De toren van Babel
(Bruegel de Oude, Pieter) 1563
Olieverf op paneel, 59,9 x 74,6 cm

Het verhaal van de toren van Babel is ontleend aan Genesis 11:1-9. Van gebakken tichelen en leem werd in het land Sinear een stad en een toren gebouwd. De toren zou tot in de hemel moeten reiken. God veroordeelde deze ambitieuze ijdele plannen en daalde echter neer en verstoorde de bouw. Wat één volk met één taal was geweest, veranderde door Zijn toedoen in talrijke volkeren die zich over de wereld verspreidden en hun eigen taal gingen spreken.
Volgens de Romeinse schrijver Flavius Josephus was het koning Nimrod, achterkleinkind van Noach die deze opdracht tot de bouw gaf. Veel meer nog dan de Bijbel, benadrukt Josephus de overmoed van deze daad. ‘Hoogmoed komt ten val’, luidt het spreekwoord dan ook. De vernietiging van de stad Babylon komt uitgebreid ter sprake in de Openbaringen (18 en 19). De rijke handelsstad werd in een uur verwoest voor zijn zonden die ‘opgehoopt tot aan de hemel’ waren.
Bruegel die Rome bezocht heeft, heeft voor de Toren van Babel het Colosseum van het oude Rome als inspiratiebron gebruikt. De voorstelling wordt beheerst door het geweldige monumentale bouwwerk dat bijna beeldvullend is.
Daartegenover staat de minuscule gedetailleerde registratie van menselijke bedrijvigheid, als mieren rond een mierenhoop. Opvallend is ook het subtiele kleurgebruik. In het bovenste gedeelte van de toren is de baksteen nog helder rood, terwijl in de lagere étages de baksteen al verweerd is. Een opvallend kleuraccent is ook de witte baan op de toren waar de kalk omhoog gehesen wordt.
Bruegel heeft drie versies van dit onderwerp geschilderd. Een andere, vroegere versie hangt in het Kunsthistorisch Museum te Wenen; de derde is verloren gegaan.