Samenvatting blok 2 ANW

- Hoofdstuk 4 -
Biosfeer: Het bovenste deel van de aardkorst(± 100meter diep) en het onderste gedeelte van de atmosfeer (± 10km hoog) bevatten levende wezens. Dat deel van de aarde samen met zijn ‘bewoners’ noemt men biosfeer. (leven/schil)

1910 – Alfred Wegener, komt op het idee dat de continenten de Atlantische oceaan zich mogelijk horizontaal verplaatst hebben.
· Voormalige landbrug tussen Brazilië en Afrika
· Canada zelfde plooigebergte West-Europa
· Klimaatverandering

Paleontologen = bestuderen fossielen.
Paleoklimatologen = bestuderen vroegere klimaten.

Er waren tegenargumenten dat de aarde zou krimpen

Kuhn: in wetenschappelijke rustige periodes gaat de wetenschap uit van een bepaald patroon, volgens welke alle onderzoek gedaan wordt =paradigma.

Wegeners theorie: mobilisme, continentale drift, gepubliceerd in 1915.
-> volgens deze theorie zaten de continenten ooit aan elkaar vast. Na verloop van tijd zijn ze langzaam uit elkaar gedreven (horizontale beweging).
· Amerika en Afrika hebben dezelfde kustlijn.
· In Canada en West-Europa zelfde soort gebergten.
· Vroeger was er dezelfde dierenwereld in Europa en Amerika.
· Vroeger ander klimaat dan tegenwoordig

Verificatie = een theorie wordt aanvaard wanneer deze bevestigd wordt.
-> moeilijk om op deze manier de waarheid van de theorie vast te leggen.

Karl Popper’s theorie: Fixisme, gepubliceerd in de jaren ’30 van de 20e eeuw.
-> de Aarde beweegt alleen verticaal.
Falsificatie = Als er één bewijs is tegen de theorie, moet je de theorie verwerken.

Een alternatief paradigma -> Wetenschappelijke revolutie (Fixisme -> mobilisme)
- De filosoof Imre Lakatos: researchprogramma’s (onderzoeksmodellen)
· oude programma verworpen => nieuw en beter alternatief.
· moet alles verklaren wat de oude theorie verklaarde.
· onverwachte feiten kunnen voorspeld worden.
· Een deel van de feiten moet wetenschappelijk bevestigd worden.
=> dan is het mogelijk dat er twee theorie naast elkaar kunnen bestaan

Pas als fundamenten van de oude theorie door de feiten worden tegengesproken, wordt er op een ander researchprogramma overgegaan.
1968 – mobilisme algemeen verklaard.

Schollentektoniek (1968):
Aardkorst is vast =>
Onder de aardkorst bevindt zich de aardmantel -> veel minder vast gesteente.
onderkant aardemantel= Warm, naar boven toe -> afkoeling =>Convectiestromingen
De aardkorst drijft mee met convectiestromingen => verplaatsing aardkorst.
- Ons oppervlak is te verdelen in 6 grote schollen:
1. Amerika 4. India
2. Eurazië 5. De grote Oceaan
3. Afrika 6. Antarctica
3 soorten grenzen tussen schollen:
- Vulkanische activiteit. (Oceanische ruggen)
- Een schol schuift onder een andere schol. (Troggen) India/ Azië
- Schollen schuiven horizontaal langs elkaar. (Transformbreuken)
- Botsing tussen schollen.
- Schollen bewegen van elkaar af.

- §2 -
Aarde is 4,6 miljard jaar geleden ontstaan:
- Veel vulkanische activiteit => veel uitstoot van gas.
- Geen dampkring => Temperatuur nog niet stabiel.
- Geen zeeën of oceanen.
- Er vonden allerlei chemische reacties plaats op het aardoppervlak.
Eerste leven 3,5 miljard jaar geleden ontstaan:
-> Er was toen veel veranderd:
- Aardkorst was afgekoeld en gestold.
- Er waren oceanen ontstaan.
- Waterdamp (veroorzaakt door de vulkanen) was gecondenseerd.
- Er was een dampkring ontstaan.
Dampkring:
- Stikstof - Waterstof
- Waterdamp - Ammoniak
- Koolstofmono-oxide - Methaan
- Koolstofdioxide - Watersulfide

Eerste leven ontstaan in water -> Redelijk constant milieu, goede bescherming.
2,3 miljard jaar geleden -> Organismen produceren voor het eerste zuurstof
-> Zuurstof was een afvalproduct.
Cyanobacteriën konden zonne–energie vastleggen en ontstond zuurstof.

Dampkring:
· 78% Stikstof · 21% Zuurstof ·0,035% Koolstof

- Dampkring houdt de warmte vast -> sommige broeikasgassen reflecteren warmte.
- Damkring beschermt ons tegen inslagen van meteorieten. (snelheid verminderd)
- Schadelijke straling van de zon wordt onschadelijk gemaakt in de dampkring.
-> Ozonlaag
De atmosfeer is in miljarden jaren flink veranderd:

Waterkringloop: (Water beslaat in vloeibare vorm ¾ van aardoppervlak)
1. het verdampt van het land, uit de oceanen en planten en komt terecht in de atmosfeer.
2. Warme, vochtige lucht stijgt op, koelt af en vormt wolken.
3. Het komt terug op Aarde als neerslag.
4. Het water stroomt grotendeels terug naar de beginplek (Zee).

Energiekringloop:
- Deze kringloop is gekoppeld aan de waterkringloop.
- De ½ van zonnestraling die aardoppervlak bereikt -> helpt water te verdampen.
- Warmte wordt opgenomen, komt weer vrij wanneer de damp condenseert.
- Zonne-energie kan zo over grote afstanden worden getransporteerd.
- Zonne-energie gaat via de luchtstromingen naar elders.

Zuurstofkringloop: Organismen bestaan uit koolstof, waterstof, zuurstof, stikstof. Mens ademt zuurstof in, blaast koolstofdioxide uit.
Planten nemen koolstofdioxide op, d.m.v Fotosyntese => zetten ze zuurstof uit.
Mensen nemen Zuurstof weer op.

diffusie = verspreiden van een stof door een bepaalde ruimte.

Stikstofkringloop: (staat niet in het boek)
- In de stikstofkringloop nemen planten stikstof op.
- Dieren eten planten.
- Bij uitscheiden en afsterven komt de stikstof terug in de lucht en in het water.

Eerste geologische tijdschaal dateert uit 1900:
1. Gesteenten in de loop der tijd ontstaan: onderste=eerst/ bovenste = laatste.
2. Fossielen zijn versteende levensvormen die elkaar opgevolgd zijn.
3. Processen die nu het aardoppervlak vormen, waren vroeger ook zo.
4. Elke laag is een korte of lange periode al naar gelang de dikte van de laag.
( Zie tabel 3 boek)
IJstijd: Glacialen
Warme perioden: Interglacialen
James Hutton (1726-1796) => koude perioden (werd genegeerd)
Louis Agassiz (1807-1873) => IJstijd (werd eerst uitgelachen, later serieus genomen)
- De afgelopen 2.5 miljoen jaar => 7 ijstijden, afgewisseld door Interglacialen.
-> 10.000 jaar geleden laatste ijstijd.
- Verminderde intensiteit van zonnestralen.
- schommelingen van aardas.
- Wisselende baan van de Aarde om de zon
- De manier waarop de Aarde om haar eigen as draait.

Nederlands landschap gevormd gedurende het Pleistoceen en het Holoceen.
Gletsjergordel = Stuwwallen die bestaan uit keileem, ontstaat door landijs.
Tijdens ijstijden daalde de zeespiegel zo’n 150 meter.
-> emigratie van dieren die niet tegen de kou konden.
Het is mogelijk dat de ijstijden nog niet voorbij zijn:
- Tussen 700 en 1300 n.Chr. was er een erg warme periode.
- De periode tussen 1500 en 1700 wordt ook wel de kleine ijstijd genoemd.
- De temperatuur is in deze periode gestegen.

Zonnestelsel: Zon, 9 planeten, talloze planetoïden + kometen + meteoroïden.
Aardse planeten: Mercurius, Venus, Aarde en Mars.

Venus [1] Aarde [2] Mars [3]
Middellijn: 12756 km. Middellijn: 12102 km. Middellijn: 6786 km.
Godin van de Liefde God van de oorlog
Oppervlakte is rood
Bedekt met dik wolkendek Veel roest aanwezig
Dicht bij de zon Goede afstand Verst weg van Zon
Temp. Is hoog ± 450ºC ± 15ºC ± - 20ºC
Waterdamp Waterdamp IJs (+ vloeibaar water?)
Hoge luchtdruk (90x aarde) Hele lage luchtdruk (0,7x)
Wolken van Zwavelzuur Wolken m. dik van Water Stofwolken
Veel CO2 Veel O2 + N2 Veel CO2
Baansnelheid: 29,79 km/s Baansnelheid: 35,03 km/s Baansnelheid: 24,13 km/s

Aarde geschikt voor levende organismen:
- Er heerst een gematigd klimaat => ± 15ºC
- warmte wordt vastgehouden door koolstofdioxide in de atmosfeer.
- Er heerst een evenwicht van koolstofdioxide tussen aardkorst en dampkring.
- Bij vulkanische activiteit komt koolstofdioxide vrij
- Verwering verwijderd koolstofdioxide weer uit de dampkring.
Op Mars is er nauwelijks vulkanisme/ Venus staat te dicht bij de zon voor water.

James Lovelock - Gaia–hypothese -> Manier van denken => De aarde is een groot zelfregulerend geheel, een superorganisme.
-> Het leven zelf houdt de Aarde leefbaar.

De Neanderthaler:
- 150 000 jaar geleden ontstaan (Uit oude mensachtige van het geslacht Homo).
- het klimaat was de IJstijd.
- Landschap bestond uit open steppen en toendra’s
- Ze joegen op dieren die in open weide stonden.
- Het postuur van de Neanderthaler wijst dat ze aangepast waren op kou.
- Neanderthalers maakten gebruik van stenen werktuigen.
- Ze woonden in beschutte plekken bv. grotingangen en overhangende rotsen.
- Ze leefden in kleine groepen van ± 12 mensen.
Jongste fossiel Neanderthaler: 27.000 jaar oud => Moderne mens (Homo sapiens)
Theorieën:
1. Neanderthalers zijn overgegaan in de moderne mens, ze zijn niet uitgestorven.
2. Neanderthalers hebben op plaatsen met de moderne mens (voortplanting).
3. Neanderthalers en de moderne mens behoren tot twee verschillende
mensensoorten: Dus geen voortplanting.

Moderne mens
- De moderne mens is ontstaan in Afrika.
- Fossielen gevonden van 40.00 jaar oud.
- Leefden ook in de laatste ijstijd.

- Hoofdstuk 5 –
Tegenwoordig doet men veel studie naar volken die dezelfde leefwijze hadden als toen de moderne mens leefde als jager en verzamelaar.
- Er zijn door toedoen van Jagers en verzamelaars planten- en dierensoorten verdwenen => bijv. Holenbeer, mammoet en de reuzenbizon.
De vroegste landbouw en veeteelt:
1. - De eerste boeren hadden een nauwe band met de natuur.
- Ze verbouwden voedsel voor hun eigen familie.
- De boeren gingen van steen over in brons.
- Rond 700v.Chr. Werd brons vervangen door ijzer.
-> betere en sterkere ploegen.
- De bodem bleef vruchtbaar door mest van mensen, dieren en planten.
=> De kringloop was volledig.

2. – Soms werd er meer geproduceerd dan nodig was -> verhandeld.
- Steden waar kooplieden + handwerklieden vestigden (5000 jaar v.Chr.)
=> Economie bleef eeuwenlang gebaseerd op landbouw en huisnijverheid.
- Door ontbossing verdween de bovenste laag van de vruchtbare bodem.
- Overbegrazing -> vruchtbare woestijnen veranderden in woestijnen.
- Door vervoer van voedsel werd de kringloop doorbroken.
- Vraag naar metalen nam toe -> land en water werden aangetast.

James Watt(1776): Stoommachine
-> De ontwikkelingen gaan opeens in stroomversnelling. (industriële revolutie).
In de 16e en 17e wilde men de natuur gaan beheersen, regelen en controleren.
-> Francis Bacon: “Onderwerp de natuur door haar te gehoorzamen”.
Door de industriële revolutie werd er veel steenkool gebruikt.
Er kwamen ook betere werktuigen -> Boeren trokken naar de steden.
Fabriek => vuil, lawaaierig, gevaarlijk, loondienst, monotoon (lopende band)
Ø De steden werden dichtbevolkt en de steden zaten onder het as en roet.
Ontdekkingen:
- Faraday: Elektriciteit (1831)
- Morse: Telegraaflijnen (1840)
- Bell: telefoon (1876)
- Edison: grammofoonplaat (1878
- Edison: gloeilamp (1879)
- Eerste radiomuziek (1906)

Begin 20e eeuw => Dagelijks leven ingrijpend veranderd.
- Schaalverdeling is het gevolg => land wordt op ontgonnen en verdeeld (ruilverk.)

- De bevolking groeit enorm…
Robert Malthus(1766-1834): voedselproductie kan de behoefte niet bijhouden.
Wereldvoedselconferentie(1974): Over 10 jaar heeft iedereen nog genoeg voedsel.
-> Aan het eind van de 21e eeuw 800 mensen ondervoedt. => Voedsel ongelijk verdeeld over de wereld.

Aantekening Ozon:

CKV -> breken ozon af en tasten daarmee de ozonlaag aan
Ozon geeft bescherming tegen Ultraviolette straling.

- Spuitbussen: Wereldwijd verboden door de VN.
- Koelinstallaties: - In West-Europa goede wetgeving.
- Lekkende installaties op boten.
- Brandblussers: toegestaan
Auto’s, energiecentrales en industrie stoten zwaveldioxide + stikstofoxide uit.
zwaveldioxide+stikstofoxide + Water ->zwavelzuur+salpeterzuur.
ð Zure regen: tast water/ bodem/ industrie/ verkeer aan.
Ammoniak: levert grote bijdrage aan zure regen (vooral landbouw)

In de 17e eeuw: Natuur niet meer belangrijk, de mens als individu werd belangrijk.
Réne Descartes(1596-1650): grondlegger moderne filosofie (“ik denk dus ik besta”)
-> Hij trok alles in twijfel waar hij niet zeker van was.
Dualisme: Scheiding van ziel en lichaam.

Verlichting (18e eeuw): het verstand staat centraal
-> Wanneer de kennis toeneemt, maakt de mens ‘n grote stap vooruit.
Mensen gingen streven naar vooruitgang: - Veel technische uitvindingen.
- mensen raken verder van de natuur.
Rousseau(1712-1778): Beschouwt het streven als vreemdeling voor zichzelf.
-> Door zijn filosofie gaan meer mensen zich interesseren in de natuur.

Mensen worden milieubewuster:
- 1899:1e Nederlandse vereeniging tot bescherming van vogels (vogelbescherming).
- 1905: Natuurmonumenten
- Na WO2 wilde vooral de jonge generatie de wereld positief veranderen.
- 1919: kiesrecht (1919 voor vrouwen.JJ)
- 1970: sterke feministische beweging, vrouwen vechten voor gelijke kansen.JJ
- 1961: Wereld natuur fonds
- 1971: Milieudefensie + Greenpeace

- 1972: Club van Rome – De grenzen aan de groei
-> Voorspelende uitspraken over de groei (binnen 100 jaar zijn de grenzen bereikt.)
Conclusies schokten de wereld -> veel mensen zagen het einde nabij.
- Er kwamen wetten om milieuvervuiling tegen te gaan.
- Men probeerde bevolkingsgroei te remmen. (met name in de ontwikkelingslanden)
Toen bleek dat het allemaal niet zo ernstig was als voorspeld -> alles stopte.
1992: De grenzen nabij: Nog genoeg olie tot 2031 en genoeg gas tot 2050.

1900: Arrhenius ->Koolstofdioxide en waterdamp houden zonnewarmte vast.
Aantekening Broeikaseffect:
Broeikaseffect: nuttig -> dankzij dit is leven mogelijk (± 50ºC temperatuurstijging.)
-> versterkte broeikaseffect: extra temperatuurstijging van 1 -> 5ºC.
Oorzaken: - Zonnecyclus: We gaan naar een warmere periode, zon wordt actiever. - Mens: Productie van broeigassen (koolstof, methaan, waterdioxide)
Schade Milieu: Nauwelijks
- meer woestijnvorming (-)
- meer wetland (moeras) (++)
- extremer klimaat (-)
- zeespiegel stijging
Schade economie: zeer groot
De ontwikkelingslanden zullen door het broeikaseffect waarschijnlijk het meest in de problemen komen. -> Geen geld maatregelen te nemen. (verschillen rijk/ arm)

1997:Protocol gesloten door de industrielanden.
-> koolstofdioxide uitstoot moet met 5%verminderd zijn in 2010
- minder energie/ duurzame energie.
- Rookgas uit fabrieken en energiecentrales te halen.
- Ontbossing tegen te gaan.
Amerika wil niet meedoen aan protocol -> Om de negatieve gevolgen voor Amerika.
Conferenties:
[1972] Stockholm-conferentie: Reactie op het rapport van de Club van Rome.

[1992] De UNCED-conferentie (Rio de Janeiro): Milieu & ontwikkeling, biodiversiteit
- 162 landen ondertekenen verdrag om biodiversiteit op aarde te berschermen.
-> Convention on biological Diversity (CBD)

[1997] Klimaatconferentie (Kyoto): Klimaatsverandering door verst. Broeikaseffect.
- Veel landen uit Europa vinden dat koolstofdioxide-uitstoot omlaag moet.
- Amerikanen en ontwikkelingslanden niet
=> uiteindelijk tekenen 84 landen, ook de VS en ontwikkelingslanden. ->
-- Verplicht industrielanden tot een vermindering van 5% van hun broeikasgassen. --
2001: VS wil uit het protocol omdat ze vinden dat hun uitstoot
voldoende gecompenseerd wordt door hun bossen.

[2001] 180 landen bereiken een akkoord, zonder de VS.

[2002] VN-top/ Vervolg 1992 (Rio de janeiro): milieu en armoede centraal
- VS is grote vervuiler/ World trade organisation (WTO).
-> Uiteindelijk heeft de conferentie niet veel opgeleverd.

Hoofdstuk 6 –
Biotechnologie: Technieken waarbij levende organismen worden gebruikt om producten te maken.((Goede) eigenschappen van een organisme aanpassen.)

- Klassieke biotechnologie: Selecteren van genen door middel van kruising(planten)/ fokprogramma’s (dieren) – het selecteren van genen.
- Moderne biotechnologie: Gericht veranderen van DNA in de genen van een organisme met doel veranderingen aan te brengen in fenotype (uiterlijk, gedrag,)

Klassieke biotechnologie: Moderne biotechnologie:
- brouwen van bier Planten beter bestand gemaakt tegen droogte, koude ziekteverwerkers.
- maken van kaas en yoghurt uit melk Klonen van een schaap, Dolly.
- brood en wijn uit gist

Aantekening klonen:

bezwaren: - het is onnatuurlijk.- Het is duur.- Veel mislukkelingen.- Dieren zijn vaak niet gezond.Voorstanders: - opbrengst van dieren vergroting.- je kunt er veel geld mee verdienen.- gekloonde dieren kunnen medicijnen maken tegen allerlei ziektes.
-
- Er zijn 6 miljard basen nodig om de mens te coderen.
- In het levensstadium ‘bevruchte eicel’ kan je een nieuw gen inbrengen.
- Transgeen dier: dier met een gen van een ander soort organisme.
- Factor 9: behandeling hemofiele mensen.
AAD: tegen erfelijke en dode longziekte.

Er komen veel milieuschadelijke stoffen in ‘t milieu ->Ammoniak, auto’s, fabrieken.
Overheid zoekt oplossing ->vervuiler betaalt ->milieunormen vastgesteld.
- Veel schadelijk afval wordt geloosd in de derde wereld landen.

De 3e wereld landen, zijn een belangrijk uitzetgebied voor de westerse landen.
- Gebruiken grond om producten te verbouwen voor het westen -> zelf minder.

- De westerse landen zorgen voor milieuvervuiling. De derde wereld landen zijn daar de dupe van omdat alles daar wordt neergezet, zoals gevaarlijke fabrieken.
In de 3e wereld landen in milieuvervuiling niet erg belangrijk -> ondervoeding enz.
Er speelt ook nog mee dat er corrupte bestuurders in 3e wereld aan de macht zijn.
De natuurbescherming heeft ervoor gezorgd dat de Masai hun grond kwijt is geraakt aan het plaatsen van natuurparken voor toeristen.
Regenwoud:
- Rijke landen gebruiken hardhout voor bv. Meubels, 3e wereld verdient eraan.
-> gaat ten koste van het milieu
- koolstofdioxide wordt niet meer opgenomen -> broeikaseffect.
- Malariamug krijgt meer kans zich te verspreiden.
- Het aantal soorten organismen neemt af, biodiversiteit neemt af.
- Medische kennis gaat verloren, aantal planten neemt af.

Geloof in de techniek, wat begon bij de verlichting, werkt vaak averechts:
- de ‘schone auto’ is eigenlijk niet echt schoon.
- Door overmatige consumptie van vlees moeten er veel dieren gefokt worden. De dieren kunnen het meest efficiënt in de bio-industrie worden gehouden. Hier is het besmettingsgevaar erg groot, dier wordt verworpen als product.
- Milieufilosofen willen dat de moderne westerse levensstijl veranderd.

Energiebronnen als aardolie, gas en kolen zijn energiebronnen die opraken.
-> Duurzame energie: zon, wind, stromend water, nieuwe biomassa.
- In Brazilië rijden 4 miljoen auto’s op alcohol
-> vergisting van suikerriet.
- In frankrijk wil men biodiesel gaan verbouwen.
-> koolzaad te gaan verbouwen.
- In Engeland wil men algen gaan verbranden om elektriciteit te leveren.
-> algen kweken in rioolwater.

Biobrandstof -> Een duurzame energiebron die andere niet-duurzame energiebronnen kunnen vervangen.

De niet-geïndustrialiseerde landen willen zich nu ook gaan ontwikkelen.
-> maar de rijke landen willen dat dit nu wel op een duurzame manier gaat.
-> Kost veel geld.

De ongelijkheid tussen industrielanden en de rest van de wereld = 9:1.

Duurzame ontwikkeling: Werken aan 2 kanten: de armoede en de rijkdom verminderen.

Kernenergie:
Voordelen: J Nadelen: L
De energiebron raakt niet op. Er komt radioactieve straling vrij:- daarmee kan men organismen aantasten of zelfs doden.
Er komt geen koolstofdioxide vrij. Kernafval dat ontstaat blijft ± 200 000 jaar radioactief.
Levert geen bijdrage aan versterkte broeikaseffect. Als kernafval vervoert moet worden is het vaak een erg gevaarlijke reis.
Opwerken veroorzaakt meer vervuiling dan wanneer het wordt opgeslagen.
Veel ongelukken in kerncentrales.

In Nederland zijn 2 kerncentrales: Brossele en Doddewaard (laatste al gesloten.)

Kernenergie wordt verder gebruikt voor:
- maken van röntgenfoto’s, scans of bestralen kankergezwellen.
- Producten langer houdbaar te maken.
- Bestrijding van insecten.