5 Homo Universalis, Rennaissance in de zestiende eeuw
De glimlach van mona lisa
Hofkunstenaar in Milaan
Humanistisch ideaal
Michelangelo
Sixtijnse kapel
Kunst voor de paus
Ontwerpen en bouwen
Propaganda
Villa suburbana
Stravaganza
Ballet comique
Orlando di lasso
Muziekdrukken
Madrigalen
Vitruviaans theater
De commedia dell’ arte
Het Elizabethaans theater
Shakespeare
Dürer
Bruegel
Marten luther
Beeldenstorm
Psalmen en gezangen
Concilie van Trente

Paul Julius II streef naar een machtige kerk, zowel op religieus als op wereldlijk gebied, geleid vanuit Rome. De renaissancestijl, zoals die in de voorgaande eeuw tot ontwikkeling kwam in Florence, is geschikt om dit streven uit te drukken. Het antieke Rome, ooit centrum van het Romeinse rijk, herleeft. Voor nieuwbouw en uitbreiding van de Sint-Pieter in Rome schakelt de paus vooraanstaande kunstenaar in, onder Michelangelo. In Rome verander de renaissance van karakte. De schaal van de gebouwen wordt groter, de bouwstijl gevarieerder en pompeuzer. In de schilderkunst worden regels van perspectief en anatomie minder streng nagevolgd. In de Sixtijnse kapel geeft Michelangelo Adam en zijn schepper het uiterlijk van klassieke goden. De menselijke maat raakt op de achtergrond. Er groeit verzet tegen het geld verslindende uiterlijk vertoon van Rome. De hervormingen of reformatie waartoe onder andere Luther oproept, leiden tot de afscheiding van de protestantse kerk. Ook de katholieke kerk ontkomt niet aan een herbezinning. Het Concilie van Trente luidt de contrarereformatie in: een poging om de macht en de eenheid te herstellen.
De reformatie en conrareformatie hebben gevolgen voor de kerkmuziek. Muzikale versiering wordt sober en de polyfonie verliest terrein om tekst en inhoud duidelijker naar voren te laten komen. De reformatie stimuleert dat de gelovigen tijdens de dienst meezingen. De psalmen uit de Bijbel worden vertaald in de volkstaal en op muziek gezet. Onderdeel van de renaissance is de wedergeboorte van het klassieke toneel. In Italië worden hiervoor theaters gebouwd volgens regels die zijn beschreven in klassieke bronnen, vooral door Vitruvius. Ook in Engeland worden theater gebouwd. Hierin zijn de grondvorm van het klassieke theater minder herkenbaar. De theaters in Italië in Engeland staan model voor latere theatergebouwen. Shakesperae en de commedia dell’arte zorgen voor vernieuwing van het toneelrepertoire. Dans, muziek en theater vormen belangrijke onderdelen van spectaculaire feesten aan de hoven van machthebbers. De Italiaanse hofstijl wordt in de zestiende eeuw overgenomen door het Franse hof, onder meer als gevolg van het huwelijk tussen de Franse koning Hendrik II en Catharina De’Medici. In Frankrijk neemt dans een belangrijke plaats in tijdens de feesten, wat uiteindelijk leidt tot het ontstaan van het hofballet.

6 verleiding door pracht en praal, Barok in de zeventiende eeuw
Sint-Pieterskerk
Vierstromenfontein
Rond de piazza navona
Split-second
Theresa
L’orfeo
Seconda prativa
Venetiaanse opera
Verzamelaars
De’Medici-cyclus
De hofschilder
Het staatsieportret
L’état c’est moi
De koning danst
Ballet-komedie
Ballet-opera
Het klassieke ballet
Style Louis XIV
De koning staat op
Een wandeling
De natuur overwonnen

Barok is bij uitstek een stijl om het publiek te imponeren en te verleiden. De stijl leent zich ervoor gezag tot uitdrukking te brengen en bewondering af te dwingen. De Italiaanse barok is nauw verbonden met contrareformatie, het streven van de katholieke kerk om haar gezag te herstellen. De bouwprojecten in en rond de Sint-Pieterskerk zijn een uitdrukking van de macht en het zelfvertrouwen van de roomse kerk. Om te kunnen imponeren is de Italiaanse barok uitbundig. Kenmerkend zijn beweeglijkheid, sterke contrasten tussen licht en donker, theatraal uitvergrote gebaren en emoties, en een streven verschillende kunsten te integreren. Deze kenmerken zijn herkenbaar in de monumentale architectuur en pleinontwerpen van Bernini, maar ook in de wat bescheidenere voorstellingen die Caravaggio maakt voor zijn opdrachtgevers. De Franse barok is de stijl van het absolutisme van Lodewijk XIV. Hij onderwerpt alle kunsten aan zijn gezag en gebruikt zijn controle ter meerdere glorie van eigen gezag. Staatsacademies leggen voorschriften vast waaraan de kunsten moeten voldoen en spelen een rol in de opleiding van kunstenaars. De kenmerken van de Italiaanse barok zijn ook hier terug te vinden, alleen is de Franse variant minder overdadig. Terwijl in Italië de barok (religieuze) emoties stuurt, moet de Franse barok eerbied voor de vorst afdwingen. Versailles is het beste voorbeeld van Franse barok. De academies leggen regels vast voor alle kunsten. Deze regelgeving is vandaag de dag nog herkenbaar in het klassieke ballet, dat zijn bestaan vooral te dankt aan Lodewijk XIV.
In deze periode ontstaat de opera. De loopbaan van Monteverdi ontwikkelt zich parallel aan de vroege Italiaanse opera van hofkunst tot een publieke en commerciële vorm van vermaak. Het Italiaanse publiek laat zich meeslepen door theatrale aria’s. In de Franse opera zijn het vooral de gedanste divertissementen die het publiek, Lodewijk in het bijzonder, in vervoering brengen. Lully, die elementen uit de komedie, tragedie en het hofballet samenvoegt, is de eerste Franse operacomponist.

Begrippen
Basse danse: voorname en statige dans, vooral populair als hofdans in de 14e en 15e eeuw.
Cantus firmus: een meestal bestaande, aan het gregoriaans ontleende hoofdmelodie die als uitgangspunt gebruikt word in de polyfone compositietechniek.
Centraal perspectief: wetmatige aanduiding van de ruimte, waarbij de regelmatige verkleining naar een verdwijnpunt op de horizon uitgangspunt is.
Contrapost: een houding waarbij verschillende delen van het
lichaam in tegengestelde richtingen gedraaid zijn. Maar in het bijzonder: houding waarbij
lichaams-gewicht steunt op 1 been en het andere been vrij staat.
Contrareformatie: grote vernieuwingsbeweging sinds het midden van de 16e eeuw van de rooms-katholieke kerk, reactie op de protestantse hervormingsbeweging, op de
reformatie.
Figuurdansen: dansen waarbij de patronen die de groep dansers samenvormen, een belangrijk onderdeel zijn. Alleen interessant wanneer dans van bovenaf wordt bekeken, zoals tot de 17e eeuw aan de hoven in Italië en Frankrijk.
Grieks kruis: kruisvormen komen als symbool of ornament in verschillende culturen voor. Plattegronden van kerken zijn vaak gebaseerd op kruisvormen, zoals het Latijnse kruis, afgeleid van het kruis waaraan Christus is gestorven met een lengte- en dwarsarm van verschillende lengte.
Grieks kruis met 4 gelijke armen: Houtsnede vorm van een hoogdruk waarbij met gutsen een
voorstelling wordt uitgesneden uit langshout van zachte houtsoorten. De niet weggestoken delen worden ingerold met inkt en op papier afgedrukt. Door het zachte materiaal is deze grafische techniek minder verfijnd dan de koper- of hout-gravure.
Intermedio: oorspronkelijk kort tussenspel tussen de bedrijven van toneelstuk door.
Kopergravure: vorm van hoogdruk, waarbij tekening met een burijn wordt uitgestoken uit een koperen plaat. De niet weggestoken delen worden ingerold met inkt en op papier afgedrukt.
Lantaarn: een veelhoekig of rond torentje, met vensters ter bekroning van een dak of koepel.
Madrigaal: vocale compositie op wereldlijke tekst, meestal over liefde met polyfone en homofone passages. Geschreven in de landstaal, Italiaans en Engels. Vaak a-capella gezongen
Mecenas: begunstiger van wetenschappers of kunstenaars.
Moresque: snelle bewegelijke dans in 2 of 3-delige maat. Oorspronkelijk een zwaarddans. Mannelijke dansers vaak gekleed als Moren, met belletjes aan het kostuum. Populaire volksdans 15e tot 18e eeuw.
Opera: muzikaal drama voor zangstemmen en orkest waarbij muziek net zo belangrijk is als tekst. Zang, instrumentale muziek, dichtkunst, acteer-kunst, decorkunst, danskunst vormen de wezenlijke bestanddelen van de opera.
Pilasters: Zuilvorm opgenomen in de muur, waaruit hij iets naar voren steekt.
Reformatie: hervormingsbeweging in de 16e eeuw binnen de Christelijke kerk die uiteindelijk leidt tot het ontstaan van het protestantisme. Onder aanvoering van Luther werd de kerk in zijn 95 stellingen aan geklaagd. Hij wil de kerk zuiveren van de misstanden die er langzamerhand zijn ontstaan.
Retabel: geschilderd of gebeeldhouwd veelluik als achterwand voor een altaar
Saltarello: oude Italiaanse springdans in 3/8 of 6/8 maat, populair in Frankrijk in de 16e eeuw.
Schenkers: persoon die financieel heeft bijgedragen aan het tot stand komen van een kunstwerk, monument of bouwwerk. Afbeeldingen van schenkers zijn vaak te
zien op retabels of wandschilderingen in de 14e t/m 16e eeuw.
Tableau vivant: levend schilderij, bestaande uit 1 of meer verschillende stilstaande personen.
Tenor: in de vroege meerstemmigheid de stem die de cantus firmus zingt.
Theaterdans: verzamelnaam voor dans bedoeld om door een publiek te worden bekeken, in tegenstelling tot gezelschapsdans, waaraan iedereen kan deelnemen.
Trommel: cilindervorm, rond of achthoekig, waarop de koepel steunt. Ook wel tamboer.
Viering: ruimte in de kerk waar de lengte-as doorsneden wordt door het transept. Boven dit punt bevindt zich vaak een vieringstoren.
Villanella: strofisch lied van Napolitaanse oorspronguit de 15e en 16e eeuw. Danslied. Later verspreid over Europa, vaak als drinklied.