieke van der Hoeven (1965). Op 23 Maart 1971 overlijdt hij in Utrecht.

Volgens Vestdijk zijn er verschillende punten, die een mogelijke aanleiding kunnen zijn voor het schrijven van de roman. Allereerst voelde Vestdijk zich op jonge leeftijd al sterk verbonden met de mythologie, met name de Griekse. Hij is een liefhebber van de beeldende kunst en komt daardoor veel in aanraking met de Klassieke Oudheid. Ook leest hij diverse Griekse verhalen waarin helden en goden een belangrijke rol spelen.

Een andere mogelijke aanleiding is de uitdaging om zich te meten met vele ‘grote geesten’ uit het verleden, die zich met dezelfde stof hebben bezig gehouden.
Er kunnen echter nog twee andere verklaringen gevonden worden:
Ten eerste is het zo dat in al zijn historische romans overlevering en fictie nauw met elkaar verweven zijn. Vestdijk gebruikt figuren die geen echte helden zijn, maar figuren die minder bekend zijn. Hij gebruikt de Klassieke Oudheid, omdat men daarvan vrijwel niets met absolute zekerheid weet.
Een tweede verklaring kan gevonden worden in de mate waarin Vestdijk het verleden met het heden verbindt:
“Veel verschil zal er niet zijn tussen Griekenland en Lahringen, tussen Aktaion en Anton Wachter, tussen de oudheid en onze twintigste eeuw”

Wanneer men een kijk neemt op de gebeurtenissen in het leven van Vestdijk, dan volgt ons op dat zijn liefde voor Liesbeth Koning zich in de roman verhaalt. De liefde die Vestdijk voor haar had, lijkt verdacht veel op de liefde die Aktaion koestert voor Artemis. Liesbeth koning was onbereikbaar voor Vestdijk, net zoals de liefde van Aktaion voor Artemis.
Opvallend is ook dat het boek opgedragen is Menno ter Braak. Vele critici gaven dit geen betekenis, maar Cornets de Groot zei echter het volgende:

“In de romanfiguur van de mythische jager zouden wij Ter Braak moeten zien.” Vestdijk zelf heeft geen concreet antwoord op deze vraag gegeven. Hij geeft echter wel aan dat hij gelijkenissen tussen personen in zijn boeken niet uitsluit, dat een mogelijke bevestiging kan zijn.

Nu er een aantal mogelijke verklaringen voor het schrijven van de roman genoemd zijn, probeer ik op zoek te gaan naar afwijkende elementen tussen het verhaal van Vestdijk en de aloude legende.

De mythe van Aktaion is op een aantal punten sterk aangepast door Vestdijk:
De sterwording, zoals die in de roman beschreven wordt, vindt zijn oorsprong in de Orion-sage, die door Cheiron als waarschuwend voorbeeld aan Aktaion vertelt wordt.
Ook de rol van Cheiron in de oude legende is sterk aangepast. Waar in de versie van Ovidius de opvoeder van Aktaion niet genoemd wordt, is hij in het verhaal van Vestdijk de hoofdpersoon. Dat Cheiron een beeld van Aktaion ontwerpt, is terug te vinden in de versie van Apollodorus. Opvallend is ook dat het fragment aan het einde van het boek waarin Cheiron te kennen geeft te willen sterven, zijn oorsprong vindt bij dezelfde Apollodorus. In zijn verhaal, bezorgt Heracles per ongeluk Cheiron een ongeneeslijke wond toe:
“Hierover bedroefd liep hij (Heracles) op de centaur (Cheiron) toe en trok de pijl eruit. Hij verzorgde de wond met een geneesmiddel dat Cheiron hem gaf. Maar omdat de wond niet te genezen bleek trok Cheiron zich terug naar zijn grot, hij wilde daar sterven. Maar dat ging niet, want hij was onsterfelijk. Toen Prometheus aan Zeus aanbood om in plaats van Cheiron onsterfelijk te zijn (en Zeus daarmee instemde) kon Cheiron dood gaan”

Het valt op dat Cheiron alleen wenst om te sterven, maar dat er nergens wordt verteld dat dit ook werkelijk gebeurt.
In de roman van Vestdijk is het zo dat de centaur Cheiron een nette en goede opvoeder voor Aktaion is, wat mogelijk afstamt van Homerus, die Cheiron in zijn Ilias omschrijft als “de rechtvaardigste der centauren”.
Wat opvalt is ook dat centauren in het algemeen omschreven worden als woestelingen en Vestdijk dus van deze omschrijving geheel afwijkt.
Tenslotte is de rol van Timandra, de toekomstige bruid van Aktaion, ook afwijkend van de oude legende. In het verhaal van Vestdijk wordt Timandra een aantal keren duidelijk genoemd, terwijl zij in de oudere versie geen enkele rol speelt!

Als we de kritieken op Aktaion onder de sterren bekijken, dan valt op dat er zeer weinig verschenen zijn. Het verhaal wordt (zoals eerder genoemd) uitgebracht in de Tweede Wereldoorlog, waardoor Rudie van der Paardt aanduidt dat er meer dan anders extraliteraire overwegingen een rol hebben gespeeld bij de beoordeling van dit boek.
Zeer negatief is Chr. De Graaff (Het Handelsblad). Er wordt kritiek geleverd op de schrijfwijze en ook vraagt de recensent zich af waarom Vestdijk niet een Germaanse sage heeft gekozen.
Negatief, maar dan in mindere mate, is ook J.W.F. Werumeus Buning (De Telegraaf). Deze criticus vraagt zich af wat men moet met een figuur als Cheiron.
W.A. Wagener (Rotterdams Nieuwsblad) heeft gemengde gevoelens over de roman. Met name het einde vindt hij bestaan uit een aantal vage suggesties.
Het boek kreeg echter ook een aantal positieve beoordelingen. Opmerkelijk is dat de beoordeling van R. Blijstra (NRC) opvallend veel overeenkomt met de flap van het boek. De schrijver neemt de tekst namelijk letterlijk over. Vestdijk krijgt van een andere recensent het compliment dat hij de aloude legende creatief heeft omgevormd en dat Ter Braak zeer tevreden zou zijn geweest met de opdracht. Ook wordt er aangegeven dat Vestdijk het boek levendig en goed geschreven heeft.

Er zijn verschillende verklaringen waarom Vestdijk zijn roman heeft geschreven. De beste lijkt mij de overeenkomst tussen Liesbeth Koning en Artemis. Het gehele boek door wordt steeds duidelijk hoezeer de jonge Aktaion de godin van de jacht aanbidt. In de biografie van Vestdijk wordt Liesbeth Koning ook vaak vermeldt, met de mededeling dat zij van grote invloed is geweest op zijn werk.
Het verschil tussen de mythe van Aktaion en Vestdijks versie zit voornamelijk in de persoon van Cheiron. Vestdijk maakt de centaur hoofdpersoon, waardoor hij Aktaion op een aantal gebieden in de schaduw zet. Cheiron zelf echter is geen verzinsel van Vestdijk, maar zijn doen en laten in het verhaal is wel veelal door de schrijver zelf verzonnen.
De kritieken op de roman van Vestdijk zijn zeer uiteenlopend. Natuurlijk is de periode waarin het boek uitkwam daar ook een oorzaak van. Men kon in die tijd niet zomaar alles opschrijven.
Om terug te komen op mijn onderzoeksvraag, waarover ik echter zeer kort kan zijn, is Cheiron het belangrijkste element dat afwijkt van de oude mythe. De twee elementen, de sterwording en Timandra, die door Vestdijk zijn toegevoegd, zijn natuurlijk ook afwijkend, maar van veel minder belang!

Citaten:

· Theun de Vries, Hernomen konfrontatie met S. Vestdijk, Amsterdam 1968, p.98
· R.A. Cornets de Groot. ‘De artistieke opbouw van Vestdijks romans’. In: De Gids 125 (1962), p.219-231
· R. van der Paardt, Synthese, Amsterdam 1979, p. 27
· Homerus, Ilias, XI, 832
· R. van der Paardt, Synthese, Amsterdam 1979, p. 44

Bronnen:

· R. van der Paardt, Synthese, Amsterdam 1979
· M. Grijzens, Bibliografie van S. Vestdijk, Amsterdam –’s Gravenhage 1958
· J.J. Oversteegen, ‘Een bijna gesloten circuit: Vestdijks historische werk’. In Vestdijkkroniek 6 (dec. 1974), p47-55
· M. Hartkamp, Identificatie en isolement, Amsterdam 1988
· S. Vestdijk & T. de Vries, Briefwisseling, Amsterdam 1985
· http://www.vestdijk.com/content/kj5.html
· http://www.svestdijk.nl
· http://www.absofacts.com/literatuur/data/vestdijksimon.shtml