INHOUD
Inleiding
Wat is Schizofrenie?
Geschiedenis
Vóórkomen van schizofrenie
Bijzondere ervaringen bij schizofrenie
Wat is een psychose?
Psychose en psychotische verschijnselen
Oorzaken van een psychose
Wat maakt iemand mee in een psychose?
Wat zijn de symptomen van schizofrenie?
Symptoomdimensies
Positieve symptomen of realiteitsvertekening
Desorganisatiesymptomen
Negatieve symptomen
Manische symptomen of psychomotore opwinding
Depressieve symptomen
Wat is de oorzaak van schizofrenie?
Erfelijkheid
Omgevingsfactoren
Structurele afwijkingen in de hersenen
Stoornis in de neurale circuits
Interne monitoring

Inleiding

Op het moment dat in de klas aan ons uitleg werd gegeven over het profielwerkstuk, wist ik al vrij snel in welke richting ik wilde zoeken naar een interessant onderwerp. Ik wilde iets doen met mijn belangstelling voor de psychologie en psychiatrie en met mijn wens om in de toekomst te werken met mensen met een psychische stoornis of met gedetineerden. Als ik het kan, zou ik graag forensische psychologie studeren. Weliswaar moet dit dan doen via een omweg, gezien mijn Havo opleiding.
Bij het zoeken naar een interessant biologisch en psychologisch onderwerp kwam ik al snel terecht bij Schizofrenie, een ziekte van de hersenen. Voor mij is dit extra interessant, omdat bij een oudoom van mij (de broer van mijn opa) de diagnose schizofrenie is gesteld en dit voor de desbetreffende gezinsleden een behoorlijke impact heeft gehad.
Aanvankelijk deed ik het profielwerkstuk samen met Margriet, maar omdat zij op een nogal laat tijdstip aangaf met de samenwerking te willen stoppen, heb ik het profielwerkstuk alleen verder voorbereid. Het gedeelte dat Margriet zou doen heb ik als laatste geschreven en tussen mijn hoofdstukken gevoegd.
Ik heb eerst allemaal literatuur verzameld over het onderwerp en een raamwerk gemaakt van de onderdelen, die ik aan de orde wilde laten komen. Ik heb mij verschillende deelvragen gesteld, waarop ik in verschillende hoofdstukken antwoord op geef. Ter ondersteuning heb ik gezocht naar afbeeldingen, die betrekking hebben op de hersenwerking. Dit viel niet mee, omdat veel plaatjes te ingewikkeld zijn voor een leek!
Uitgaande van het raamwerk met deelvragen, heb ik mijn presentatie gezet in Powerpoint.
Al met al heb ik er veel tijd aan besteed en ben ik tevreden met het feit dat ik meer over dit onderwerp te weten ben gekomen.

Wat is Schizofrenie?

Geschiedenis
Eugen Bleuler (1908), een van de grondleggers van de psychiatrie, heeft de term schizofrenie bedacht. Het woord stamt af van de Griekse woorden schizein (splijten) en phrèn (gevoel, verstand). Als je schizofrenie dus letterlijk zou vertalen, zou je het vertalen als ‘gespleten geest’. En juist deze vertaling leverde in het verleden veel misverstanden op over de ziekte. Want vaak dacht men ten onrechte dat je bij schizofrenie een gespleten geest of een dubbele persoonlijkheid hebt.
Maar niet alleen over de inhoud van de ziekte, maar ook over de oorzaken van schizofrenie bestonden onjuiste veronderstellingen: men ging er vroeger vaak vanuit dat je schizofreen bent geworden door schokkende gebeurtenissen uit je jeugd of omdat je moeder je teveel heeft verwend of zelfs dat je bezeten bent door de duivel.
Geen van deze meningen is waar. Schizofreen heeft niets te maken met factoren van buitenaf. Schizofrenie is een ziekte van de hersenen. In de hersenen bevinden zich het gevoelsleven, de wil, het denken, het waarnemen en het begrijpen van onze wereld. Ook het maken van plannen, het sturen van onze handelingen, het regelen van onze bewegingen en activiteiten en het oplossen van problemen, zijn taken van de hersenen. Bij schizofrenie kunnen al deze functies in meerdere of mindere mate zijn bemoeilijkt. En als die functies zijn bemoeilijkt levert juist dat de kenmerken op die horen bij schizofreen gedrag, waar ik later op in zal gaan.

Vóórkomen van schizofrenie
Schizofrenie komt meestal tot uiting tussen de 15 en 35 jaar. De beginleeftijd is gemiddeld 25 jaar, waarbij bij mannen vaak de ziekte gemiddeld iets eerder optreedt dan bij vrouwen. Bij uitzondering kan schizofrenie ook beginnen op jongere of oudere leeftijd (vanaf ongeveer 10 jaar tot ongeveer 60 jaar).
Schizofrenie komt eigenlijk best wel vaak voor: ongeveer 1 op de 100 mensen krijgt schizofrenie. In Nederland lopen er dan ook zo’n 100.000 mensen met schizofrenie, waarvan slechts een klein aantal te maken krijgt met een langdurige opname in een psychiatrisch ziekenhuis. Daarnaast leidt een onbekend aantal een zwervend bestaan en heeft geen hulp. Ertussen zit dus een grote groep die op onregelmatige momenten contact heeft met de hulpverlening.
Dit wijst erop dat de hulpverlening slecht is aangesloten op de behoeften van de patiënten en dat zorgvernieuwing van groot belang is. Het is belangrijk dat de hulpverlening aan mensen met schizofrenie verbetert en beter aansluit op hun problemen en hun behoeften.

Bijzondere ervaringen bij schizofrenie
Van tijd tot tijd hebben mensen met schizofrenie bijzondere ervaringen. Dit treedt dus niet de gehele tijd op, maar komen bij pieken tot uiting.
Het kan voorkomen dat zij waanideeën hebben. Dat wil zeggen dat zij dan vreemde denkbeelden hebben, die niet overeenkomen met de werkelijkheid. Deze denkbeelden zij niet door de ‘normale’ buitenwereld te volgen.
Ook kunnen zij last hebben van hallucinaties, zoals het horen van stemmen.
Zij kunnen visioenen hebben en zeer ongewone gevoelens gewaarworden.

Voor hen is dit op dat moment een werkelijkheid en ze kunnen niet geloven dat dit om een bijzondere toestand gaat, die door een ziekte wordt veroorzaakt. Deze geestestoestand wordt een psychose genoemd. Ik zal hier in een apart hoofdstuk op terugkomen.
De bovengenoemde verschijnselen worden psychotische verschijnselen genoemd en de periode waarin deze verschijnselen optreden wordt een psychotische episode genoemd.
Vaak wordt schizofrenie herkend aan de eerste psychotische episode. Terugkijkend naar de periode voor de eerste psychotische episode zijn er vaak al wel enkele voortekenen van de ziekte geweest, zoals terugtrekking uit contact met anderen, een haperende communicatie, verwarde gedachtegang, concentratieproblemen en dalende schoolprestaties. Ik zal hier nader op ingaan in het hoofdstuk Symptomen van Schizofrenie.
Op dit moment wordt veel onderzoek gedaan naar vroegtijdige herkenning van voortekenen, omdat het belangrijk is de behandeling zo vroeg mogelijk te starten.

Wat is een psychose?
Zoals ik al eerder heb geschreven heeft een schizofreniepatiënt bijzondere ervaringen en belevingen. Deze treden niet voortdurend op, maar in een bepaalde periode. Een dergelijke periode wordt een psychose genoemd, terwijl de daarbij behorende verschijnselen de psychotische verschijnselen worden genoemd.

Psychose en psychotische verschijnselen
In zal nu verder uit gaan leggen wat een psychose nu precies is en daarop aansluitend de meest kenmerkende verschijnselen kort beschrijven.
Het is belangrijk om het misverstand weg te nemen dat een psychose een ziekte is. Dat is zeker niet het geval. Het is een psychische toestand waarin een persoon verkeert. Een psychose is een toestand waarbij het beleven, het begrijpen en het waarnemen van de werkelijkheid, van je omgeving, maar vooral van jezelf, je eigen gedachten en gevoelens, duidelijk veranderd is. Deze verandering leidt tot een minder goede aanpassing aan de omgeving. Je reageert anders op mensen en omstandigheden. Je spreekt dan van een gestoorde beleving van de werkelijkheid: iemand die een psychose heeft vat de werkelijkheid en zichzelf heel anders op dan hij onder normale omstandigheden zou doen. Ook begrijpt hij op zo’n moment vaak niet de rol en de bedoelingen van andere mensen.

De psychotische verschijnselen worden door mij in een aparte deelvraag “wat zijn de symptomen die optreden bij schizofrenie” uitgebreid uitgewerkt. Hieronder wil ik alleen in het kort de meest duidelijke psychotische verschijnselen toelichten.
S Wanen: dit zijn overtuigingen die niet stroken met de werkelijkheid, maar waaraan opvallend hardnekkig wordt vastgehouden. Ik zal hiervan een voorbeeld geven: iemand denkt dat zijn bovenbuurvrouw hem met laserstralen bewerkt, waardoor zijn gedachten worden beïnvloed. Of iemand is er van overtuigd dat hij door de ozonlaag is geland op de aarde om een speciale missie te volbrengen in opdracht van een buitenaardse beschaving.
S Hallucinaties: dit zijn zintuiglijke waarnemingen zonder bijbehorende prikkel uit de omgeving of eigen lichaam. Ook dit verschijnsel zal ik toelichten met enkele voorbeelden: iemand hoort een stem (een zintuiglijke waarneming) die zijn doen en laten becommentarieert of die hem opdrachten geeft om uit te voeren ( de werkelijke prikkel uit de omgeving, namelijk de stem, ontbreekt). Of iemand ziet een eigenaardig lichtschijnsel uit ogen van sommige mensen stralen. Of iemand voelt een bromvlieg in zijn schedel rondvliegen.
Onsamenhangende spraak: als iemand een psychose heeft is het praten van hem niet meer te begrijpen. Dit komt omdat hij voortdurend overspringt op andere onderwerpen, de zinsbouw door elkaar haalt en zelfverzonnen woorden begint te gebruiken. Vaak ontbreekt de lijn in een verhaal en herhaalt hij telkens brokstukken van zinnen.
Chaotisch of catatoon gedrag: bij chaotisch gedrag is in het doen en laten van een patiënt geen lijn te ontdekken. Hij handelt volkomen doelloos en ongericht. Bij catatoon gedrag is vooral de zinloze herhalingen van een beweging of handeling kenmerkend of de verstarde houdingen of juist ongerichte en doellze motorisch opwinding (bijvoorbeeld: fladderen met de handen)

Oorzaken van een psychose
Ik ga nu nader in op de mogelijk oorzaken van een psychose.
Een psychose wordt veroorzaakt door een stoornis in de signaalverwerking in de hersenen. Normaal vindt er een prikkel plaats in de hersenen, de hersenen verwerken het signaal (de prikkel en reageert met een prikkel terug, waarbij er tevens een feedback plaatsvindt om de reagerende prikkel eventueel bij te sturen. Dit mechanisme in de hersenen is dan verstoord. Deze stoornis in de signaalverwerking in de hersenen kan door verschillende oorzaken worden bewerkstelligd:
drugs
bepaalde vormen van epilepsie
hersentumoren en andere ziekten die de hersenfunctie aantasten
ook is gebleken dat langdurige afzondering in een extreem prikkelarme omgeving ook bij gezonde mensen een psychose kan veroorzaken
sommige mensen krijgen psychotische verschijnselen van voorbijgaande aard bij extreem psychologische stress
In feite kan iedereen in een psychose worden gebracht door middel van de drug LSD. Maar een dergelijke psychose is weer voorbij op het moment dat de drug is uitgewerkt, hoewel sommige mensen nog wel lang last kunnen hebben van naverschijnselen zoals flashbacks en een leeg gevoel.
Bovenstaand wordt de oorzaken van een psychose in het algemeen genoemd, maar bij schizofrenie ontstaat de psychose echter niet door een invloed van buitenaf, maar waarschijnlijk door gebrekkig of anders functioneren van bepaalde neurale circuits. Dit werk ik verder uit in mijn hoofdstuk: oorzaken van schizofrenie.
Drugsgebruik kan overigens wel het ontstaan van psychotische verschijnselen bij schizofrenie vervroegd uitlokken en de verschijnselen versterken..

Wat maakt iemand mee in een psychose?
Het belangrijkste is dat iemand in een psychose meestal de werkelijkheid op een heel andere manier waarneemt. En direct daaraan gekoppeld is het feit dat iemand zelf vaak denkt dat er niets aan de hand is. Dat heet gebrek aan ziektebesef.
Hij kan stemmen horen die hem opdrachten geven of die zijn doen en laten van commentaar voorzien. Hij ziet dingen die andere mensen niet zien, zoals lichtschijnsels. Hij kan in een psychose gewone alledaagse gebeurtenissen totaal anders opvatten. Hij kan dan erg geboeid raken door schijnbaar toevallige gebeurtenissen en hij voelt aan dat daar verborgen samenhangen tussen moeten bestaan en gaat daar dan koortsachtig naar opzoek. Daardoor kan hij erg achterdochtig worden. Dit kan zelfs sterk bedreigende vormen aannemen. Het kan bijvoorbeeld zo zijn dat iemand in een psychose twee mensen aan de overkant van de straat ziet die elkaar een hand geven. In zijn ogen doen ze dat niet zomaar, maar hij weet plotseling zeker dat ze net hebben afgesproken dat ze hem willen vermoorden. Een toevallige gebeurtenis die aanvankelijk voor hem een fascinerende samenhang vertoonde, kan dus plotseling omslaan in een angstaanjagende en bedreigende samenzwering tegen hem. En dit gebeurt niet bij een enkele gebeurtenis, maar bij vele gebeurtenissen. En dergelijke verklaringen voor de samenhangen van gebeurtenissen hebben een enorme overtuigingskracht en niets of niemand kan hem op andere gedachten brengen.
Tijdens een psychose kan iemand van het ene uiterste van gevoel in het ander uiterste terechtkomen: op het ene moment denkt hij dat hij de hele wereld aankan en in het middelpunt van het heelal staat als uitverkorene, maar op het andere moment kan dit heel gemakkelijk omslaan naar een gevoel van bedreiging, waarin hij ervan overtuigd is dat men hem wil vermoorden en dat hij wordt gevolgd en afgeluisterd.
Tijdens de psychose wordt iemand overspoeld door overrompelende emoties, zoals angst, gevoelens van eenzaamheid, gelukzalige gevoelens, opwinding en dadendrang. En dat kan soms leiden tot gevaarlijke situaties. Omdat de emoties zo heftig zijn, kan het zijn dat iemand gevaar of risico minder goed kan inschatten.
Het probleem voor de hulpverlener is dat de mensen met schizofrenie in een psychose een gebrek aan ziektebesef hebben. Ze willen niet geholpen worden want ze kunnen het zelf allemaal oplossen en willen geen medicijnen innemen. En dat maakt de vooruitzichten voor deze mensen ongunstig.

Wat zijn de symptomen van schizofrenie?

Schizofrenie is heel lastig te herkennen. Dat komt omdat de symptomen (de verschijnselen) die bij schizofrenie kunnen optreden, ook kunnen voorkomen bij andere psychische aandoeningen. Schizofrenie is namelijk niet een eenvoudige ziekte met één bepaalde uitingsvorm en een vast beloop. Daarom is het niet mogelijk om één kenmerkend symptoom van schizofrenie te noemen. Eerder zijn er vaak wisselende en variabele symptomen binnen een bepaald spectrum, het schizofrene spectrum genoemd. Psychische aandoeningen die veel symptomen gemeen hebben met schizofrenie wordt daarom schizofrene-spectrumstoornissen genoemd.
Bij schizofrenie treden de verschillende symptomen gedurende bepaalde perioden op en verdwijnen vervolgens weer om vervolgens plaats te maken voor andere symptomen. Dat maakt het herkennen van schizofrenie lastig. De achtergronden van de symptomen van schizofrenie kent men nog niet voldoende om het optreden van de symptomen te kunnen begrijpen of zelfs te kunnen voorspellen. Wel wordt het langzamerhand duidelijker hoe de symptomen te maken kunnen hebben met de wijze waarop de hersenen werken en wat er hierin kan misgaan.

Symptoomdimensies
Men kan bij schizofrenie symptomen onderscheiden die bij elkaar horen. En men denkt dat de oorzaak van de verschillende groepen bij elkaar horende symptomen ieder op zich op een andere wijze in de hersenen ontstaat. De groep van symptomen komen vaak, maar wel in wisselende combinaties voor. Zo’n groep van symptomen wordt een symptoomdimensie genoemd. En bij schizofrenie zijn vijf symptoomdimensies te onderscheiden:
T positieve symptomen of realiteisvertekening
T desorganisatiesymptomen
negatieve symptomen of psychomotore armoede
manische symptomen of psychomotore opwinding
depressieve symptomen

Ik ga nu de verschillende symptoomdimensies per dimensie uitleggen, waarbij ik het accent leg op de positieve symptomen, omdat zij het meest duidelijk aanwezig zijn.

Positieve symptomen of realiteitsvertekening
De positieve symptomen worden ook wel psychotische verschijnselen genoemd, omdat deze alleen optreden tijdens een psychose. Met ‘positief’ wordt hier bedoeld dat deze symptomen duidelijk aanwezig zijn. De andere benaming is ‘realiteitsvertekening’ omdat de symptomen te maken hebben met een vertekende ervaring van de werkelijkheid.
De volgende positieve symptomen kunnen optreden:
hallucinaties
wanen
waanwaarnemingen en waanstemming

Hallucinaties zijn zintuiglijke waarnemingen zonder dat deze worden opgewekt door een daarmee overeenkomende prikkel.
Er zijn verschillende soorten hallucinaties:
auditief (gehoor)
visueel (zien)
dissociatief (gecombineerd)
olfactorisch (reuk)
tactiel (tastzin)
haptisch Lichamelijk)
Bij auditieve hallucinaties worden er geluiden, gefluister en stemmen waargenomen. Iemand zit bijvoorbeeld alleen een kamer en hoort zijn naam roepen. Of iemand kan zijn werk nauwelijks doen, omdat stemmen in hem voortdurend commentaar geven. Ook kan een stem opdrachten geven, waaraan door de patiënt gehoor gegeven moet worden.
Een patiënt kan de stem van buitenaf horen, maar ook vanuit andere lichaamsdelen, zoals bijvoorbeeld een schouder. De stem praat tegen de patiënt, maar kan ook over hem praten en sommige mensen gaan onwillekeurig hardop tegen de stemmen praten, waarbij hij dan soms verwensingen uitroept.
Meestal is datgene wat de stemmen zeggen negatief, maar soms kan het ook bemoedigend zijn.
Overigens kunnen mensen die niet psychotisch zijn ook hallucinaties ervaren. Deze duren dan echter maar kort en zijn niet storend bij en dagelijkse doen en laten.
Visuele hallucinaties komen veel minder vaak voor bij schizofrenie. Wel komt het vaak voor bij een psychose door drugs of lichamelijke ziekte (epilepsie, koortsende ziekten). Heet kan gaan om vormloze lichtverschijnselen, schaduwen, maar ook om gestalten, vormen of dieren.
Soms gaat de visuele hallucinatie gepaard met andere zintuiglijke ervaringen, zoals geluiden. Dan spreekt men van dissociatieve hallucinaties.
Olfactorische hallucinaties of reukhallucinaties zijn hallucinaties van een geur en meestal van een stank, bijvoorbeeld gas, rottingsgeur. Vaak is er een waan verbonden met deze hallucinatie. Bijvoorbeeld de waan dat er gas onder de deur naar binnen komt.

Reukhallucinaties komen ook vaak voor bij bepaalde vormen van epilepsie.
Tactiele hallucinaties zijn hallucinaties van de tastzintuigen. Men voelt bijvoorbeeld beestjes over het lichaam lopen. Ook aan deze hallucinatie is vaak een waan verbonden, bijvoorbeeld een parasietenwaan of een waan over geesten.
Haptische hallucinaties zijn gewaarwordingen aan en in het lichaam en zijn vaak nogal merkwaardig. Zij komen vrijwel alleen bij schizofrenie voor en liggen eigenlijk in het grensgebied tussen hallucinaties en wanen.
Men voelt bijvoorbeeld dat men door onzichtbare handen wordt beetgepakt en weggeduwd of men voelt dat torren zich een weg knagen door de ingewanden.

De tweede groep positieve symptomen van schizofrenie zijn Wanen.
Wanen zijn overtuigingen die niet stroken met de werkelijkheid, maar waaraan toch hardnekkig wordt vastgehouden. Omdat het niet altijd makkelijk is vast te stellen of een overtuiging juist of onjuist is heeft zijn de wanen ingedeeld in niet-bizarre wanen en bizarre wanen.
Niet- bizarre wanen zijn wanen die in principe waar kunnen zijn, ook al lijkt het onwaarschijnlijk. Er bestaat een lange lijst van niet bizarre wanen, maar het voert te ver om deze allemaal apart te bespreken Ik licht er enkelen uit. Zo bestaat er een betrekkingswaan en komen vaak voor. Betrekkingswaan is de vaste overtuiging dat een bepaalde toevallige gebeurtenis in de buitenwereld betrekking heeft op jou. Zo kan iemand bijvoorbeeld denken dat er op de radio of in de krant boodschappen worden uitgezonden die speciaal voor hem zijn bedoeld. Een voorloper van de betrekkingswaan is het betrekkingsidee en komt bij iedereen wel eens voor. Je kan het idee hebben dat iedereen op je let en dat je bekeken wordt. Je kan echter dan wel onderscheiden dat het niet werkelijk zo is.
Een ander niet bizarre waan is paranoïde waan: deze waan is gebaseerd op achterdocht. Een voorbeeld is vergiftigingswaan of achtervolgingswaan.

Bizarre wanen zijn wanen die onmogelijk waar kunnen zijn. Een groep van wanen die hieronder valt is beïnvloedings- en controlewanen en komen vaak voor bij schizofrenie. Bij deze waan denkt een patiënt dat hij letterlijk en heel direct onder invloed staat van een vreemde macht of kracht. De eigen wil is overgenomen door die hogere macht, die maakt dat hij zich een robot voelt. Hij ervaart dat zijn gedachten kunnen worden gelezen en worden uitgezonden zodat iedereen ze kent. Gedachten kunnen plotseling worden onderbroken (gedachtestops) of in het hoofd blijven echoën.

De derde groep positieve symptomen van schizofrenie is Waanwaarnemingen en waanstemming. Deze groep is moeilijk te onderscheiden van de wanen. Maar bij wanen gaat het meestal om een al uitgewerkt idee en overtuiging, terwijl bij een waanwaarneming het meer gaat om de interpretatie van een bepaalde gebeurtenis, die op dat moment plaatsvindt. Ik wil dit aan de hand van een voorbeeld toelichten. Een man ziet de postbode lopen met een puntig pakje in zijn handen. Op dat moment weet hij het in een flits zeker: het is de vermomde huurmoordenaar die hem in opdracht van de maffia komt vermoorden. In paniek vlucht hij naar het volkstuinhuisje van zijn ouders. Daar wordt hij door de politie, die door zijn moeder is ingeschakeld, in verwilderde toestand gevonden. Hij had het huisje dichtgespijkerd en door een kier had hij nog vele donkere gestalten in de struiken gezien die naar hem op zoek waren.

Desorganisatiesymptomen
Desorganisatiesymptomen kunnen optreden tijdens de psychose, maar kunnen ook nog aanwezig zijn als de hallucinaties en wanen zijn verdwenen.
Er zijn drie desorganisatiesymptomen te onderscheiden:
onsamenhangende spraak
chaotisch gedrag
ongepaste emoties
De onsamenhangende spraak is het belangrijkste symptoom van desorganisatie: in een ernstige vorm is de patiënt helemaal niet te begrijpen. Dat komt door de voortdurende oversprongen naar andere onderwerpen, de kromme zinsbouw, de zelfverzonnnen woorden en de haperingen. In minder ernstige vorm is er sprake van een enorme wijdlopigheid, waarbij hij niet to-the-point kan komen.
Chaotisch gedrag: er is een desorganisatie in het handelen en de activiteiten en kan zeker in een ernstige vorm tot grote problemen leiden in het dagelijks leven. Het handelen is volkomen ongericht en doelloos. Vaak gaat dit gepaard met abnormale beweeglijkheid, catatonie genaamd. Er kan dan sprake zijn van verstarde houdingen of juist opwinding.
Bij het chaotisch gedrag hoort ook een chaotisch denken: er zit geen enkele structuur in het denkproces en bij onderzoek bij schizofreniepatiënten is gebleken dat zij dan moeite hebben om handelingen van tevoren te overdenken.
Ongepaste emoties: emoties sluiten niet aan bij de situatie. Dat kan betekenen dat iemand grapjes maakt over ernstige zaken of dat iemand zich overdreven opgewonden gedraagt met allerlei poses die niet passen bij de (gewone) situatie.

Door een dergelijk gedrag komen mensen met schizofrenie soms vreemd en excentriek over bij anderen.

Negatieve symptomen
Men gebruikt de term negatief, omdat ermee wordt aangegeven dat er iets ontbreekt. Gedrag dat je zou verwachten is er niet. De patiënt met negatieve symptomen voelt zich leeg, heeft weinig energie en heeft weinig interesse voor zijn omgeving. Soms zit hij urenlang doelloos in een stoel. De negatieve symptomen vallen niet onder de symptomen van een psychose, in tegen stelling van de positieve symptomen en de desorganisatiesymptomen. Meestal vallen de negatieve symptomen pas op wanneer de psychose voorbij is. Tot voor kort kon er weinig aan de negatieve symptomen worden gedaan. Maar tegenwoordig kunnen ze medicamenteus worden aangepakt met antipsychotica.

Manische symptomen of psychomotore opwinding
Manische symptomen worden gekenmerkt door overdreven, ontremd gedrag, dadendrang, spreekdrang, afleidbaarheid, slapeloosheid en ander onverantwoord gedrag dat later blijkt veel schade te veroorzaken. Motorisch hoort hierbij de catatone opwinding, zoals ik al eerder heb geschreven. De patiënt zelf voelt zich heel goed en vindt dat er niets met hem aan de hand is.

Depressieve symptomen
Depressieve symptomen worden vaak gekenmerkt door een sombere stemming, een vertaraging van het denken, gebrek aan eetlust, agitatie (ijsberen, handenwringen), zelfmoordgedachten en een gevoel van waardeloosheid.
Het blijkt vaak moeilijk te zijn om de depressieve symptomen te onderscheiden van de negatieve symptomen. Bij de depressie overheerst echter het lijden aan de somberheid (zichtbaar aan de agitatie). Terwijl bij de negatieve symptomen de leegt,e het gebrek aan activiteit en aan emotie overheerst.

Wat is de oorzaak van schizofrenie?

Waarschijnlijk berust schizofrenie op een basisstoornis in de ontwikkeling van de hersenen. De oorzaak van deze ontwikkelingstoornis is nog onbekend, maar men vermoedt dat de basisstoornis al optreedt gedurende de eerste zes maanden van de zwangerschap. Het tijdstip waarop de stoornis ontstaat bepaalt waarschijnlijk de omvang van de schade: hoe vroeger het begin van de stoornis, des te groter de schade.
Men heeft wel bij schizofreniepatiënten afwijkingen in de structuur van de hersenen gevonden, maar dat is niet voldoende om het te kunnen verklaren. Men denkt eerder dat de oorzaak van schizofrenie gezocht moet worden in een stoornis in de verbindingen tussen de verschillen de hersenkernen (neurale circuits).
Bovenstaande theorie berust op veronderstellingen (hypothesen). En de bevindingen zal ik in dit hoofdstuk bespreken.
De volgende oorzaken laat ik aan de orde komen:
T erfelijkheid
T omgevingsfactoren
T structurele afwijkingen van de hersenen
T stoornis in de neurale circuits

Erfelijkheid
Iedereen heeft in zijn leven de kans van 1:100 om schizofrenie te krijgen.
De kansen op schizofrenie lopen statistisch geleidelijk op naarmate de verwantschap met een patiënt met schizofrenie nauwer is: een derdegraads familielid (overgrootouders) heeft ongeveer 2% kans, een tweedegraads (grootouders) familielid 2-6%, eerstegraads familieleden (ouders), maar ook twee-eiige tweelingen, hebben 6-17% kans. Kinderen van twee ouders met schizofrenie hebben ongeveer 46% kans. De kans dat de ene helft van een eeneiige tweeling schizofrenie krijgt als de ander het al heeft is 30-50%. Vooral dit laatste geeft aan dat erfelijkheid wel een rol speelt, maar ook dat de erfelijke factoren niet alleen de doorslag geven. Want eeneiige tweelingen zijn immers wat erfelijkheid betreft precies hetzelfde en dan zou het betekenen dat zij onvoorwaardelijk allebei schizofreen moeten zijn.

Omgevingsfactoren
Omgevingsfactoren spelen een belangrijke rol bij het ontstaan van schizofrenie. Bij omgevingsfactoren wordt vooral gedacht aan een virusinfectie (griep) of ondervoeding van de moeder tijdens de eerste maanden aan de zwangerschap. Men denkt dat ook zuurstoftekort tijdens de bevalling een rol mee zou kunnen spelen.
Men denkt dat het minder waarschijnlijk is dat ongunstige omstandigheden na de geboorte een rol spelen bij het ontstaan van schizofrenie. En belangrijk is om te benadrukken dat schizofrenie niet wordt veroorzaakt door een bepaalde manier van opvoeden, slechte relaties tussen ouder en kind of door een schokkende ervaring uit de jeugd.
Samengevat veronderstelt men dat een combinatie van erfelijke factoren en nadelige invloeden van buitenaf zorgt voor een ontwikkelingsstoornis van de hersenen, die waarschijnlijk al vóór de geboorte ontstaat.

Structurele afwijkingen in de hersenen
Men heeft afwijkingen vastgesteld de omvang van bepaalde delen van de hersenen van mensen met schizofrenie. Men heeft afwijkingen gevonden in de frontale hersenkwab, de temporale hersenkwab en het limbische systeem. De frontale hersenkwab (aan de voorkant van de hersenen) is van belang bij de organisatie van denkprocessen, handelingen, emoties en bij activiteit en aandacht. De temporale hersenkwab (aan de zijkant van de hersenen) en het limbische systeem (het centrum van de lust- en onlustgevoelens) spelen een rol bij het interpreteren van de werkelijkheid, het horen en begrijpen van de taal en de geheugenprocessen.
Daarnaast zijn er afwijkingen gevonden in de hersenbalk, die zich tussen de beide hersenhelften bevindt en een belangrijke rol speelt bij de samenwerking van beide hersenhelften door zorg te dragen voor de uitwisseling van prikkels en dus informatie aan beide hersenhelften.
In dit verband verwijs ik naar afbeelding 1 op de vorige bladzijde. Het geeft een dwarsdoorsnede door de grote hersenen weer.

Stoornis in de neurale circuits
De ontwikkeling van de hersenen begint snel na de bevruchting van de eicel. In het allereerste begin van de ontwikkeling van het embryo gaan de cellen die later de hersenen vormen zich geleidelijk onderscheiden van de andere cellen en dit proces van specialisatie gaat steeds verder door tijdens de ontwikkeling in de baarmoeder. Bij die specialisatie gaan verschillende groepjes cellen met een gelijke functie bij elkaar liggen en vormen de verschillende celkernen en de hersenschors.
De hersenen hebben talloze functies. Bijvoorbeeld het verwerken van prikkels uit de zintuigen die gericht zijn op de buitenwereld (oren, ogen, neus, tastzin, smaak, pijn etc), het combineren van deze informatie tot een beeld van de werkelijkheid, het verwerken van prikkels uit het lichaam (honger, dorst), het vergelijken van nieuwe informatie met vroegere informatie etc.
Vroeger werd gedacht dat bepaalde celkernen verantwoordelijk waren voor één bepaalde hersenfunctie. Als dan de hersenkern beschadigd was, dacht men dat uitsluitend die ene bijbehorende functie was uitgevallen. Dat blijkt te eenvoudig gedacht. Men weet nu dat het gaat om samenwerking tussen hele series van hersenkernen: zulke schakelingen maken bepaalde hersenfuncties, zoals bijvoorbeeld plannen maken en uitvoeren, pas mogelijk. Een bepaalde hersenkern kan een rol spelen bij verschillende functies.
Het draait bij het onderzoek naar de oorzaken van schizofrenie dus niet alleen om de hersenkernen zelf, maar vooral ook om de verbindingen tussen de verschillende kernen. In dit verband spreken ze van neurale netwerken, de neurale circuits.

Interne monitoring
Ik ga proberen uit te leggen wat de hypothese is over het horen van stemmen in het hoofd van iemand met schizofrenie.

Een van de functies van de hersenen is het maken van onderscheid tussen informatie die direct uit de buitenwereld komt (geeft beeld van de werkelijkheid) en de informatie die door jezelf wordt veroorzaakt, door geluiden te maken, van houding of richting te veranderen e.d. De hersenen moeten voor de informatie die jezelf veroorzaakt als het ware voortdurend corrigeren. Een voorbeeld: als je bijvoorbeeld je hoofd scheef houdt, blijft de wereld toch recht staan: dat is het gevolg van de corrigerende functie van de hersenen. Deze corrigerende functie van de hersenen wordt interne monitoring genoemd.
Ook bij het praten vindt zo’n correctie plaats. De hersenkernen die het spreken besturen hebben dit ooit ‘geleerd’ van de kernen die de gesproken taal begrijpen (verbindingen). Langs de omgekeerde weg maken deze spreekgebieden nu aan de gehoorgebieden duidelijk dat er niet op deze woorden gelet behoeft te worden, want je maakt ze immers zelf. Door deze verbindingen tussen de kernen die kunnen spreken en de kernen die het gesproken woord begrijpen, kun je met jezelf praten, zonder het hardop te doen. Je weet dan door de interne monitoring wel dat het je eigen gedachten zijn.
De beide hersenhelften hebben geen glad oppervlak, maar bestaan uit hersenwindingen, gyri genaamd, die daardoor voor oppervlaktevergroting zorgen. In de temporale hersenschors ligt een hersenwinding die parahippocampale gyrus wordt genoemd en in de hersenschors aan de binnenzijde van de hersenhelften ligt de gyrus cingulatus anterior. Men vermoedt dat deze twee gyri deze interne-monitoring functie uitoefenen en dat er een belangrijk circuit is tussen de prefrontale hersenschors, het limbische systeem in de temporaalkwab, de gyrus cingulatus anterior en de gurus parahipoocampale. Zie afbeelding 1 op bladzijde 21 en afbeelding 2 bladzijde 23, die een dwarsdoorsnede, repectievelijk een zijaanzicht van de hersenen weergeven.
Je zou nu kunnen veronderstellen dat door stoornissen in dit neurale circuit de interne-monitoringfunctie niet goed werkt. Wat zou dit dan voor een gevolg kunnen hebben? Het spraakcentrum geeft dan gedachte door aan het gehoorcentrum, maar zonder dat erbij vermeld wordt dat het eigen gedachten zijn. De desbetreffende persoon herkent die niet als eigen gedachten en hoort een ‘stem’ die niet te traceren is.
Onderzoekers vermoeden dus dat op deze manier het horen van stemmen verklaard kan worden en dat de stoornissen in andere zintuiglijke processen die zich bij schizofrenie voordoen, op een dergelijke manier totstandkomen.
Men heeft nog geen bewijs van deze hypothese gevonden, maar men is bezig om nader onderzoek te verrichten.