Biologie samenvatting

[HS1]
- Motivatie: inwendige prikkel + uitwendige prikkel
- sleutelprikkel: één prikkel, waarop vast gedrag volgt
- supernormale prikkel: overdreven sleutelprikkel
- antropomorf: menselijke benadering van diergedrag
- ambivalent gedrag: twijfel tussen twee gedragssystemen
- overspronggedrag: een vreemd gedragseenheid binnen een gedragssysteem
- omgericht gedrag: gedrag dat is omgericht van het oorspronkelijke doel
- gedragssystemen: combinatie van handelingen
- gedragseenheden: verschillende aparte handelingen
(samengevoegd = gedragssysteem)

Ritueel: serie gedragingen die van te voren vaststaan – vaste gedragsketen met signalen spelen grote -> als doel voorbereiding op het eigenlijke gedrag rol

Manieren van leren:
- inprenten: leren in een korte periode
- gewenning: steeds minder sterk reageren op een prikkel
- imitatie
- inzicht: in je hoofd een voorstelling maken
- conditioneren: leren door midden van een beloning
(trial and error: negatieve ‘beloning’)

Oorzaken van gedrag
Inwendige prikkels

Motivatie

Dier Zintuigen

Gedrag Omgeving uitwendige prikkels

Opbouw van gedrag

A: gedrag
B: gedragssystemen
C: gedragseenheden (elementen)

Communicatie Ritueel
- Vindt plaats tussen 2 soortgenoten

- Vindt plaats in een groep

- Afhankelijk van motivatie

- Antwoord van de ander is van belang voor de voortzetting

- Sleutelprikkels gebruikt

- Inhoud van de boodschap is steeds hetzelfde

- Signalen gebruikt

[HS2]
Levenskenmerken:
• Beweging
• Gaswisseling
• Waarneming
• Voeding
• Uitscheiding
• Voortplanting

Cytoplasma: hierin vinden processen voor
• onderhoud
• energievoorziening
• uitscheiding
plaats.

Communicatie tussen cellen:
• korte afstand -> celmembraancontact
• korte afstand -> weefselvloeistof
• lange afstand -> hormonenstelsel
• lange afstand -> zenuwstelsel

Membraan:
• fosfolipiden
• eiwitmoleculen
Transport:
• diffusie (passief): via fosfolipidenlaag (water, zuurstof en koolstofdioxide)
• actief: dmv. transportenzymen (alle andere stoffen)
• endocytose:de cel in
• exocytose: de cel uit
membraanbeweging: ->
Structuren cel worden voortdurend vervangen:
• celmembranen gesloopt&opnieuw opgebouwd
• celorganen vervangen
kost energie: ATP wordt aangemaakt ->
• door licht (planten, fotosynthese)
• door organische stoffen (dieren en bacteriën)

Turgor: druk v/d cel tegen de celwand
Plasmolise: celmembraan laat los v/d celwand
alleen bij plantencellen!! ->

Celorganel In plant In dier Functie
Celwand X Stevigheid v/d cel
Celmembraan X X Selecteren&actief opnemen&uitgescheiden stoffen
Kern X X Regelt alle processen
ER (vanuit kern membraan) X X “knipt” eiwitten dmv. enzymen
Golgi-systeem
(los van kern) X X Transport van eiwitten
Lysosoom X X Afbraak van stoffen& andere organellen dmv. enzymen
Mitochondrium (“dwarse streepjes”) X X Productie ATP (verbranding)
Vacuole (egaal) X Stevigheid cel
Chloroplast X Vorming glucose (fotosynthese)
Chromoplast X Kleurstoffen maken (planten&bloemen)
Amyloplast X Opslag&vorming zetmeel
Ribosomen X X Maken eiwitten
Glycogeenkorrels X Energiereserves
zetmeelkorrels X Energiereserves

[HS3]
DNA:
• dubbele helix
• deoxyribose
• bestaat uit nucleotiden:
o fosfaatgroep
o suikermolecule
o stikstofbase:
 Adenine (A)
 Cytosine (C)
 Guanine (G)
 Thymine (T)
RNA:
• kopie van DNA
• 1 streng
• C-G en A-U -> geen thimine, maar uracil (U)
• kopie van 1 gen
• ribosie

Genoom: volledige set chromosomen uit een cel; bevat alle erfelijke info v/e individu
Gen: stukje DNA; bevat info voor één eiwit; 1 eiwit bepaald 1 eigenschap!
Allel: genvariant

Mutaties: veranderingen in DNA
• puntmutatie: één base in de keten veranderd (er ontstaan meerdere allelen van 1 gen)
• chromosoommutatie: deel v/e chromosoom met meerdere genen gemuteerd

Aminozuren: bouwstenen voor eiwitmoleculen
Triplet: drie opeenvolgende basen / code voor één aminozuur

Telomeer: laatste stukje van elke DNA keten; wordt na elke deling korter; “teller”; stopt delingen uiteindelijk; geeft grens aan
Telomerase: enzym dat telomeer langer maakt; telomeer kan dan vaker delen
Celdood: bij grote beschadigingen aan de cel zet de cel zelf een “zelfmoord”proces

Celcyclus:
• M (mitose; kerndeling, chromosomen zichtbaar!)
• G1 (celgroei&stofwisseling)
• S (DNA verdubbeling)
• G2 (verdubbeling organellen&stofwisseling)

Celdifferentiatie: proces waarbij in het begin op elkaar lijkende cellen gaan veranderen (grootte&vorm)
Determinatie: specialisatie v/d cellen
Mastergenen: stukken DNA met regeleiwitten voor de differentiatie en determinatie
Inductie: invloed van omliggende cellen
kan tot geprogrammeerde celdood leiden: via signaal van buitenaf wordt het DNA aangezet tot “zelfvernietiging” ->

Regelgenen:
• tumorsuppressor-genen: remen celgroei
• proto-oncogenen: stimuleren celdeling
ontspoorde genen (oncogenen) kunne tumoren veroorzaken ->
Zelfmoordgen: extra beveiliging tegen ongewenst DNA; cellen met onherstelbare DNA-beschadigingen sterven
Carcinogene stoffen: kunnen kanker veroorzaken
• dierlijke vetten
• asbest
• benzeen etc.
• straling
• zelfs sommige virussen

Gezwel/tumor:
Goedaardig:
• langzame groei (gereguleerd/remming onderliggende cellen)
• onveranderde weefselbouw
Kwaadaardig:
• oudere cel; meerdere mutaties
• hoge celdeling (snel) -> ongevoelig voor stoffen die deling remmen
• weefselbouw veranderd
• uitzaaiingen (metastase)
Genezing:
• operatief verwijderen
• bestralen
• nadeel: remt ook gezonde cellen -> cytostatica (cellen die deling remmen )

[HS5]
Voortplanting:
• ongeslachtelijk: nakomelingen volkomen identiek aan ouder
• geslachtelijk: elk individu heeft een unieke combo allelen (van pa&ma)
voordelen: ->
• minder competitie -> andere mogelijkheden
• immuniteit tegen ziektes -> genen passen aan
MAAR! ziektekiemen -> & gene vicious circle!!

Polygaam: mannetje met meerdere vrouwtjes; bij veel zoogdieren; mannetjes groter dan vrouwtjes
Monogaam: mannetjes + vrouwtjes even groot, gibbons bijv.
Seksueel gedrag: sociale spanningen verminderen (bij dieren), bijv. bonobo’s

[HS6]
Mannelijke geslachtsorgaan
Onderdeel Functie
Bijballen Opslag zaadcellen
Eikel orgasme -> Opvangen prikkels
Penis Inbrengen zaad in vagina
Prostaat Productie zaadvocht
Teelballen Productie zaadcellen
Urinebuis buiten -> Transport zaadcellen
Zaadblaasjes Productie zaadvocht
Zaadleiders Voortstuwen zaadcellen
Zwellichamen In erectie brengen penis

* Sperma = zaadcellen + zaadvocht
* Bijballen: zaad = bewegingloos
cellen actief -> + vocht zaadblaasjes (basisch) ->
+ vocht prostaat (voedingsstoffen) ->

Vrouwelijke geslachtsorgaan
Onderdeel Functie
Eierstokken (ovaria) Ontwikkeling eicellen (oöcyten)
Eileiders Opvangen eicellen + bevruchting/resorptie eicel
Clitoris orgasme -> Prikkels opvangen
Baarmoeder Groei/ontwikkeling embryo
Vagina Opvangen zaadcellen
Kleine schaamlippen • afsluiting vagina
• penetreren vermakkelijken -> productie vocht

Zaad naar buiten:
urinebuis -> zaadleiders -> zaadballen

Weg die zaad aflegt naar eileiders:
eileiders -> baarmoederholte -> baarmoederhals -> baarmoedermond -> vagina

Bevruchting:
• zaadcellen dringen door follikellaag heen
• zaadcellen hechten aan celmembraan
• enzymen zaadcellen breken stukje celmembraan af
• celmembranen versmelten
• celkernen versmelten

Plaats Proces Naam Functie
eileider Eicel + zaadcel
bevruchting

Zygote

Klievingsdelingen

Morula
• trofoblast
• embryoblast • bescherming
• innesteling
baarmoeder innesteling
Trofoblast
chorion ->
(buitenste vruchtvlies)
chorionvlokken (villi) ->

Embryoblast
amnion ->
amnionholte ->
(binnenste vruchtvlies)
dooierzak (voeding) ->

a: eerste deling; na ongeveer 30 uur
b: productie HCG; vanaf 5 dagen (trofoblast)
c: vorming amnionholte; 7 dagen, na innesteling
d: embryo bestaat uit 100 cellen; na 5 dagen (120 uur)
e: in baarmoeder; na 5 dagen (120 uur)
f: innesteling; 168 uur
g: dooierzak; 168 uur

Mitose: celdeling

Meiose: reductiedeling (geslachtscellen!!)

I

II

Klier Hormonen Vrouw Man
Hypofyse FSH + LH follikelgroeistimulering zaadproductiestimulering
Ovaria Oestrogeen • Groei baarmoederslijmvlies
• groei secundaire geslachtskenmerken
X
Progesteron • Groei baarmoederslijmvlies
Remming FSH en LH
X
testes Testosteron X Ontwikkeling secundaire geslachtskenmerken

Mitose Meiose I Meiose II
Voorafgaand aan de deling vindt verdubbeling van het DNA plaats + +
Chromosomen liggen paarsgewijs in het equatorvlak +
Cellen na deling: identiek erfelijk materiaal +
Cellen na deling: verschillend erfelijk materiaal + +
Deling: chromosomen gesplitst in chromatiden + +
Kernmembraan afgebroken + +

Menstruatiecyclus: 28 dagen; 3 fasen:
1) Folliculaire fase: aanmaak FSH
groei eicel ->
andere rijpende eicellen sterven af ->
LH ->
2) Ovulatiefase: eisprong
innesteling ->
3) Gele lichaam zorgt voor productie progesteron

Na 10 dagen geen bevruchting?
productie progesteron stopt ->
baarmoederslijmvlies + bloed naar buiten ->

[HS7]
Locus: plaats van een gen in het chromosoom (mv = loci)

Recombinatie: nieuw individu bevat andere combinaties van erfelijke eigenschappen
leidt tot diversiteit ->

Chromosomen zichtbaar: karyogram/chromosomenportret

Kruisingen:
P (parentus) = ouders, F (filli) = nakomelingen ->

* Doel: bepalen wat de kans is op een nakomeling met een bepaald eigenschap
bijvoorbeeld vachtkleur ->

* Gensymbool: letters om het opschrijven makkelijker te maken
bijvoorbeeld: A,a,B,b ->
AA = homozygoot, Aa is heterozygoot ->
grote letter = dominant, klein = recessief ->
maar! codominatie (of onvolledige dominantie): recessief allel komt toch enigszins tot uiting! ->

Intermediar: beide allelen even sterk
Monohybride: één eigenschap (Aa x aa bijvoorbeeld)
Dihybryde: twee eigenschappen (AaBb x aabb bijvoorbeeld)

[8]
Bloedgroepen:
• A; Antigenen A; IAIA / IAi
• B; Antigenen B; IBIB / IBi
• AB; Antigenen A+B; IAIB
• 0; géén antigenen; ii

Superovulatie: bepaalde hormonen toedienen bij een dier, waardoor er zo’n 10 tot 20 eicellen rijpen en vrijkomen
Kunstmatige Inseminatie (KI): het bewaren en verspreiden van spermacietjes (sperma speciale -> dat onderzocht is op kwaliteit, verdund en verdeeld wordt) inseminator brengt sperma in baarmoeder in met een buisje
embryo’s worden uitgespoeld en bekeken onder microscoop ->
ingebracht in baarmoeders van draagsters; Embryotransplantatie (ET) ->

Klonen: ongeslachtelijke voortplanting met maar één ouder
• Embryosplitsing; embryo in 4 of 5 stukjes snijden en ze dan invriezen of implanteren in draagster
• Kerntransplantatie; uiercel wordt over gebracht in leger eicel
hongerbehandeling; moeilijk -> &kost veel tijd

Recombinant-techniek; stukje DNA (of RNA) met informatie voor een gewenste eigenschap in het DNA van een ander organisme ingebouwd
transgeen individu (genetisch gemodificeerde organismen) ->

Celfusie; samensmelten van twee gewone cellen

Risico’s bij het maken van transgene organismen:
• als ’t ontsnapt verstoort evenwicht en veroorzaakt ecologische ramp
• voedsel gemaakt ervan is nieuw; kan allergische reacties opwekken
• organismen produceren goed in de Westerse wereld; Derde wereld komt nog verder achterop
• (gevoelens van angst / hoop)

[9]
Afweer: bescherming tegen voornamelijk ziekteverwekkers;
• productie giftige stoffen -> bacteriën
• maakt cellen kapot -> virussen
• voedingsstoffen afpakken -> kleine dieren
• maakt cellen kapot -> eencelligen
• voedingsstoffen afpakken -> schimmels

1e afweermechanisme; huid (binas 87A)
• hoornlaag, beschermt tegen:
o infecties
o beschadigingen
o uitdroging (gaat verdamping tegen)
• kiemlaag, beschermt tegen:
o UV, pigment
• lederhuid, beschermt tegen:
o opwarming
o waarneming+reageren
o haren
o zweten
o onderhuids bindweefsel, beschermt tegen:
o vet isoleert -> afkoeling

Warmbloedigen: constante lichaamstemperatuur, balans tussen:
• productie;
o stofwisseling
o activiteit
• afgifte;
o verdamping/zweten
o stroming
o weinig geleiding, water geleidt veel warmte) -> geleiding ( vet isoleert
o straling

2e afweermechanisme; slijmvlies
• slijmproducerende cellen
• trilhaarcellen ( transport)

activatie afweersysteem: -> 3e afweermechanisme; binnengedrongen ziekteverwekkers
• lymfeknopen
• beenmerg
• thymus
• milt
specifieke afweer tegen:
• lichaamsvreemde stoffen
• tegen 1 stof gericht
plek waar alle bloedcellen geproduceerd worden;
rode beenmerg,
• uiteinden pijpbeenderen
• wervels
• platte beenderen
• (schedel, bekken, ribben)

Fagocyten: aspecifieke afweer d.m.v. fagocytose
etter/snot -> Fagocyten + ziekteverwekkers sterven af ->
Granulocyt: kunnen bloed verlaten
etter/snot -> granulocyt + ziekteverwekkers sterven af ->
Monocyt: ontwikkelt zich tot macrofaag, blijft in het bloed
rol bij specifieke afweer! ->
Macrofaag ruimt dode lichaamcellen op. ->
Specifieke afweer: hoe herkent een lymfocyt een ziekteverwekker?
antigenen op celmembraan bestaan uit eiwitten -> ziekteverwekker
receptor die het antigen herkend -> lymfocyt (fagocyt)

Elk type receptoreiwit bindt zich aan slechts 1 type antigen
lichaamsvreemd antigen bindt aan o.a. macrofaag ->
Macrofaag: antigen presenterende cel (APC)
APC komt via lymfe + bloed naar lymfoïde organen (milt, thymus, beenmerg)

T-lymfocyten: thymus
lymfevatenstelsel: -> B-lymfocyten: lymfeklieren
• lymfevocht = weefselvocht
• vergelijkbaar met bloed:
• zonder rode bloedcellen,
• met witte bloedcellen
Activeren lymfocyt:
T-lymfocyt ontwikkelt zich tot:
• T-helpercel: geeft cytokinen af, stimuleren ontwikkeling van:
o Tc-cellen
o B-lymfocyten
• Tc-cel (cytoxische T-cel): verlaat lymfoïde organen & vernietigd alle geïnfecteerde lichaamcellen (herkend door APC antigen)
• T-geheugencellen: inactief bij infectie, herkennen antigenen bij volgende infectie
snellere afweer ->

B-lymfocyten ontwikkelt zich tot:
• plasmacellen
o immunoglobinen -> vormen antistoffen (eiwitten)
o elke = specifiek, maakt 1 type antistof
• B-geheugencellen

B-lymfocyt T-lymfocyt
Lymfeklieren Thymus
Doden door antistoffen Doden door gif
Verlaat bloedbaan niet Verlaat bloedbaan wel

Natuurlijke immunisatie: reactie op ziekteverwekkers
Kunstmatige immunisatie: spuit;
vaccin, actief, verzwakte ziekenverwekkers ->
serum, passief, antistoffen ->

* Als er in het bloed v/d acceptor geen antistoffen aanwezig zijn, tegen de antigenen v/d donor is er verlaagd risico.
Eventuele antistoffen in het bloed van de donor worden door de transfusie zo verdund dat ze geen schadelijke klontering veroorzaken.