Hoofdstuk 2: Goddelijke orde

X Romaans in de 11e en 12e eeuw
Pelgrimages: bezoek aan het graf van een heilige of van een anderszins heilige plaats.
Timpaan: driehoekige ruimte, ingesloten door de lijst van een fronton. Vaak voorzien van reliëfs.
Apocalyps: het laatste oordeel.

Vroeg middeleeuwse cultuur: angst voor de
-almachtigheid van God
-plannen van God
-straffen van God.

Feodale heren heersen in naam van de koning over kleinere gebieden.

Op de timpanen zie je de geest van de tijd terug: de Apocalyps als ridderlijk slagveld met Christus als feodale heer.

Feodaal: volgens het leenstelsel.

X Ora et Labora(=bid en werk)
10e eeuw: toename van kloosters.
Taakverdeling:
-feodale heer voor de verdediging en bestuur.
-monniken voor het loven van god met zang en gebed.

Dormitoium: slaapzaal in klooster
Scriptorium: schrijfkamer, waar boeken worden gekopieerd.
Miniaturen: illustraties.

X Gregoriaans
Getijden: vaste gebedsdiensten.
Psalmen: lied opgenomen in het Oude Testament en/of zoals het vertaald en berijmd word gezongen in de Christelijke kerk.

Iedere streek gebruikt eigen melodieën.

Benaming voor gezongen psalmen is gregoriaans
-eenstemmige vocale.

Liturgie: het geheel van voorschriften en ceremonieën voor de inrichting van de eredienst; de gebeden en zangen van de dienst.

Zuivere klank van gregoriaans is een echo van de goddelijke harmonie. Menselijke stem staat hoger in aanzien dan de instrumentale muziek.

X Muzieknotatie
Het perfectioneren van het gregoriaans is van groot belang. Guido van Arezzo(990-1050) perfectioneert het systeem van geheugensteuntjes die boven de tekst worden geplaatst door twee lijnen.
-een gele toon C
-een rode toon F
Dan ontstaat de vierlijnige notenbalk. Guido van Arezzo heeft de tonen namen.

Solmisatie: in de muziek toegepast hulpmiddel waarbij op de lettergrepen do-re-mi-fa-so-la-si worden gezongen. De lettergrepen geven relatieve toonhoogte aan.

X Orde van Cluny
Kloosters van Cluniacenzers(vanuit de abdij te Cluny, mid Frankrijk) staan bekent om grote rijkdom.

De Sainte Madeleine(vanaf 1150), is onderdeel van het klooster in Vézelay, is een van de zuiverste nog bestaande Cluny kerk.

Pijlers: kolom(muurpijler, hoekpijler, dubbelpijler).
Halfzuilen: halve zuil tegen drager of pijler of muur.
Narthex: voorhal van de kerk.
Evangelisten: schrijvers van de 4 evangeliën(engel/mens: Mattheus, leeuw: Marcus, Stier: Lucas, Adelaar: Johannes).

X Vézelay(Sainte Madeleine, belangrijke rol in verspreiding van het Christelijk geloof).
De kerk in Vézelay stort in 1120 in tijdens een brand. Gebeente van Maria Magdalena zijn er.
-bedevaartskerk en vertrekplaats van de pelgrims route naar graf/relikwieën van de apostel Jacobus de Oudste in Santiago Compostela.

Apsis: overwelfde of halfronde nis of uitbouw waarmee het koor aan de oostzijde van de kerk wordt afgesloten.
Middenschip: gedeelte van de kerk waar de gemeente zich verzamelt, geflankeerd door zijbeuken.

X Pelgrimsroute
In het Santo Domingo de Silos brengen monniken nog gregoriaans ten gehore.

Aflaten: kan je verdienen door schenkingen of pelgrimstochten, vermindering van de straffen.

X Bernardus van Clairvaux
Cisterciënzers zijn soberder dan Cluny kerken ze wijzen overdaad af.
-weelde ter ere van god
Of
-sober naar voorbeeld van Christus
Dat komt vooral in de 12e eeuw ter sprake.

X Fontenay
Kloostercomplex bij Fontenay(vanaf 1133). Cisterciënzers hebben een heilige atmosfeer in hun kerk door architectuur. Harmonieuze verhoudingen en invallens licht verwijst naar God. Cisterciënzers lopen qua bouwkunst vooruit op de architectuur van de Gotiek.


Hoofdstuk 3: Steden en Kathedralen

X Gotiek in de 13e en 14e eeuw
De kerk richt zich meer op de burgers en de Gotiek ontstaat in en rond Parijs.

X De Middeleeuwse stad
In de late middeleeuwen
-breidt de landbouw zich uit en overschotten worden verhandeld.
-kloosters verzorgen in ruil voor geld/goederen onderwijs, ziekenzorg en prediking.
-kerk staat centraal.

Kathedralen(kerk van de bisschopzetel) zijn voor de bisschop en stad prestigeobjecten. Het culturele klimaat wordt steeds meer bepaals door de kerken in de steden.

X Troubadours aan het hof
In Frankrijk worden hofmuzikanten “traubadours” of “trouvères” genoemd. In Duitsland “Minnesanger”
Ze hebben vaak een opleiding in een klooster gehad en zijn van adellijke komaf.

Ze zingen Minneliederen, daarin worden Hoofse liefdes bezongen.

Motet D’ardant Désir(1340): vocale compositie op geestelijke tekst.

X Vaganten/Vagebonden
Straatartiesten trekken van stad tot stad. Ze staan laag in aanzien. De kerk veroordeeld deze vorm van vermaak(theater, muziek en circusachtige optredens).

X Mirakelspelen
In de loop van de late middeleeuwne is dat steeds minder en worden straatmuziekanten steeds vaker ingezet bij vieringen en processies.
Theater een volksmuziek worden ingezet in de kerk tijdens liturgievieringen.
Als die vieringen te uitbundig worden groeit het verzet(omdat de kerk een gewijde ruimte is waar vaste rituelen plaats moeten vinden).

Er ontstaan:
-Mirakelspelen: verhalen waarin door tussenkomst van een heiligen het leven van zondaars ten goede keert.
-Passiespel: waar het lijden van Christus het onderwerp is.

X Wagenspelen
-Franciscanen
-Dominicanen
Zijn nieuwe kloosterorden.

Ze volgen in zekere zin de ideeën van Bernardus van Clairvaux. De franciscanen leven volgens de regels van Fransiscus van Assisi(tot 1226). Fransiscus trekt rond zonder luxe en bezittingen om te prediken.
-hij bezit het vermogen om het geloof eenvoudig te verwoorden.

X Christus als voorbeeld
Hij benadrukt de menselijke kant van Christus en richt zich in de taal van het publiek tot de mensen.
In deze tijd krijgen afbeeldingen van Christus een ander karakter. Hij wordt afgebeeld als mensenzoon en de geboorte en dood van Christus worden populair.

Fransiscus ging vaste en raakte in extase. Toen verschenen de kruisigingwonden van Christus op zijn lijf, die verborg hij uit bescheidenheid.

X Eerste universiteiten
Bedelorden: religieuze(katholieke) orde waarvan de leden leven van giften van de burgerij in ruil voor diensten als onderwijs, verzorgen van zieken. Fransiscanen, Dominicanen en Kapucijnen.

Daarvanuit ontstaat de eerste universiteiten: Notre Dame(Parijs).
-Ze richten zich op het beschrijven en verklaren als volmaakt kloppend systeem, de schepping.

Thomas van Alquino verbind denkbeelden van Aristoteles met theologische opvattingen.
-wordt later ook als kunst zichtbaar: meer de zichtbare wereld afbeelden in de Gotiek.

X Giotto
Op het graf van Fransiscus word de San Francesco gebouwd met fresco’s over zijn leven door Giotto(1266-1337)
Giotto is de eerste die bijbelse figuren weergeeft als mensen van vlees en bloed. Giotto loopt vooruit op de renaissance(wanneer lijnperspectief wordt uitgevonden).

X Piazza del Campo
In Siena vormt het stadhuis het centrum van de stad op een ruim plein: Piazza del Campo. Een paleis met daarin het stadsbestuur Palazza Publico(1297-1310)

X Het goede bewind
De Notre Dame in Reims: 1211-1457
Clovis liet zich op deze plek in 496 inhuldigen als eerste Christelijke koning van Frankrijk.
Een van de zuiverste voorbeelden van een Gotische kathedraal.
Stadsbewoners betalen mee aan de bouw van een kathedraal.
Er kwam door de stijgende belastingen een opstand in 1233.

X Bouwloges(organisatie van ambachtslieden, architecten en bestuurders bij de middeleeuwse kerkbouw)
Gewelven: gebogen bovenste afsluiting van een ruimte, wordt meestal geconstrueerd uit stenen die zijdelings tegen elkaar steunen.
Luchtbogen: constructie in de vorm van een boog of een halve boog met de bedoeling de druk van gewelven en kapconstructie naar buiten af te leiden.

Doordat de bouwloges heen en weer reisden is de Gotiek zo’n internationale stijl geworden.

X Skeletbouw
Dragende muren zijn vervangen door een skelet van spitsbogen.

Skeletbouw:
Spitsbogen:
Pinakels: kleine torentjes als contragewicht.

Luchtbogen leiden het gewicht van het gewelf via pijlers af aan de buitenkant.

X Abt Suger
Contrast tussen kathedraal en de stad er omheen was enorm groot.
Suger gaf de aanzet tot de Gotische bouwstijl. Hij hoopte dat de plek ervaren zou worden als: “ergens tussen hemelse heerlijkheid en het slijk der aarde”.
Suger is in de 12e eeuw abt ban de Saint Denis(bij Parijs) die gebouwd is op het graf van de heilige Dionysius(martelaar).

X Kleurijke vensters
Suger verwijst naar teksten van Dionysius omdat hij daar de uitgangspunten voor deze bouwstijl aan ontleent. In de 16e eeuw bleek dat hij zich had vergist; de teksten waren door een andere Dionysius geschreven, het uigangspunt van die teksten was:
God is licht.
Materialen als edelstenen en goud versterken de kracht van het licht dat door het raam binnen komt.

Gebrandschilderde ramen:

X Chartres
Annuciatie:

X Liturgisch drama
Het koor is belangrijk in de kerk; rond het altaar speelt hier de liturgie af.
Er wordt vanalles gedaan om het publiek bij de diensten te betrekken.

Liturgisch drama(:uitbreiding van liturgie met dialogen en andere theatrale middelen.) ontstaat vanuit de gezongen missen.
Trope: toevoeging van een nieuwe tekst in de bestaande compositie, vaak toegepast in de gregoriaanse muziek.

X Musica Mundana(hemelse muziek die een afspiegeling is van wetmatige verhoudingen en bewegingen in de kosmos of de schepping)

De menselijke stem ademt de feest van God.
Muziek instrumenten werden voor dit doel minder geschikt geacht.

X Polyfonie
Kapelmeesters: leider van de kapel, dirigent.
Contratenor: stem tegenover de tenor.
Cantus Firmus: meestal bestaande aan het gregoriaans ontleende hoofdmelodie, als uitgangspunt gebruikt in de compositietechniek.

Kapelmeesters introduceren de hoge en lage contratenor(zorgt voor een 2e en 3e stem naast de bestaande melodielijn van de gregoriaanse tenorstem->cantur firmus).
Vaak zingen contratenoren in de eigen taal en de cantus firmus de Latijnse tekst.

Notre-Dameschool legt de basis voor polyfonie(meerstemmigheid, elke stem beweegt zich zelfstandig voort. Harmonie is ondergeschikt aan het verloop van de stemmen.

Polyfonie ontwikkelt tot aan het einde van 16e eeuw en muziek wordt steeds complezer.

1323: verzet daartegen door Paus Johannes XXll
-omdat: een opeenstapeling van noten zich alleen ontleent voor zeer speciale gelegenheden omdat wellust zo bevordert wordt maar godsvrucht opzij gezet wordt.

X(in) La Messe de Notre Dame(1363 is de meerstemmigheid verder opgevoerd)

Het is het oudste voorbeeld van een mis die toegeschreven kan worden aan 1 componist: Guillaume de Machaut(1300-1377), hij is lang

Cantor: vroeg christelijke kerk het ambt van liturgische zanger, later leider van het koor en muziekdocent(verbonden aan de kerk)

Geweest. Katholieke eredienst wordt grotendeels bepaald door opeenvolging van gezangen die in de loop van de 12e eeuw vaste vorm krijgt.
Iedere mis bestaat uit vaste onderdelen die veranderen met het moment in het kerkelijk jaar.

X Trecento
Franse polyfonie wordt in Italië vooral ingezet voor niet kerkelijke muziek.
Francesco Landini(1330-1397) is een belangrijke musicus van Italiaanse Trecento muziek.
Trecento is een benaming voor de 14e eeuw, de jaren 1300
Hij heeft nooit kerkelijke muziek gemaakt.
Hij verbind de traditie van de troubadours met recente ontwikkelingen van polyfonie.

In zijn repertoire:
Madrigalen: vocale compositie op wereldlijke tekst, vaak over liefde, polyfone en homofone passages en geschreven in landstaal, a-capella gezongen.
Ballate: verhalend danslied met volksliedkarakter, coupletten en refrein.

Francesco Landini zetten teksten van Dante op muziek.