Lodewijk XIV

Lodewijk XIV werd geboren in 1638 en met zijn regeerperiode van 72 jaar was hij de langstregerende Europese koning. Lodewijk XIV is ook wel gekend als ‘Le Roi Soleil’ of ‘de Zonnekoning’, een naam die hij kreeg omdat hij optrad als beschermer van de schone kunsten.
Hij werd koning toen hij 5 jaar oud was, maar pas in 1661, na de dood van regent kardinaal Marazin, nam Lodewijk voor het eerst deel aan de regering. Door de vele opstanden die in Marazins regeerperiode, onder andere ‘La Fronde’ (adel kwam in opstand tegen het belastingsbeleid) plaatvonden moest Lodewijk geregeld vluchten en hij besliste daardoor hij dat hij later een krachtig vorst zou worden. Lodewijk wilde tijdens zijn regeerperiode zijn macht uitbreiden en stevig in handen houden. Dit alles werd benadrukt door grote bouwwerken, parken, tuinen, paleizen en kunstwerken die iedereen in pracht, praal en rijkdom overtroffen. Hij was een hardwerkende vorst en werd bijgestaan door een aantal betrouwbare ministers en een parlement. Geen van beiden hadden echter veel te zeggen en vandaar ook Lodewijks bekende uitspraak: ‘L’Etat, c’est moi’. Vanaf ca. 1680 bevond het hofleven zich volledig in het paleis van Versailles. Door de adel daar te amuseren kon hij zijn macht uitbreiden, want vertegenwoordigers van Lodewijk hadden het gezag in de provincies. Lodewijks minister Colbert slaagde erin om de economische slagkracht uitermate te verbeteren ten opzichte van Engeland en Holland, die destijds Frankrijks twee belangrijkste concurrenten waren. Wanneer Colbert sterft in 1683 krijgt Frankrijk te kampen met grote financiële schulden. Deze schulden ontstonden voornamelijk door de dure hofhouding en de talrijke oorlogen.
Lodewijk XIV werd na zijn dood in 1715 opgevolgd door zijn achterkleinzoon Lodewijk XV, voor wie ook eerst een regent optrad.
Lodewijks manier van regeren had niet uitsluitend negatieve gevolgen, maar de militaire nederlagen in combinatie met de hoge belastingsdruk zorgen toch voor het begin van het einde van de monarchie in Frankrijk.

Schilderkunst

Het Vaticaan begon rond 1580 meer geld uit te geven aan beeldende kunst en architectuur waardoor vele schilders naar Rome trokken. Hiervan is Michelangelo Merisi da Caravaggio de belangrijkste. Hij is geboren in 1573 en is afkomstig uit de omgeving van Milaan. Toen hij naar Rome trok was hij nog zeer jong en hij schilderde stillevens en genreachtige taferelen. Hij had nooit helpers of leerlingen en wou absoluut alleen werken. In 1597 vervaardigde hij zijn eerste werk, ‘Het leven van Sint-Matteüs’, dat het grote publiek te zien kreeg in de San Luigi dei Francesi, een Franse kerk in Rome. Een aantal typische kenmerken van Caravaggio zijn: het grote contrast tussen licht en donker en het doordringend realisme. Dit wil zeggen dat Caravaggio heiligen ging voorstellen als gewone mensen in plaats van nobele heroïsche figuren. Caravaggio moest in 1606 wegvluchten uit Rome omdat hij beschuldigt werd van doodslag. Hij vluchtte naar Napels waar zijn kunst in een andere fase kwam. Zijn krachtige coloriet van voor 1606 werd vervangen door het sobere bruin en grijs. Enkele voorbeelden van Caravaggio’s schilderkunst zijn: de Onthoofding van Johannes de Doper, de Kruisdood van Petrus en Opwekking van Lazarus.
De hofschilder van Lodewijk XIV is Charles Lebrun. Onder invloed van Colbert werden de meubelmakers, stoffeerders en tapijtwevers in één atelier, de Goblin genaamd, samengebracht onder leiding van Lebrun, die eveneens ook stichter is van de koninklijke academie voor de schilderkunst.
De Republiek der Verenigde Nederlanden ontwikkelde zich in de 17de eeuw onafhankelijk van Vlaanderen. Daarop volgde snel grote verschillen. Zo hadden de kunstwerken in de Republiek der Verenigde Nederlanden veel meer verscheidenheid en er waren meer bekende meesters en plaatselijke scholen, bijvoorbeeld Haarlem, Utrecht, Leiden of Delft. In de Republiek der Verenigde Nederlanden was er een hervormd geloof en daardoor waren er geen opdrachten van staat en kerk. De belangrijkste bron van inkomsten waren de particuliere verzamelaars. De bekendste schilder van de Republiek der Verenigde Nederlanden was Rembrandt Van Rijn. Enkele van zijn schilderijen zijn: de Nachtwacht, Danaë en de Terugkeer van de Verloren Zoon. In Vlaanderen overschaduwde Peter Paul Rubens de andere kunstenaars en Antwerpen was het enige leidinggevende centrum. Rubens schilderde eerst vooral mythologische en bijbelse taferelen. Pas nadat hij zich in 1635 terugtrekt op zijn landgoed begint hij met het schilderen van portretten. De weelderige naaktfiguren, die wij nu mollig zouden noemen, zijn een typisch kenmerk van Rubens’ schilderstijl. Verder is er in een aantal van Rubens’ werken een asymmetrie te zien die zorgt voor een grote beweeglijkheid. In tegenstelling tot de Italiaanse schilder Caravaggio had Rubens te veel werk en dus werd een deel van het werk door anderen verricht. De barok openbaarde zich als stijl in Vlaanderen sterker dan in de Republiek der Verenigde Nederlanden. De belangrijkste inkomstenbron in Vlaanderen was nog altijd de kerk en staat. Zo werd Rubens omstreeks 1600 hofschilder van hertog van Mantua.

Beeldhouwkunst en Bouwkunst

Oorspronkelijk was ‘barok’(afkomstig van het Portugese barocco) een spottende benaming voor het grillige karakter van beeldhouwkunst en architectuur. Deze spottende benaming is gaandeweg verloren gegaan. De barok was eerst vrij strak, maar hoe later in de tijd, hoe uitbundiger het wordt. Er was veel aandacht voor decoraties en de beeldende kunst en architectuur vloeide vaak samen tot één geheel.

Architectuur wordt omschreven als de kunst of wetenschap van het ontwerpen van de gebouwde omgeving. De architectuur steunt op 3 principes namelijk: Schoonheid, Stevigheid en Bruikbaarheid. Architectuur is het evenwicht tussen die drie elementen.
De hoofdkenmerken van de bouwkunst zijn: het gebruik van voluten om de dakconstructie bij de rest van het gebouw te betrekken, het gebruik van guirlanders, dubbele zuilen en pilassussen en kollossale orde, een geaccentueerde middenpartij, een oprukkende gevellijn, een ovale plattegrond in plaats van een koepelvormige.
Een architect, beeldhouder en schilder werken in elkaar verlengden. Zo werden er vele beeldhouwwerken aan huizen verbonden als versiering, wat in de 16de -17de eeuw frequent voorkwam.
De belangrijkste beeldhouwer en architect was Gianlorenzo Bernini. Als kind maakte hij al verbluffende kunstwerken in het atelier van zijn vader, Pietro Bernini. Hij werd vooral bekend omwille van zijn mythologische groepen en portretten. Apollo en Daphne (1622-1625) is een beroemd voorbeeld van een mythologische groep. “Van jongs af aan heb ik marmer verslonden en nooit deed ik een slag verkeerd.” Dat waren de woorden die Bernini als verklaring gaf ter verklaring voor het maken van de figuur David dat slechts zeven maanden duurde. Die figuur was eveneens het afsluitend werk van een reeks voor de kardinaal Scipione Borghese. In die reeks is al te zien hoe Bernini er in slaagt plastische en schilderkunstige middelen harmonisch laten samen te vloeien tot één geheel.
Verder maakte hij nog heel veel borstbeelden, waaronder enkele voor Lodewijk XIV. Bernini’s werken zitten vol beweging en dramatiek die hij door gebruik te maken van bolstaande draperingen en gezichtsuitdrukkingen toont.

Muziek
Barokmuziek werd gecomponeerd tussen ca. 1600 en ca. 1750 en het is een vorm van westerse klassieke muziek. Wat de stijl betreft wordt barokmuziek gezien als de opvolger van Renaissancemuziek. Aan het einde van de Renaissance raakten de componisten uitgekeken op de bestaande stijlen en dus gingen ze experimenteren met nieuwe vormen zoals bijvoorbeeld het monet, polyfoon lied met religieuze tekst. Er werden in de Barok geregeld nieuwe muziekvormen gecreeërd voor kerkelijke diensten of voor vorstenhoven.
De eerste barokcomponist is de Italiaan Claudio Juan Antonio Monteverdi. Hij werd geboren in 1567 en overleed in 1643. Zijn werk is een goed voorbeeld van de overgang van Renaissance- naar Barokmuziek. Monteverdi heeft in totaal 8 boeken vol madrigalen, polyfone liederen met een wereldlijke tekst die vaak in huishoudelijke kringen werd gebruik, gecomponeerd.
Een andere barokcomponist was Jean-Baptiste Lully(1632-1687). Lully werkte het grootste deel van zijn leven aan het hof van Lodewijk XIV. Hij domineerde niet alleen tientallen jaren lang het Franse muziekleven, zijn werk heeft ook de West-Europese muziek beïnvloed. Hij componeerde niet de gebruikelijke muziek die geschikt was voor de statige, langzame bewegingen, maar wel componeerde hij levendige dansen op een snel ritme. Lully danste samen met Lodewijk XIV in het ‘Ballet de la nuit’. Kort daarna werd hij door de koning aangesteld als hofcomponist voor instrumentale muziek. Hij schreef zijn hele leven lang balletten en opera’s. In 1681 werd hij persoonlijke hofcommissaris van Lodewijk XIV en zijn adellijk gevolg. Jean-Baptiste Lully bezweek aan de verwondingen aan zijn voet, die hij had opgelopen bij het dirigeren van een stuk ter ere van de genezing van de vorst door met een lange stok ongelooflijk hard op zijn voet te stampen.
Andere bekende componisten zijn Antonio Vivaldi (1678-1741), die ‘Le Quattro Stagioni(De vier seizoenen)’ componeerde, Johann Sebastian Bach(1685-1750) en Georg Friderich Händel(1685-1759). Händel componeerde oratoria, dit zijn lange muziekstukken voor een orkest, koor en solisten met een religieuze tekst. Het is een soort opera voor in de kerk, maar dan zonder decors en kostuums. Bach componeerde de cancate. De cancate is vergelijkbaar met een oratorium, maar het is alleen veel korter.

Besluit

Sterke bewegingen van de vormen, de uitdrukking van kracht en het verdwijnen van de grenzen tussen schilder-, beeldhouw- en bouwkunst zijn een aantal typische kenmerken van de Barok. Verder wordt er een nadruk gelegd op pathos, er is een vergroting van de afmetingen van kunstwerken, veel versieringen en een perfecte uitwerking van de kleine details.

Bibliografie

www.kunstbeeld.com
nl.wikipedia.org
www.kunstbus.net
www.exittoart.nl
http://www.statenvertaling.net
http://home.wxs.nl/~eeltjevr/barok.htm
http://www.groenewald.nl/hofcultuur/lessen2/versailles/lebrun.htm
http://home.hetnet.nl/~herakleitos/Rome/Plaatjes/Info/Bernini.htm
Cultuurstad Antwerpen
George Van Cauwenbergh & Fernand Auwera
Uitgeverij Hadewijch Antwerpen-Baach