Sfinx H7

Opdracht 1:

a)     Een motief om deel te nemen aan een oorlog is om te overwinnen. Men wilde dat hun land de oorlog zou winnen, en offerde zichzelf daarvoor op, als soldaat. Een ander motief om deel te nemen aan een oorlog is het gevoel wat het teweeg brengt bij soldaten. Zij willen graag dat men trots is op hun, en zijn zelf ook trots op wat ze doen. Ze leven in een soort roes als ze oorlog voeren en vinden dat geweldig.
Een oneigenlijk motief is opoffering van soldaten, in een uitputtingsoorlog ging het eigenlijk allemaal om opoffering van soldaten, dus er sneuvelden veel mensen.

b)     De bron die mij het meeste aanspreekt is bron 3, omdat ik wel kan begrijpen dat je niet jezelf bent als je aan het vechten bent in een oorlog, en dus eigenlijk in een roes leeft.
De bron die bij mij de grootste afkeer oproept is bron 2, omdat je in bron 2 een situatie leest die in de oorlog kon plaatsvinden. Het betekent dood voor veel mensen, en daar wordt om gejuicht. Dat roept mijn afkeer op. Deze bron acht ik ook het meest afstandelijke, omdat ik me niet kan voorstellen dat ik zou juichen als er mensen gedood worden.

c)      Oorlogen zijn altijd vuil, omdat er altijd mensen gedood worden, vermoord. Een oorlog zonder slachtoffers word geen oorlog genoemd, en daarom bestaat er geen schone oorlog. Een oorlog waar onderhandeld wordt, maar niet gevochten, waar geen slachtoffers vallen is een schone oorlog.

 

Opdracht 3

a)     In de koude oorlog stonden de Sovjet-Unie en Verenigde Staten van Amerika tegenover elkaar. Ook wel het Oostblok en het westerse blok genoemd. Allebei zeer machtig. In het westerse blok zaten er nog meer landen, maar dat werd geleid door de VS.

b)     Ons land heeft tegenwoordig een beroepsleger. Het is je eigen keus om in het leger te gaan, geen plicht. Mijn voorkeur gaat uit naar het beroepsleger, omdat ik vind dat iedereen moet kunnen bepalen wat men doet, niet dat iemand verplicht is om in het leger te gaan, terwijl hij dat niet wil. Nu zitten er allemaal mensen in het leger die daarvoor gekozen hebben, die dat echt willen. Dan heb je ook een gemotiveerd leger.

c)      Bij pacifisme willen ze dat er geen geweld gebruikt word, dat er geen geweld is. Ze streven naar vrede en proberen dat te bereiken.

d)     Bij een totale oorlog vecht iedereen mee, de hele maatschappij. Dus ook gewone burgers kunnen doelwit worden van een aanval. Een goed voorbeeld is de tweede wereldoorlog. In bron 1 wordt gesproken over het grote aantal slachtoffers. In bron 2 wordt er gesproken van Hitler, van de tweede wereldoorlog, wat een totale oorlog was. Bron 3 gaat over het gevoel bij soldaten wat een oorlog met zich meebrengt, daar kan je niet echt iets uithalen van een totale oorlog.

Opdracht 4

a)     De uitspraak dat de 20^ste eeuw de meest gewelddadige eeuw was is gebaseerd op de oorlogen die in die tijd plaatsvonden. Er waren veel oorlogen en veel slachtoffers, meer dan ooit. Daarom was het de gewelddadigste eeuw.

b)     Door de industriële revolutie konden er veel nieuwe, betere wapens gemaakt worden, waardoor het aantal slachtoffers kon toenemen. Door de industriële revolutie konden de oorlogen nog groter, gewelddadiger en heftiger worden.

c)      1863: Eerste conventie van Genève, oprichting Rode Kruis.
1899: Eerste Haagse vredesconferentie.
1907: Tweede Haagse vredesconferentie.
1919: Oprichting Volkenbond.
1945: Oprichting Verenigde Naties Oorlogstribunalen te Neurenberg en Tokio.
1989: Val Berlijnse muur.
1993: Internationaal straftribunaal Oorlogsmisdaden in Joegoslavië.

 

Opdracht 5

a)     In de Middeleeuwen werd er gevochten volgens het ridderideaal, wat betekende dat er regels en afspraken waren. In de winter werd er niet gevochten, dat was te koud. Ook was de vuurkracht van de wapens voor 1800 gering. De kerk heeft de oorlog ook beperkt, er mocht op kerkelijke feestdagen niet gevochten worden. Men probeerde rechtvaardige oorlogen te voeren.
Ridderideaal: Cultureel.
Kerkelijke invloed: Politiek.

b)     Het ridderideaal hield rekening met de levensstijl van de ridders. Het ridderlijke in deze bron is het overleggen. Dit paste in de levensstijl van de ridders, die altijd als ze iets deden, het goed wilden doen. Door af te spreken waar, wanneer en hoelang over de oorlog, konden ze zichzelf voorbereiden en het goed doen.

c)      Men overlegt niet meer met de tegenstander over de oorlog. We hebben ook niet meer de veldslagen net zoals in die tijd en ook niet om dezelfde redenen.

 

Opdracht 7

a)     - Er was een sterk gevoel van nationalisme.
- De dienstplicht werd ingevoerd.
- De burgers speelden een rol in de oorlog.

b)     Napoleon had het enorme leger te danken aan de Franse revolutie. Doordat die de dienstplicht hadden gebruikt, kon hij die nu verder ontwikkelen en veel mensen verplichten om in het leger te gaan.

c)      Een leger van Spaanse burgers die los van het leger toch de vijand aanvielen en vochten.

 

Opdracht 8

a)     - Heel de maatschappij vocht mee.
- Er werd gebruik gemaakt van totale strategie.
- Er was veel nationalisme.
- Er raakten veel mensen gewond, veel slachtoffers.

b)     De politiek veranderde omdat men als het oorlog was geen diplomatieke oplossingen meer wilde. Oorlog was er niet meer om een politiek doel na te streven, maar werd een doel op zich. Het gevolg was dat de regeringen steeds meer afhankelijk werden van militaire strategen en dat het primaat van de politiek verloren ging, er werd dus niet meer overlegt.

c)      - Belangrijke mensen droegen een uniform, ook bij sommige bedrijven werden uniformen gebruikt om de rang aan te geven.
- Er was veel indoctrinatie, zoals verheerlijking van het leger en bevordering van een antidemocratische houding. Men had een bepaalde voorliefde voor het militaire.

 

Opdracht 9

a)     Verschillen:
- Jan Bloch gebruikte wetenschappelijke argumenten, terwijl Dunant en Suttner hun eigen visie gebruikten.
- Suttner wilde een internationale organisatie om oorlog te voorkomen, maar heeft dat niet gehaald, Dunant heeft wel wat bereikt en heeft andere mensen weten te overtuigen.
- Bloch en Suttner hebben allebei een boek geschreven, Dunant niet.
Overeenkomsten:
- Probeerden allemaal wat te doen om vrede te bereiken.
- Bloch en Suttner schreven allebei een boek.
- Ze leefden allemaal in dezelfde tijd.
- Dunant en Suttner hebben allebei een Nobelprijs gekregen.

b)     Nee, een oorlog kan niet gehumaniseerd worden. Er blijven altijd gewonden vallen en er worden altijd mensen afgeslacht. Een vredige oorlog bestaat niet.

c)      De bron zegt over Tuchmans mening over pacifisten dat zij ze niet mag. Ze zegt dat ze alleen maar willen horen wat hun aangenaam is.

 

Opdracht 10

a)     De oorzaak van een oorlog was volgens de socialisten uitingen van een crisis van kapitalisme. Men kon dan goedkope grondstoffen veroveren en nieuwe afzetmarkten ontdekken en veroveren.

b)     Ze wilden eigenlijk vrede, maar waren ook erg nationalistisch. Niet meedoen aan de oorlog of het niet steunen, zou misschien zoiets zijn als je land verraadden, en dat wilden ze niet. Daarom stemde ze in met de oorlogsbegroting, en dus met de oorlog.

 

Opdracht 11

a)     Het volkenrecht is een aantal regels, afspraken over de rechten die iemand heeft (bijv in een oorlog) maar die moeilijk gecontroleerd kunnen worden, omdat er geen instantie is die dat doet. Staten hielden zich daarom niet aan die regels, aan het volkenrecht, denk ik.

b)     Het Hof van Arbitrage was een soort gerechtshof dat problemen kon oplossen tussen verschillende landen. Als er bijvoorbeeld een meningsverschil was, konden beide partijen het voorleggen aan het Hof en die probeerde dan een oplossing te vinden of te bemiddelen. Dit hoorde bij het volkenrecht, omdat men, als er minder meningsverschillen en problemen waren, zich beter aan de regels en afspraken kon houden.

c)      Er werd een verbod op het gebruik van gasgranaten gesteld en men stelde regels op voor de behandeling van krijgsgevangenen. Dit heeft meegeholpen aan de humanisering van de oorlog.

 

Opdracht 12

a)     Ridderleger:          - ridderideaal.
                              - winterstop.
                              - weinig vuurkracht bij wapens.
                              - Middeleeuwen.
Huurleger:             - werden voor het eerst betaald.
                              - werden ingehuurd door bijv. vorsthuizen.
                              - tussen 1500 en 1800.
Staand leger:        - harde discipline.
                              - beter betaalt dan huursoldaten.
                              - betere wapens.
                              - veldheer was diplomaat.
                              - tweede helft 18^e eeuw.
Dienstplichtleger: - geen vrijwilligers, maar verplicht in het leger.
                              - eenmaal erin, raak je er moeilijk weer uit.
                              - oorlog van Napoleon (vanaf 1792) en 2^e WO.

 

 

 

b)     Factoren die totale oorlog hebben bevorderd zijn de Franse Revolutie, de dienstplicht, de massalegers, nationalisme en de totale strategie.
De meest beslissende factor is volgens mij het nationalisme, omdat nu ook gewone burgers trots waren op hun land en bereid waren om ervoor te vechten. Als men dat niet had gevoeld, had het waarschijnlijk niet zo uit de hand gelopen.

c)      Middeleeuwen:
- het ridderideaal.
- spelelement.
- rekening houden met weersomstandigheden.
1500 – 1800:   
-  invloed van de kerk.
- probeerde een rechtvaardige oorlog te voeren.
19^e eeuw:       
1863: Eerste conventie van Genève, oprichting Rode Kruis.
1899: Eerste Haagse vredesconferentie.

De meest succesvolle periode was de 19^e eeuw, omdat verschillende landen afspraken met elkaar probeerde te maken en samen de vrede probeerde te behouden. Ze werkten samen.

d)     - niet iedereen hield zich altijd aan de regels.
- er was niet voldoende controle op het naleven van de regels.

 

Opdracht 13

a)     Frankrijk en Rusland sloten een bondsgenootschap, omdat ze zo een tweefronten oorlog konden voeren tegen Duitsland. Met goede afspraken konden ze Duitsland van 2 kanten tegelijk aanvallen, zodat die niet sterk kon verdedigen en de kans groter was op overwinning voor Frankrijk en Rusland.

b)     De aanslag in Sarajevo moest tot een oorlog leiden, dat is ook zo gebeurd. Het was waarschijnlijk net de druppel die de emmer deed overlopen. Servië was boos op Oostenrijk en toen de kroonprins van Oostenrijk vermoord werd, was Oostenrijk ook boos op Servië. Er raakten meerdere partijen betrokken en een oorlog was het gevolg.

c)      De schrijver van de bron legt de grootste verantwoordelijkheid bij Servië. Hij noemt het land een achterlijk, gewelddadig, christelijk koninkrijk. Hij trekt die conclusie op grond van de Servische nationalisten, die het Oostenrijkse bewind haatten. Zij waren bereid tot dodelijk geweld.

 

 Opdracht 14

a)     Toen de Duitse keizer op vakantie ging, maakte dat een grote indruk op het grote publiek. Die nam de oorlog niet zo serieus meer en dacht dat het zo voorbij zou zijn, en dat het leuk zou worden.

b)     Het fatale moment tijdens de juli-crisis ligt bij Rusland. Als Rusland niet te hulp was geschoten bij Servië, had Servië het ultimatum waarschijnlijk geaccepteerd en was er geen oorlog geweest. In bron 10 speelt de onvermijdelijkheid van de oorlog een rol, omdat ze er eigenlijk op zaten te wachten. Ze zochten de oorlog.

c)      Met het raadsel van de enthousiaste begroeting worden gevoelens bedoeld zoals nationalisme, men wou dat hun land het beste was in alles, dus ook in oorlog. Ze waren trots op hun land en wilden dat ook laten zien, door middel van vechten en overwinnen.

 

Opdracht 15

a)     Duitsland wist dat het met een tweefronten oorlog te maken kreeg, omdat Frankrijk en Rusland een bondsgenootschap hadden afgesloten. Ze verwachtten dat ze zouden proberen om langs 2 kanten aan te vallen. De 2 fronten waren dus Frankrijk en Rusland. Duitsland wou dit probleem oplossen door eerst met een korte hevige oorlog Frankrijk te verslaan, en daarna, als ze Frankrijk verslagen hadden, met Rusland te vechten. Dat was de enige oplossing, omdat ze niet tegen 2 verschillende legers tegelijk konden vechten, ze moesten georganiseerd blijven. Ze wisten wat ze deden. Ze lieten iedereen meewerken, vrouwen werkten in fabrieken om goede wapens te maken, heel het land hielp mee. Het resultaat was dat heel Duitsland verwachtte dat ze gingen winnen, door propaganda etc. en de nederlaag dus onverwacht aankwam bij het volk.

b)     Het Turkse rijk was al een eeuw lang vernederd, en zinde op wraak, vooral op Rusland, daarom sloot het Turkse rijk zich aan bij de centralen.

c)      Argumenten voor de stelling dat de Eerste Wereldoorlog een totale oorlog was zijn het aantal soldaten per land, de meewerking van de rest van het land en de wapenproductie en bekostiging.

 

Opdracht 16

a)     De heersende opinie was dat de menselijke wil om te winnen de kracht van het machinegeweer zou overwinnen. Hierdoor was men bereid om door te vechten, en kon de oorlog langer duren.

b)     Het raadsel is dat er jaar na jaar slachtingen werden herhaald. De wapentechniek ontwikkelde, hierdoor stonden de verdedigers sterker, wat het lastiger maakte om te overwinnen.

c)      Is de Eerste Wereldoorlog werkelijk een voorbode van de Holocaust?
Hoeveel slachtingen zijn er gedaan?
Is de voorspelling van Jan Bloch uitgekomen?

d)     Hoeveel levens heeft de oorlog gekost?
Welke wapens werden er gebruikt?
Welk wapen maakte de meeste slachtoffers bij de Eerste Wereldoorlog?
Wie hebben het Schlieffenplan ontwikkeld?
Waarom werd er bij de slag bij Ieper gifgas gebruikt?

 

Opdracht 17

a)     Doordat er veel propaganda was over de oorlog, dacht heel het volk dat het goed ging en dat ze de oorlog zouden winnen. Doordat er geen nieuws kwam over hoe het werkelijk ging, wist het volk niet dat het zo kon lopen.

b)     De Engelse blokkade hield in dat Engeland de Duitse havens blokkeerde, om de economie stil te leggen. Omdat de Duitsers daar vanaf wilden, zijn ze de onbeperkte duikbotenoorlog begonnen en dat is eigenlijk doorslaggevend voor de oorlog geweest, want toen de Duitsers aan de Engelse kust een Amerikaans passagiersschip vernietigden, heeft Amerika Duitsland de oorlog verklaard.

c)      Een oorlog is nooit de schuld van 1 land of 1 iemand. Maar Duitsland ging de oorlog niet uit de weg en was er zeker mede aan schuldig. Het was niet erg slim van de Geallieerden om Duitsland de schuld te geven, omdat de Duitsers daardoor wraakgevoelens kregen.

 

Opdracht 19

a)     - Het grote aantal soldaten per land.
- Nationalisme.
- De meewerking van de rest van het land, de hele maatschappij.
- De wapenproductie.
- De hoge kosten van de oorlog.
- Dienstplicht.
- Massalegers.
- Ook gewone burgers kunnen doelwit worden van een aanval.

b)     Omdat het niet alleen aan de Europese leiders lag, maar aan meerdere factoren. Als je een factor had weggehaald, hadden de andere factoren er toch voor gezorgd dat er toch een oorlog kwam.

c)      Als het volk niet geloofd in een goede oorlog, zal het volk ook niet meewerken en dat is wel nodig in een totale oorlog. Ze worden zo beïnvloed door de propaganda dat het volk denkt dat ze er zelf beter van worden door mee te werken.

d)     De Eerste Wereldoorlog was een totale oorlog die vier jaar geduurd heeft en veel slachtoffers heeft gekost. Uiteindelijk hebben de Geallieerden gewonnen. 

 

Ten oorlog

 

Opdracht 1

a)     De oorlogshandeling is het laten zinken van schepen, zonder waarschuwing. Het gaat over de onbeperkte duikbotenoorlog die Duitsland voerde, die deed dat omdat ze de bevoorrading van Engeland wilden stilleggen, zodat Engeland zich zou overgeven. Voor Engeland was dit niet eerlijk en die wilden gerechtigheid.

b)     De jonge leeuwen zijn de koloniën van Engeland en de oude leeuw is Engeland. De jonge leeuwen vochten mee in de oorlog en hielpen Engeland. De jonge leeuwen waren onder andere India en Nepal.

c)      Het verdrag wordt een vodje papier genoemd, omdat het zo weer verbroken kon worden door Duitsland. Het was er wel, maar stelde eigenlijk niets voor omdat het zo zonder problemen weer verbroken kon worden. In 1914 verbrak Duitsland het verdrag door België te bezetten. Engeland verklaarde Duitsland daardoor de oorlog.

 

Opdracht 2

a)     Bron 1: Deze bron laat zien dat het goed en stoer is om bij het leger te horen. Het zijn de stoere mannen die in de mars lopen, degene die stonden te kijken, hoorden er niet bij en waren niet stoer.
Bron 2: Deze bron laat zien dat je als vader van het gezin het goede voorbeeld moest geven en dat je later aan je kinderen kon vertellen wat voor goeds je allemaal had gedaan.
Bron 3: Deze bron laat zien dat de vrouwen uit Groot-Brittannië zeggen dat de mannen in het leger moeten gaan en dat ze het leger steunden.
Bron 4: Deze bron laat zien dat getrouwde mannen huis, vrouw en kinderen achter laten om in het leger te dienen. Deze bron vraagt aan alleenstaande mannen om hun voorbeeld te volgen, alleenstaande mannen hebben vergeleken bij de getrouwde mannen niets te verliezen.
Bron 5: Deze bron laat zien dat mannen die in het leger zitten beter zijn dan mannen die nog niet in het leger zitten en vraagt aan de vrouwen of ze hun man naar het leger willen sturen.
Bron 6: Deze bron laat zien dat er gerechtigheid moet zijn en dat het niet eerlijk is wat er in die tijd gebeurt. Het roept mensen op om het goede te doen.
Bron 7: Deze bron laat zien dat de moedige mannen hun angsten kunnen trotseren en liever aan kogels sterven dan aan een bom.
Bron 8: Deze bron laat zien dat Engeland de hulp oproept van haar koloniën en dat zei daar dankbaar voor is als ze die krijgt.
Bron 9: Deze bron laat zien dat Duitsland zich niet aan de afspraken heeft gehouden en dat niet eerlijk is. Het vraagt om bij het leger te komen, om de eer van Engeland hoog te houden.

b)     Laat zien dat je trots kan zijn als je bij het leger dient: bron 1,2,4,7
Laat zien dat er gerechtigheid moet komen: bron 6,9
Laat zien dat veel mensen je steunen: bron 3,4,5
Vraagt om lid te worden van het leger of iemand over te halen om lid te worden: bron 1,3,4,5,7,8,9

c)      Met veel propaganda probeerde het Britse leger te laten zien hoe goed je deed als je het leger diende. Men steunde het Britse leger en dat werd ook getoond. Het Britse leger probeerde bepaalde gevoelens bij mannen op te roepen door de posters, bijvoorbeeld door te laten zien dat er getrouwde mannen in het leger diende. Ook deed het leger een beroep op de gevoelens van de vrouwen en probeerden hen te laten geloven dat het veel beter was als je geliefde in het leger zat. Mensen werden beïnvloed.

Nederlands-Indië

Opdracht 1

a)     Het moderne imperialisme staat voor de Europese expansie. Landen willen macht hebben in andere delen van de wereld, andere landen. Daardoor kunnen ze hun handel uitbreiden. Van Heutsz vindt dat er geen oorlog gevoerd moet worden, maar dat er handelsplaatsen gevestigd moeten worden. Dat is een kenmerkend iets voor expansie. Hij wil dat Nederland over Atjeh heerst en het volk daarmee instemt.

b)     Door industrialisatie ontwikkelde Europa een goede economie. Hierdoor werd er meer geïmporteerd in Europa, waardoor de export in Nederlands-Indië steeg.

 

Opdracht 2

a)     De oorlog hield ongeveer op in 1879, als je het van de bron moet aflezen. Er worden minder onderofficieren en manschappen gebruikt dan vanaf 1873. Er is een grote terugval.

b)     Hij noemt de oorzaak dat Nederlanders niet weten wat ze willen, dat ze te zwak zijn om beslissingen door te voeren. Daardoor blijft het volk van Atjeh tegen de Nederlanders vechten. Dus is dit een directe oorzaak.

c)      Nederland wist niet goed hoe die het moest aanpakken en maakte niet snel beslissingen. Daardoor kon Atjeh zich goed verdedigen.

d)     Van Heutsz zou mijn verklaring goed vinden, omdat hij er zelf ook zo over dacht.

 

Opdracht 3

a)     Omdat het allemaal bevooroordeelde bronnen zijn. Ze zijn niet gebaseerd op feiten, maar op meningen.

b)     Nee, het is een wervingsposter, dus je komt niets te weten over het aanzien van het KNIL.

c)      De oorlog werd niet als goed gezien. Het duurde te lang en men vond de oorlog niet echt zinvol.

  

Krantenartikelen

 

Kleinzoon vindt kladschrift over oorlog '14-'18

door Paulus Smits

Donderdag 10 mei 2007 - ROOSENDAAL - Een onverwachte meevaller viel het Roosendaalse gemeentearchief eind vorige week ten deel. De expositie Belgische vluchtelingen in Roosendaal 1914-1918 werd verrijkt met een schenking in bruikleen van de Roosendaler Jac van der Veken.

Jac van der Veken (rechts) heeft de kladversie van de dagboeken van zijn opa over de Eerste Wereldoorlog in bruik­leen gegeven aan het gemeentearchief. Naast hem Jos Hopstaken. foto Robert van den Berge/ het fotoburo

Vijf handgeschreven boekdeeltjes van het dagboek van Van der Vekens opa - die nauwgezet bijhield wat er in Roosendaal in de Eerste Wereldoorlog gebeurde - en een familiefoto van de Van der Vekens vormen opeens een belangrijk bestanddeel van de tentoonstelling, die inmiddels ook in België de krant heeft gehaald.

Jac van der Veken is 61. Hij is geboren na de Tweede Wereldoorlog en heeft dus geen weet van wat zich hier in de Eerste Wereldoorlog afspeelde. Maar hij heeft in het familiearchief de vijf kladboekjes gevonden, waarin zijn grootvader tussen 29 juli 1914 en 28 november 1918 weergaf wat hij meemaakte. Een miljoen vluchtelingen overspoelden Nederland, tienduizenden van hen kwamen in Roosendaal terecht.

De dagboeken zijn na de oorlog in beperkte oplage uitgegeven en te koop aangeboden voor tien cent. Het met pen geschreven manuscript is door Van der Vekens zoon Cees geschonken aan de parochie van Sint Jan. Dat archief is inmiddels in beheer bij het gemeentearchief, die het handschrift tentoonstelde. Van het bestaan van een kladschrift in potlood had echter niemand weet, totdat de 'jonge' Jac van der Veken er na lezing van een artikel in deze krant mee op de proppen kwam. Nu is het eveneens in het gemeentearchief tentoongesteld.

Jac van der Veken heeft 5 kladbokjes gevonden, waarin zijn opa schreef wat hij meemaakte tijdens de eerste wereldoorlog. Hij schrijft onder andere over de Belgische vluchtelingen die hier aankomen. Alle boekjes zijn tentoongesteld in het gemeentearchief.

 

Ik heb dit artikel gekozen, omdat het over de stad gaat waar ik op school zit. Het is dus heel dichtbij, iets wat gewoon gebeurt bij je in de buurt. Ook lijkt het me spannend om zo’n soort dagboek te lezen. Het heeft te maken met Belgische vluchtelingen.

 

 

Frankrijk ontdekt nog twee veteranen uit Eerste Wereldoorlog

door de redactie

vr 03 mrt 2006, 15:31

AMSTERDAM -  Frankrijk heeft nog twee veteranen opgespoord uit de Eerste Wereldoorlog

François Jaffre (104) verhuisde naar een verzorgingshuis zonder dat aan de Franse autoriteiten te melden. Daardoor was hij moeilijk te traceren. Volgens de krant Le Monde is hij op 16-jarige leeftijd bij de marine gegaan en heeft hij in september 1917 gediend op een onderzeebootjager die Amerikaanse troepenschepen begeleidde op de Atlantische Oceaan.

De 107-jarige René Riffaud werd pas onlangs door zijn kleindochter bij de autoriteiten als veteraan aangemeld. De in Tunesië geboren Riffaud vocht in de Ardennen. Hij raakte gewond door mosterdgas.

De oudste nog levende Franse veteraan uit de Eerste Wereldoorlog is op 25 december 112 geworden. Minister van Veteranenzaken Hamlaoui Mekachera sluit niet uit dat er nog meer veteranen worden ontdekt. Als de laatste overlijdt, willen de autoriteiten daar met een nationale herdenking bij stilstaan.

In Frankrijk zijn er nog twee veteranen opgespoord uit de Eerste Wereldoorlog, waarvan ze eerst niet wisten dat het veteranen waren. Er kunnen nog meer veteranen worden ontdekt.

 

Ik heb dit artikel gekozen omdat ik het bijzonder vind dat er nog mensen leven die in de oorlog hebben gezeten tijdens WO1 en we eigenlijk niet eens weten hoeveel dat er zijn. Het is een nasleep van de Eerste Wereldoorlog, die mensen kunnen ons misschien nog meer informatie geven.

 

Holocaust in Armenië

de Volkskrant, Sporen, 4 november 2000 (pagina 7)
door Joris Cammelbeeck

De uitroeiing van de joden in de http://nl.wikipedia.com/wiki/Tweede_Wereldoorlog" target="_new">Tweede Wereldoorlog heeft zich vastgezet in het collectieve geheugen. De massamoord op de Armeniërs in 1915 is lange tijd vergeten. Wanneer het Turkse optreden alsnog tot genocide wordt bestempeld, blijft de herinnering aan een bijna verdwenen volk wakker.

'WIE herinnert zich de Armeniërs', zei http://nl.wikipedia.com/wiki/Adolf_Hitler" target="_new">Adolf Hitler tijdens een gesprek enkele dagen voor de invasie van Polen. Een van de aanwezigen had zich bezorgd getoond over de vraag hoe de geschiedenis zou oordelen over het lot dat de Führer voor de joden in petto had. Als de dood van naar schatting 1,5 miljoen Armeniërs, al of niet veroorzaakt door het Turkse leger in 1915, wel in het wereldgeheugen was blijven hangen, zou Hitler een cynisch argument minder hebben gehad in zijn streven de joden die in zijn machtsbereik kwamen stelselmatig om het leven te brengen.

Herinnering als middel tegen herhaling van volkerenmoord. Toch verhinderde de holocaust niet dat de Hutu's de Tutsi's in Rwanda uitmoordden. En ook niet de moordpartijen in het voormalige Joegoslavië op tienduizenden leden van etnische minderheden.

Wel heeft de holocaust de belangstelling levend gehouden voor de Armeense kwestie. De Armeniërs werden, eerst in 1894 en later in 1915, slachtoffer van represailles en deportaties. In de loop der jaren hebben historici en uiteenlopende internationale organisaties zoals de Commissie voor de Mensenrechten van de http://nl.wikipedia.com/wiki/VN" target="_new">VN (1985) of de Wereldraad van Kerken (1983) uitgesproken dat er inderdaad sprake was van genocide.

Indruk maakt dat op opeenvolgende Turkse regeringen niet. Of het moet het gelobby zijn van Turkse diplomaten om, zoals onlangs, het http://nl.wikipedia.com/wiki/Amerikaanse_Congres" target="_new">Amerikaanse Congres ervan te weerhouden een resolutie aan te nemen waarin over de genocide op de Armeniërs wordt gesproken. Met succes, want na zware druk en dreigementen van Turkse zijde kreeg Ankara zijn zin en verdween de resolutie van tafel.

Turkije houdt vol dat de Armeniërs destijds, net als andere burgers, slachtoffer zijn geworden van oorlogshandelingen. Wat heet, er was juist een poging gedaan de Armeense bevolking weg te voeren uit hun woongebieden omdat militante volksgenoten gemene zaak maakten met het Russische leger. En daarbij waren natuurlijk doden gevallen, maar van een opzettelijke, georganiseerde massamoord op een bevolkingsgroep was geen sprake geweest. Laat staan van genocide.

Tegen welke historische en politieke achtergrond heeft het Armeense drama zich eigenlijk afgespeeld? En heeft die iets te maken met die stug volgehouden ontkenning van de massamoord op de Armeniërs?

Aan het einde van de 19de eeuw is de voorloper van het huidige moderne Turkije, het http://nl.wikipedia.com/wiki/Ottomaanse_Rijk" target="_new">Ottomaanse Rijk, in staat van ontbinding. Na het verlies van Hongarije in 1699 desintegreert het imperium dat ooit de Balkan, een groot deel van het Midden-Oosten en Noord-Afrika heeft omvat. In de 19de eeuw rukt tsaristisch Rusland op naar de Kaukasus en de Krim, Servië wordt autonoom, Griekenland onafhankelijk en Roemenië erkend als koninkrijk. De Fransen bezetten Algerije, terwijl de Arabische dynastie van de Sauds feitelijk over het grootste deel van Arabië heerst.

Een belangrijke oorzaak van het verval is dat het Ottomaanse Rijk geen eenheidsstaat is in de Europese zin, maar een conglomeraat van religieuze gemeenschappen met de islamieten als dominante meerderheid. Daartussen leven joden en christenen, vooral Grieks-orthodoxen. Maar ook Armeniërs, die zich in navolging van hun koning Trdat III in de 4de eeuw massaal tot het christendom bekeren.

De band met het christendom zal hun leven niet gemakkelijk maken, vooral niet nadat het http://nl.wikipedia.com/wiki/Byzantijnse_Rijk" target="_new">Byzantijnse Rijk onder druk van de islam bezwijkt en deze nieuwe godsdienst het Midden-Oosten gaat domineren. De laatste Armeense koning, Levon V, wordt in 1373 gekroond. Hij regeert nog twee jaar, totdat zijn koninkrijk door Ottomanen wordt veroverd. Hij vlucht en sterft uiteindelijk in 1393 in Parijs.

Het Armeense volk weet zijn culturele en religieuze identiteit onder de Ottomaanse bezetting te behouden en na het einde van de kruistochten en de val van Constantinopel (Istanbul) blijven zij 'als een eiland achter in een zee van islamieten', zo noteert de Britse historicus R.R. Palmer. In het veilige hoogland van Karabag, dat eens deel heeft uitgemaakt van het veel grotere Armeense heartland dat stukken van het huidige Turkije en Iran omvatte, weten de Armeniërs zich te handhaven.

De eeuwen verstrijken waarin zij deel blijven uitmaken van het Ottomaanse Rijk. Maar met de verzwakking van het rijk steken nationalistische bewegingen de kop op, zo ook onder de Armeniërs die in de jaren tachtig van de 19de eeuw een afscheidingsbeweging vormen, waartegen door sultan Abdul Hamid hard wordt opgetreden. Ottomaanse troepen, gesteund door Koerdische eenheden, vermoorden in 1894 duizenden Armeniërs en verwoesten ontelbare dorpen. Twee jaar later, na een actie van Armeense nationalisten tegen de Ottomaanse Bank in Istanbul, worden 50 duizend Armeniërs gedood door islamitische bendes onder leiding van het leger.

Intussen doen de drie grote Europese mogendheden, Groot-Brittannië, Frankrijk en Rusland, er alles aan hun invloed ten koste van de Ottomanen te vergroten. Omdat zij elkaar niet vertrouwen, verloopt de doodsstrijd van de 'zieke man van Europa' tergend langzaam. Het machtsevenwicht in Europa garandeert de heersers aan de Bosporus een ziekbed van twee eeuwen. Aan de doodsstrijd van het Ottomaanse Rijk komt een einde door de http://nl.wikipedia.com/wiki/Eerste_Wereldoorlog" target="_new">Eerste Wereldoorlog, die ontvlamt op de Balkan, een broeinest van nationalistische sentimenten en frustraties na het vertrek van de Ottomanen.

Pogingen van Ottomaanse hervormers in de 19de eeuw hun land te smeden tot een moderne natie naar Europese snit waardoor het geen speelbal meer zal zijn van buitenlandse krachten, lopen op niets uit. Onder de opvolger van hervormer Abdul Aziz (1861-1876), de al genoemde Abdul Hamid (1876-1909), valt het zieltogende rijk terug in oude gewoonten en gaan tienduizenden hervormers (de http://nl.wikipedia.com/wiki/Jonge_Turken" target="_new">Jonge Turken) in ballingschap in Parijs, Londen en Genève.

Abdul Hamid ontwikkelt een niet onbegrijpelijke angst voor complotten en opstanden, vooral door de niet-Turkse minderheden met nationalistische ambities. Armeniërs, maar ook Bulgaren, Macedoniërs, Bulgaren en Kretenzers die het Ottomaanse gezag tarten, worden onverbiddelijk aangepakt. Van de moord op tienduizenden Bulgaarse boeren in 1875-1876 of de Armeniërs in 1894 wordt in Europa met ontzetting kennis genomen.

Debatten in het Britse parlement over mogelijke interventie, zoals vurig bepleit door premier Gladstone, lopen op niets uit. En ook de 'gruwelen' tegen de Armeniërs worden voor kennisgeving aangenomen, onder meer omdat Rusland en Frankrijk niets voelen voor een politiek waarin humaniteit voorop staat. Maar ook omdat deze Europese mogendheden eigenlijk geen heil zien in een modern Turkije dat zij op basis van gelijkheid zouden moeten behandelen.

Na de opening van het Suezkanaal in 1869 meldt zich een vierde speler op het toneel: Duitsland. Als nieuwe route naar het http://nl.wikipedia.com/wiki/Verre_Oosten" target="_new">Verre Oosten is het kanaal van doorslaggevend militair en economisch belang voor Groot-Brittannië en Londen maakt zich dan ook grote zorgen over de bouw en stationering van een Russische vloot in de http://nl.wikipedia.com/wiki/Zwarte_Zee" target="_new">Zwarte Zee. Het inderhaast door de Duitse kanselier Bismarck bijeengeroepen http://nl.wikipedia.com/wiki/Congres_van_Berlijn" target="_new">Congres van Berlijn voorkomt een tweede Brits-Russische oorlog. Maar de problemen die 36 jaar later tot de Eerste Wereldoorlog zouden leiden, worden er niet opgelost.

Voor investeringen, militair materieel en advies wendt de Ottomaanse sultan zich tot Berlijn en er wordt een begin gemaakt met een ambitieus project: een spoorlijn van Berlijn naar Bagdad. Met hun keuze voor Duitsland in de Eerste Wereldoorlog tekenen de Ottomanen hun doodvonnis. In 1915 worden de geallieerden het eens over de deling van Turkije na de oorlog. De Grieken krijgen de kans hun zogeheten 'Grote Idee', een Groot-Griekenland aan beide zijden van de Egeïsche Zee te realiseren. Franse en Italiaanse troepen bezetten delen van Anatolië en Britse eenheden richten zich op Constantinopel, hoewel die stad voor de bolsjevistische revolutie (1917) aan Rusland is beloofd.

Geconfronteerd met een expeditieleger, bestaande uit Britten, Fransen, Australiërs en Nieuw-Zeelanders dat (vergeefs) tracht bij de Dardanellen aan land te gaan, Britse pogingen de Arabieren in het Midden-Oosten te mobiliseren en oprukkende Russische troepen in het noordoosten, slaat het Ottomaanse gezag wild om zich heen. De Armeense nationalisten in het Ottomaanse leger - die uit de chaos een onafhankelijke staat hopen te sleuren - lopen over naar de Russische zijde, terwijl Armeniërs in de Kaukasus anti-Turkse milities vormen.

Wat de Ottomaanse leiders presenteren als een middel om de onbetrouwbare Armeniërs uit een oorlogsgebied te evacueren, wordt door de Amerikaanse ambassadeur Henry Morgenthau in die dagen omschreven als een deportatie, een 'doodvonnis voor een heel volk. Dat begrepen ze heel goed en in gesprekken deden ze geen pogingen dat te verhullen'. Onder historici bestaat inmiddels redelijke consensus dat er genocide op de Armeniërs is gepleegd.

Terwijl de wereld gespannen de gevechten bij Gallipoli gadeslaat, gelast de door Jonge Turken gedomineerde regering de deportatie van 1,75 miljoen Armeniërs naar Syrië en Mesopotamië. Ongeveer 600 duizend mensen komen om door honger, dorst, ziekte of mishandeling. Of worden vermoord door begeleidende militairen en politie. Tussen 1915 en 1922 worden naar schatting een miljoen Armeniërs gedood en komen 400 duizend anderen in gevangenkampen om. Enkele honderdduizenden worden in ballingschap gedreven.

Iedere hoop op een eigen staat vervliegt als daarover in het http://nl.wikipedia.com/wiki/Verdrag_van_Lausanne" target="_new">Verdrag van Lausanne (1923) niets wordt vastgelegd. Bovendien heeft Kemal Atatürk na een succesvolle militaire campagne alle vreemde troepen verjaagd en in hetzelfde jaar de republiek Turkije uitgeroepen. De troostprijs, een 'onafhankelijke' staat (van de Sovjet-Unie), wordt de Armeniërs na twee jaar alweer ontnomen. De herinnering aan hun tragische lot en hun streven de wereld daarvan deelgenoot te maken, is alles dat rest.

Dit verhaal gaat over het Armeense volk. Ze werden slachtoffers van represailles en deportaties. Er is een discussie of de Armeniërs, net zoals anderen, slachtoffers zijn geworden van oorlogshandelingen, of dat ze uitgemoord zijn. De eerste wereldoorlog speelt hier duidelijk een rol, doordat er toen een einde werd gemaakt aan de gevechten.

 

Ik heb dit artikel gekozen, omdat het een wat langer artikel is en wat meer informatie geeft over de achtergrond. Ik heb de samenvatting expres kort gehouden, omdat je eigenlijk het artikel moet lezen om het volledig te begrijpen. Het heeft te maken met de Eerste wereldoorlog en de Balkan.

 

Ontevreden vleeseters, ondernemers en homo's

de Volkskrant, Buitenland, 28 juni 2002 (pagina 5)
Geert-Jan Bogaerts

EEN ECHTVERBINTENIS uit liefde is het zeker niet. Een verstandshuwelijk ? Daar lijkt het meer op. Hoe dan ook, de vereniging van Oost- en West-Europa is meer een zaak van het verstand dan van het hart. Voor romantische idealen, zoals gisteren bijvoorbeeld verwoord door Timothy Garton Ash in The Guardian, is geen ruimte.

De Britse historicus noemt het ellenlange onderhandelen over alle punten en komma's kortzichtig, zelfzuchtig geruzie. Naar zijn mening gedraagt het westelijk deel van Europa zich als een gierige bruidegom, die de bruiloft eigenlijk liever aan zich voorbij ziet gaan. En hij vraagt zich af wie er eigenlijk blij zal zijn als de trouwerij uiteindelijk toch plaatsvindt. Laat de bruidegom maar wegblijven, want de bruid, Oost-Europa, begint haar goede humeur ook te verliezen. De steun voor de toetreding tot de http://nl.wikipedia.com/wiki/Europese_Unie" target="_new">Europese Unie begint in landen als Polen en Tsjechië weg te ebben, stelt Garton Ash.

In de politiek is geen ruimte voor liefde. Politiek is de kunst van de verleiding, en dat heeft meer met schijn dan met inhoud te maken. Je zou het anders willen; wie verlangt niet terug naar de tijd van de grote visies op een eengemaakt Europa, een betere wereld, toen het politieke vak nog met werkelijke hartstocht werd beoefend. Maar de politicus die slechts uitgaat van zijn eigen visie, is licht geneigd de realiteit uit het oog te verliezen.

Er wordt veel geklaagd over de bureaucratie in Europa, over het feit dat de nieuwe toetreders tachtigduizend pagina's wetteksten dienen over te nemen. Maar wacht even: als ze dat niet doen, lopen we de kans ondeugdelijk slachtvlees uit Polen te importeren; zullen ondernemers klagen over lakse milieuregels in Estland; en roepen we ach en wee dat Slowakije nog steeds homo's discrimineert. Kortom, die tachtigduizend pagina's zijn er niet voor niets. Het zijn over het algemeen verstandige regels, die we niet graag zouden zien verdwijnen.

Vooral Amerikanen vragen zich graag af waarom in Europa alles zo langzaam moet gaan. Die http://nl.wikipedia.com/wiki/NAVO" target="_new">NAVO, die breiden we toch ook zo uit ? Dat hoeft toch geen vijftien jaar te duren ?

Maar die vergelijking gaat niet op. De EU is een organisatie die ingrijpt op alle terreinen van het leven. Zij raakt het hart van de nationale soevereiniteit. Europa bestaat over het algemeen uit oude naties, die sterk hechten aan hun eigen cultuur en tradities. Die geven we niet gemakkelijk op. In verhouding is de NAVO een veel beperktere club.

Garton Ash ziet dit alles over het hoofd en roept op tot het brede gebaar. Vergeet de details, zegt hij, laat de landen die zo lang onder het communisme hebben gezucht, nu snel toetreden. Dat is een mooi standpunt voor een intellectueel, maar de westerse politicus die zijn programma zou uitvoeren, zou onmiddellijk boze vleeseters, ondernemers en homo's aan de deur krijgen.

De Deense premier Rasmussen zou beter moeten weten. Hij veegde gisteren Nederland, Duitsland en enkele andere EU-landen de mantel uit. Volgens Rasmussen ruilen deze naties het groot-Europese visioen wel erg gemakkelijk in voor het kortzichtige en benauwde denken dat uitsluitend het eigenbelang voorop stelt.

Het geval wil namelijk dat deze landen de uitbreiding willen aangrijpen om de landbouwpolitiek van de EU flink te moderniseren. Dat landbouwbeleid is namelijk een archaïsch samenraapsel van subsidies en beschermingsmaatregelen. Het voornaamste effect is dat de meeste Europeanen de helft te veel betalen voor de meeste landbouwproducten. Suiker, vlees, zuivel: we betalen zo'n 40 tot 80 procent te veel. Dat geld gaat naar de boeren, beter gezegd: dat geld gaat voornamelijk naar Franse, Spaanse, Portugese en Griekse boeren.

Nu is hen dat van harte gegund; vooral in Zuid-Europa zijn sommige delen van het platteland nog zo onontwikkeld dat ze het kapitaal hard nodig hebben. Het kromme van het Europese beleid is echter dat de subsidies ook de boeren ten goede komen die het eigenlijk helemaal niet nodig hebben.

Nederland, Duitsland, Zweden en Groot-Brittannië (de bende van vier) zijn de gulle gevers; zij financieren het grootste deel van het genereuze landbouwbeleid in Europa. Ze zeggen nog andere, nobeler, argumenten te hebben, maar die doen niet echt terzake; het gaat hen om het geld.

Dat betekent dat de discussie nuchter gevoerd moet worden. En dat doet Rasmussen niet, met zijn waarschuwing dat de uitbreiding gevaar loopt. De premier moet oppassen. Anders wacht hem hetzelfde lot als het jochie dat net iets te vaak riep dat hij een wolf zag. Toen de wolf werkelijk kwam, geloofde niemand hem meer.

 

Het artikel gaat over Oost-Europa en West-Europa. Ze zijn figuurlijk een bruid en bruidegom, maar de aanloop naar de bruiloft verloopt niet helemaal soepel, dit vertegenwoordigt het lid worden van Oost-Europese landen tot de EU. Een aantal landen willen de landbouwpolitiek van de EU moderniseren, maar er is ook kritiek van bijvoorbeeld een Deense premier. Het gaat niet al te gemakkelijk, de samenvoeging.

Ik heb dit artikel gekozen omdat het gaat over de samenvoeging van Oost en West Europa. Er zijn niet veel artikelen over, en ik vind dat de inleiding van dit artikel heel mooi geschreven is, als bruid en bruidegom.

 

 

Een evenement van nationale aard

16 AUGUSTUS 1998
MARKUS MEULMEESTER
Het is vanavond de vierde achtereenvolgende keer dat de NOS de plechtige Indië-herdenking die vandaag in Den Haag wordt gehouden op de televisie uitzendt. ,,Voor de Indische Nederlanders heeft 15 augustus namelijk dezelfde betekenis als 4 en 5 mei bij de Nederlanders'', zegt eindredacteur Ad van Liempt.

,,In de Jappenkampen en tijdens dwangarbeid zijn tijdens de drieënhalf jaar durende Japanse bezetting van voormalig Nederlands-Indië zo'n 24.000 mensen omgekomen. Dat is natuurlijk heel wat minder dan bij de inlandse bevolking waar door hongersnood zeker miljoenen mensen zijn gestorven. Op 15 augustus 1945 capituleerden de Japanners.''

De uitzending die in de loop van de middag wordt gemaakt geeft ruime samenvattingen van de herdenkingsbijeenkomst in het Nederlands Congrescentrum en de kranslegging bij het Indische monument aan de Teldersweg. In een open tent daar vlakbij praat journaalpresentatrice Pia Dijkstra met de 90-jarige letterkundige en Indiëkenner Rob Nieuwenhuys, die een aantal fotoboeken over het voormalige Nederlands-Indië samenstelde; en met de Leidse historicus H.W. van den Doel over de zogeheten Bersiap-periode, de 'weest paraat-tijd' na de Japanse overgave. Van den Doel is bezig met een boek over de dekolonisatie van Indonesië en Nieuwenhuys zat tijdens de oorlog in een aantal Jappenkampen op o.a. Bandoeng waar hij Leo Vroman ontmoette van wie de acteur Gijs Scholten van Aschat een aantal gedichten voordraagt.

Van Liept vertelt dat er in het Imperial War Museum in Londen filmbeelden uit Surabaya zijn gevonden die iets over de sfeer van die periode vertellen, nadat Soekarno op 17 augustus de Indonesische Republiek had uitgeroepen. De revolutionaire jeugd keerde zich tegen de vroegere bezetters. Er was wanorde en terreur. Dat hield in dat Nederlanders, Indische Nederlanders en Chinezen hevig werden bedreigd. Vaak moesten zij terug naar de kampen waaruit ze kwamen, nog steeds bewaakt door Japanners.

Volgens Van Liempt is deze periode in Nederland altijd erg onderbelicht gebleven terwijl het voor veel Nederlanders en Indische Nederlanders een uiterst schokkende ervaring was. In een korte reportage gemaakt door Esmeralda Böhm en Tonko Dop vertelt de inmiddels 70-jarige Henk Huiskes - soms geëmotioneerd - hoe wreed de pemoeda's (vrijheidsstrijders) mensen behandelden en soms met samoerai-zwaarden op hen inhakten. Als alles anders was gelopen was Huiskes rond 1950 nooit naar Nederland gekomen. ,,Dan was het mijn land geweest. Wat had ik hier te zoeken. Maar daar kon ik niet leven.''

Jeanette Bosman-Franquemont kwam in 1949 naar Nederland. Zij werd met haar moeder in verschillende kampen geïnterneerd. Zij zegt: ,,Er werd geroepen 'dood aan de Nederlanders'. Uitbundige vreugde zoals hier bij de bevrijding hebben wij niet meegemaakt. Wij zijn nooit bevrijd, wij zijn gebombardeerd door de Jappen, de geällieerden en later nog eens door de Engelsen. De nationalisten imiteerde de Jappen en ,,deden alles op z'n Japs, ze marcheerden zelfs op z'n Japs.''

Rob Nieuwenhuys gaat in het gesprek met Pia Dijkstra in op de betekenis van het herdenken. Het doet hem niet zo veel. Het zou voor Nieuwenhuys meer betekenis krijgen als Japan ook mee zou doen maar ,,daar zijn ze nog niet rijp voor.''

Van Liempt denkt niet aan kijkcijfers. ,,Het doet er niet toe of het er veel of weinig zijn. Wij zullen met het programma geen miljoenenpubliek trekken. Al zouden er maar 200.000 mensen kijken, ook goed. Dit is een evenement van nationale aard. Dit soort uitzendingen hoort bij de publieke omroep.''

Indië-herdenking, Ned.2, 19.27-20.20u.

 

Dit artikel gaat over een herdenking voor de Indische Nederlanders. In Jappenkampen en bij dwangarbeid zijn heel veel mensen omgekomen. Het is een belangrijke gebeurtenis voor de Indische Nederlanders.

Ik heb dit artikel gekozen omdat het gaat over Indische Nederlanders. Ook voor hen zijn er bittere tijden geweest en zeker toen Indië een Nederlandse kolonie was. Het herdenken van belangrijke gebeurtenissen is belangrijk voor die mensen.

 

Bronnen gebruikt bij PO: www.Wikipedia.nl>