H9

- komeet
Een vliegende berg van met stof vervuilt ijs, die in een zeer langgerekte ellipsbaan om de zon beweegt. Dichtbij de zon verdampt een deel van het ijs en ontstaat een ijle wolk van gas en stofdeeltjes die van de aarde zichtbaar is, en een staart die door ‘zonnewind’ vd zon af wijst.

- Meteoren (vallende sterren)
Kleine stofjes die met grote snelheid (60km/sec) de aardatmosfeer binnendringen en dan ten gevolge van wrijving met de lucht gaan opgloeien tot ze binnen enkele sec. zijn opgebrand.

- Meteorieten en planetoïden/asteroïde
Brokstukken uit de ruimte die zo groot zijn dat ze in de aardatmosfeer niet geheel verbranden. Zij zijn als vuurbollen te zien voordat ze in de bodem inslaan. Als ze zeer groot zijn (meer dan een km in de middellijn) spreek je van planetoïde of asteroïde.

- Supernova
Een exploderende reuzenster, die is opgebrand. Na het opraken van de brandstof voor de kernfusie stort het binnenste van een zware ster ineen tot een neutronenster of zelfs tot een zwart gat. De buitenste lagen worden vervolgens de ruimte in geblazen en zenden een zeer sterke straling uit. Bijv. de overblijfselen van de supernova uit 1054, de krabnevel.

- Hoe komt het dat de poolster steeds op dezelfde plek te zien is?
Hij staat in het verlengde van de aardas.

- Hoe komt het dat de maan veel kraters heeft en de aarde niet?
Door de dampkring die ervoor zorgt dat meteorieten (deels) verbranden, erosie op de maan.

- Waarom was het vroeger belangrijk om een kalender te hebben?
Voor de landbouw (zaaitijd en oogsttijd) en voor rituelen.

- Wat is het verschil tussen geloof en wetenschap?
Geloof zoekt zin/bedoeling achter de werkelijkheid, wetenschap zoekt oorzaken, is te toetsen.

H47

- Afstand ster
Uitgedrukt in lichtjaar = afstand die het licht in 1 jaar aflegt = 3 x 108 m/s = 9 x 1015 m/jaar

- Helderheid ster
6 is 100x zwakker dan magnitude 1
1x 2,51 x 2,51 x 2,51 x 2,51 x 2,51
1 2 3 4 5 6 < magnitude

- Belangrijke bijdragen van Hipparchus aan de ontwikkeling van de astronomie
· Hij heeft de sterren in kaart gebracht.
· Hij heeft een manier bedacht om de helderheid van sterren te bepalen.

- Lichtvervuiling
Oorzaak: verstedelijking: er wordt veel lamplicht geproduceerd omhuizen, winkels, kantoren en straten te verlichten. Op platteland worden tuinen ’s nachts verlicht tegen inbrekers. Ook de maan is een stoorzender. Hierdoor zijn veel sterren niet meer zichtbaar, je ogen kunnen heel zwakke lichtbronnen waarnemen, maar dan moet het verder wel donker zijn.

- Ontstaansgeschiedenis sterrenbeelden
In de onbestendigheid vh dagelijks bestaan vormde de onveranderlijke sterrenhemel een verwijzing naar het goddelijke. Men zag mythische figuren in bep. groepen sterren. Zo ontstonden sterrenbeelden met elk een vaste plaats. Die wij kennen zijn voornamelijk ontstaan in het gebied vd Middellandse Zee en kregen namen uit de Griekse mythologie.

- Ptolemaeus (300 jaar na Hipparchus)
Heeft veel van Hipparchus’ werk overgenomen en verbeterd, en hij heeft ook een lijst gemaakt van 48 sterrenbeelden (waarvan 47 nog steeds worden gebruikt).

- Hoe komt het dat je op een foto veel meer sterren kan zien dan met het blote oog?
De lensopening is veel groter. Een fototoestel kan een tijd licht verzamelen (lange sluitertijd).

- Al Battani (rond 900)
Bekendste Arabische astronoom. Hield zich vooral bezig met planeetbewegingen.

- Naamgeving sterren
Al-Sufi schreef in 10e eeuw ‘boek der vaste sterren’, waarin het werk van Ptolemaeus wordt behandeld. Dit is nu nog te merken ad vele Arabische namen die sterren kregen (Grote beer).

H48

- De hemelkoepel (2d en 3d)
Het zenit is het punt recht boven je hoofd (loodrecht op de horizon). Oost en west zijn verwisseld, sterren draaien tegen de klok in (Oost-West). De poolster staat in het noorden.
De gestippelde lijn op de kaart is de ecliptica, waarlangs de planeten, zon en maan bewegen.

- Circumpolaire sterrenbeelden / niet-circumpolaire sterrenbeelden
Sterren die altijd boven de horizon blijven, bijv. de Grote Beer, Cassiopeia / Sterren waarvan hun baan om de poolster gedeeltelijk onder de horizon ligt, bijv Orion.

- Positie van een ster aan de hemel wordt weergegeven met:
· Azimut (kompasrichting) = Noord 0°, Oost 90°, Zuid 180°, West 270°.
· Hoogte = de hoek tussen de horizon en een denkbeeldige lijn naar de ster (0°-90°).

- Hoe kan de beweging van de sterren aan de hemel worden verklaard?
De poolster staat recht boven de aardas, daardoor lijken sterren om de poolster te bewegen.

- Wat is een wintersterrenbeeld? (zie opdracht 6 in werkboek)
Die je alleen in de winter ziet, omdat hij in de zomer overdag aan de hemel staat.

H49

- Megalieten
Grote stenen die in nieuwe steentijd zijn geplaatst, veel zijn op NO georiënteerd (stonehenge).

- Wat is de zomerzonnewende? (winter, lente en zomerboog kunnen tekenen)
Het moment van de langste dag (21 juni). Dan komt de zon in het NO op, en gaat onder in het NW. Naarmate de herfst nadert vindt die opkomst minder noordelijk plaats. Elke dag schuift de plaats van opkomst op totdat op 21 december de beweging tot stilstand komt en weer de andere kant opgaat: de winterzonnewende, dan komt hij op in het ZO en gaat onder in ZW.

- Waarom had men een kalender nodig?
Voor de landbouw; zaaien (en oogsten) en voor tradities.

- Waarom keek men naar de hemel om de regelmaat van het leven vast te leggen?
De hemel (sterren, zon en maan) verloopt met regelmaat in een vast patroon.

- Waarom keek men eerst naar de maan en later pas naar de zon?
De maan had duidelijk zichtbare schijngestalten, de zon niet.
De zon geeft seizoenen aan, de maan heeft geen nut voor landbouw (heeft geen seizoenen).

- Eerste kalender in Egypte
Het Egyptische jaar bestond uit 3 gedeelten: de periode waarin de Nijl buiten haar oevers trad, de tijd waarin het gewas opkwam en groeide, en de tijd van de oogst. Ze hadden een kalender die gebaseerd was op de Nijlstand.

- Eerste (Egyptische) zonnekalender
Men had snel in de gaten dat het wassen van de Nijl niet gelijk liep met het wassen van de maan. Priesters ontdekten dat als de Nijl buiten haar oevers trad, de ster Sothis opkwam in de ochtendschemering, samen met de zon. Dit werd gekozen als begin van het Egyptische jaar.

- Van Egyptische naar Juliaanse kalender
De Egyptenaren hadden een eenvoudige kalender met 12 maanden van elk dertig dagen. Maar een omloop van de aarde om de zon = 365 dagen, niet 360. Daarom begon het Egyptische jaar met 5 feestdagen die buiten de maanden vielen. Romeinen paste het aan: Juliaanse kalender.

- De Juliaanse kalender (Van Julius Ceasar)
· Afwisselend 30 of 31 dagen.
· Schrikkeljaar, want: aarde draait rond de zon in 365,25 dagen. 1x in 4 jaar een dag erbij.

- Gregoriaanse kalender vanaf 1582
Waarom? 1x in de 4 jaar een dag erbij is teveel. Genoemd naar Paus Gregorius de 13e.
· Bij eeuwwisselingen géén schrikkeljaar, behalve bij die deelbaar zijn door 400
· In 1582: de Paus beval dat het na 4 oktober 15 oktober was.