Hoofdstuk 9

Romantiek: even alle zegeningen van de vooruitgang vergeten (eind 18e eeuw)
- Kabakov - zendmast als speels protest tegen vooruitgang

Arbeiders leefden onder slechte leefomstandigheden. Gevolg: 1. Verzet
2. bevolking naar steden. (geborgenheid van platteland is verleden tijd en men gaat op in de anonieme massa.)
Reactie in kunst: zoeken uitweg naar verleden en exotische, niet-westerse cultuur: natuur wordt geïdealiseerd en steeds meer aandacht voor gevoel en sentiment + steeds meer waardering voor de zelfverwerkelijking van het individu.
Door verstedelijking groeit waardering voor woeste natuur (Turner). Gaat tegen traditie in: natuur zou alleen als achtergrond moeten dienen. Geen details maar ongecontroleerde vegen.

Constable wilde niet binnen leren hoe hij ‘buiten’ moest schilderen maar wilde echt buiten!
o.a. hierdoor komt ook meteorologie (weerkunde) op. Tegenover het geweld van de goddelijke cultuur past de mens slechts bescheidenheid.

De Gothic revival is in Engeland onderdeel van de romantiek. Vanaf de Renaissance was er in Europa weinig waardering voor de bouwstijl die de sport dreef met alle klassieke regels. Volgens John Ruskin kunnen we juist veel leren van de gotiek.

Slechte kwaliteit van producten is een gevolg van de verdeling tussen de bezitlozen die het werk verrichten en de bezittende voor wie het werk gedaan wordt. De socialistische beweging die in de industriële revolutie ontstaat verzet zich tegen de opdeling van kennis, macht n geld. - speelt belangrijke rol bij oprichting van werkgemeenschap:Arts&Craftsbeweging (Morris)
- herleving van middeleeuws ambacht (alleen rijken konden betalen)

Cuypers merkt tijdens bouw van het rijksmuseum op dat er tekort is aan ambachtslieden.
Oorzaak: scheiding tussen kunst en ambacht in de Renaissance. - richt school op!
Ontwerp voor het rijksmuseum is in vorm van wedstrijd: Cuypers wint: eclectische stijl (vroeg Hollandse Renaissance gemend met gotische details. - niet nationaal genoeg? Kritiek.

Parijs groeit uit tot Europese hoofdstad van de opera. Na 1820 gaat steeds rijkere midden- klassen naar theater op zoek naar sensatie en sentiment. Hierdoor ontstaat grand opera (spektakel speelt even grote rol als de muziek - libretto)

La sylfide - voor het eerst van begin tot eind gedanst op spitzen - zweeft over het toneel. Andere vernieuwing is het ballet Blanc. Ook intreden van gaslicht - warme gloed = perfect.

Opera Garnier (als een koninklijk paleis vol ornaat en veel ‘make-up’. Garnier levert niet alleen het ontwerp maar probeert ook kunst in architectuur te laten samensmelten.

Opera-comique is echt familietheater (goede afloop). - Carmen liep niet goed af! Kritiek. In deze opera zijn de Spaanse sfeer en de muzikale sfeer getuigen voor typisch aspect van de romantiek: exotisme - voorkeur voor verre en vreemde (vertrouwen op verbeeldingskracht).

Wagner beschouwd poëzie, décor, muziek en handeling als eenheid of gesamtkunswerk. Bestaande operaregels gooit hij overboord. Wagner geeft een personage meestal eerst in woorden weer. Dan koppelt hij er een muzikaal motief aan (leidmotief). Hij schrijft vier bij elkaar horende opera’s in verkeerde volgorde. Als een af is, moet er een aan vooraf gaan!

De geschiedenis van de 19e-eeuwse symfonische muziek laat duidelijk twee ontwikkelingen zien: 1) absolute muziek: houd zich vast aan gangbare klassieke muziek vormen (Brahms).
2) programmamuziek: wil iets buitenmuzikaals uitdrukken. Fantasie wint van werkelijkheid. (Liszt)

Symfonisch gedicht: eendelige compositie voor orkest, gebaseerd op thema’s uit lit. (Strauss)
Een van de delen heeft een beredenerend element: fugathema. Hierin komen alle 12 tonen van de chromatische toonladder voor. (symbool voor het alomvattende).

In de 2e helft van de 19e eeuw is er in Moskou een ballet-rage. Theaters zitten vol met welgestelde burgerij. M. Petipa wordt gezien als grondlegger van het Frans-Russisch ballet.
In 1890 maakt hij met Tsjakovsky het sprookjesballet ‘de schone slaapster’. Het eerste bedrijf is een divertissement: vermaak/ amusement. Hoogtepunt is de klassieke pas-de-deux. Muziek en handeling vormen in dit ballet een eenheid. Tsjakovsky experimenteert met leidmotieven.

Grote muzikale sterren uit 19e eeuw zijn dominante, heroïsche figuren. Accent op de individu is overal in de 19e eeuw aanwezig. Paganini trekt volle zalen door zijn vioolspel (hij zou bezeten zijn door de duivel). Om concurrentie te voorkomen schrijft hij zijn composities alleen in grote lijnen. Maar zijn muziek is zo technisch hoogstaand dat alleen híj ‘t kan spelen.

De nieuwe rijken komen naar de theaters voor het melodrama: veel spanning en sensatie. Uiteindelijk overwint de deugd het kwaad. Is mengsel van geweld en sentimentaliteit. Hierbij zijn overdadige decors, dans en snelle actiescènes met toepasselijke muziek het succes.
Ook vaudeville-shows trekken veel aandacht. Alles is mogelijk zolang het maar netjes blijft. Er is geen samenhang tussen de acts en een nummer mag niet langer dan 10 minuten duren. In het theater bij deze shows bestaan geen rangen en iedereen zit door elkaar.
Toepassing van elektrisch licht heeft grote invloed in het theater - ‘levend decor’.

19e eeuw - wals dans van het volk. Paren klampen zich aan elkaar vast - onzedelijk gedrag. In het midden van de 19e eeuw wordt het tempo opgevoerd. (Strauss jr.)

Schubert: Kunst kan zich alleen in volledige artistieke vrijheid ontplooien. Hij kan gevoel goed overbrengen (zingt over man in de kou, na optreden hebben vrienden zelf het idee erin gestaan te hebben). Hij streeft ernaar de ideale gemoedstoestand in een melodie te vertalen. Verder maakt hij een pianopartij om de juiste sfeer te raken.

Friedrich - Naar binnen gekeerde blik, gericht op de innerlijke wereld.
- Kenmerkt romantische beweging in literatuur en schilderkunst N-Duitsland ±1800
- plechtige landschappen vol religieuze betekenis. Zichtbare, tastbare fenomenen van de natuur zijn verschijningen van het onzichtbare, als schaduwen van god. (mysterieus).