Het kunstwerk

Het stilleven van de Leidse schilder David Bailly bevat veel verwijzingen naar de vergankelijkheid van het leven op aarde. Niet alleen zijn er gangbare symbolen te zien als een doodshoofd, verwelkte bloemen, een zandloper en de zeepbellen. Ook de zintuigen worden benadrukt: het gehoor wordt hier gesymboliseerd door de fluit en de luitspeler in de prent op de achtergrond en schilderij van Frans Hals. De geur door de bloemen, het gezicht door de glanzende zeepbellen, de smaak door het gevulde glas en de pijp. Het marmeren Sint Sebastiaansbeeld, boeken, gouden munten en een zilveren bekerschroef zijn voorbeelden van rijkdom die zo voorbij kunnen zijn, die dus niet voorgoed zijn. Een papiertje met daarop geschreven; 'Vanitas vanitum et omnia vanitas' (IJdelheid der ijdelheden, alles is ijdelheid), een citaat uit het bijbelboek Prediker, heeft duidelijk met het onderwerp van het schilderij te maken.

Het schilderij is gemaakt in 1651, de materialen zijn olieverf op paneel, de afmetingen zijn
65 x 97,5 cm. Het hangt in het museum van oudheden de Lakenhal in Leiden.

Als je goed kijkt is er achter het champagneglas een schim te zien van een vrouw. Het blijkt dat Bailly bezig is geweest met een schilderij van hem zelf en zijn vrouw te maken. Toen zijn vrouw is overleden is hij er met zwart over heen gaan verven, en heeft hij de rest erover getekend met als doel duidelijk te maken dat niks in het leven blijvend is.
Na jaren is het schilderij schoongemaakt, en de zwarte kleur waarmee hij over zijn overleden vrouw heeft geschilderd is vervaagd, en is zijn vrouw vaag te voorschijn gekomen. Het ene fotolijstje is waarschijnlijk hoe hij er uit zag op latere leeftijd. Er staat ook nog een foto van zijn vrouw. Er is onderzoek gedaan of de vrouw op die foto dezelfde vrouw is als die schim die na het schoonmaken te voor schijn is gekomen. Maar het is niet dezelfde vrouw. Er wordt gedacht dat de vrouw op de foto een vriendin is geweest die hij gehad heeft na het overlijden van zijn vrouw waar hij nooit over heeft willen spreken

Met alle dingen die hij in dit schilderij heeft getekend, zoals de uitgeblazen kaars, de verwelkte bloemen en de zandloper heeft hij duidelijk willen maken dat het leven op aarde nooit eeuwig is.

De kunstenaar

David Bailly is geboren in 1584. hij was een zoon van een vlaamse immigrant. Na de eerste schilderlessen bij kunstenaar Cornelis van der Voort in Amsterdam ging Bailly in de leer als portretschilder. In 1608 vertrok hij om proberen ergens anders meer geluk te krijgen als schilder. Eerst verbleef hij een jaar in Hamburg, toen vertrok hij via de Duitse steden naar Venetië en Rome. Toen hij in 1613 weer terug naar Nederland kwam schilderde hij historiestukken en vooral portretten. Hij combineerde portretten soms met vanitasstillevens (vanitas betekent letterlijk: ijdelheid, ijdele schijn) , een bijzondere combinatie in de 17de-eeuwse schilderkunst. Naast zijn werk als schilder heeft David Bailly zich een tijdlang toegelegd op tekenen van portretten. Over het algemeen maakte hij heel gedetailleerd weergegeven koppen en bustes.

Vanitasstillevens
In een groot aantal 17de-eeuwse schilderijen zijn verwijzingen te vinden naar de vergankelijkheid van het aardse bestaan. Schilders herinnerden hun publiek aan de tijdelijkheid van het leven door middel van bijvoorbeeld schedels, verwelkte bloemen, zandlopers of uitgewaaide kaarsen. Ook kostbaarheden (zoals juwelen), mooie kleren, spiegels en boeken konden wijzen op de vergankelijkheid van het leven en de tijdelijkheid van schoonheid, rijkdom en kennis. Deze 'vanitassymbolen' ('vanitas' betekent letterlijk ijdelheid, ijdele schijn) kwamen vooral voor op stillevens en soms in allegorische voorstellingen of bij portretten. Kunstwerken met een dergelijke symboliek moesten de kijker er toe aanzetten zijn leven nuttig te gebruiken en niet teveel waarde te hechten aan aardse geneugten

De cultuurhistorie

Barok (1600-1720)

Tijdens de Barok grepen kunstenaars, net als tijdens de Renaissance, terug naar de klassieke vormgeving. De kunstnaars gaven er nu ook hun eigen draai aan, ze deden bijvoorbeeld niet aan de schoonheidsidealen uit de Renaissance, en ze gaven de klassieke elementen een geheel eigen vorm. Er waren natuurlijk bepaalde kenmerken van de manieristische architectuur, zoals kolossale zuilen, verspringende gevelpartijen etc.

Michelangelo was een belangrijke voorloper van Barok.

De stijl van Barok is in Rome ontstaan. In Zuid-Europa had de kerk van Rome haar macht verloren door de reformatie, de bedoeling van Barok toen der tijd was dan ook het zichtbaar maken van de macht en glorie van de kerk van Rome. Vooral in Italie staat de Barok in dienst van de contra-reformatie.

Het waren met name de paleizen van allermachtige en verwaande vorsten die wilden pronken met hun geld. Dat deed je toen d.m.v. de stijl van de Barok in je paleis toe te passen. De stijl werd in Frankrijk dan ook veel gebruikt voor het versieren van katholieke kerken. Bijvoorbeeld het paleis van Lodewijk de XIV, zijn paleis is uitvoerig versierd met de Barok.

Typerend voor Barok is het willen samensmelten van beeldhouwkunst, schilderkunst en de architectuur. Alles moest een met elkaar worden.

het woord Barok is afgeleid van het Portugese woord ‘barocco’ dat ‘grillige parel’ betekent.

Architectuur

Vooral kenmerkend voor de barok-architectuur in Zuid-Europa is de onregelmatige plattegrond van de gebouwen. Wat heel vaak voorkwam waren de asymmetrie en ovale, of gebogen vormen. De vormen zijn zwierig en vloeien in elkaar over, de bedoeling was om alles één te laten worden met elkaar. De architect houdt rekening met de veranderende lichtvallen, dat een spel van licht-donker effecten veroorzaakt (in de gevels). Dit werd gedaan zodat de onderdelen van het exterieur en interieur voortdurend van vorm leken te veranderen en in beweging waren.

Vooral de zuilen waren erg geliefd in de Barok-stijl. De zuilen van kolossale orde, die soms langs hele verdiepingen gingen, wat natuurlijk een machtig gevoel opriep bij degene die daar woont of werkt.
Bellini en Borromini waren de beroemdste Italiaanse architecten van de Barok.

De wereldlijke architectuur in Noord-Europa in de 17de eeuw is minder indrukwekkend dan de kerkgebouwen die in Zuid-Europa zijn gebouwd. Dit kwam namelijk doordat de Noord-Europese architecten in de 17de eeuw liever ontwierpen volgens de klassieke regels van de hoogrenaissance. Daarom wordt de noordelijke variant van de Barok, die met name veel in Frankrijk werd gebruikt, ‘classicisme’ genoemd.

Vingboons en van Campen zijn Nederlandse architecten die in Nederland stadhuizen en
koopmanshuizen in classicistische stijl bouwden.

Beeldhouwkunst

In de tijd van de Barok was beeldhouwkunst erg geliefd: bijbelse of mythologische thema’s, onderwerpen of ornamenten uit de natuur. De buitengevels van kerken en gebouwen bestaan uit beelden en uitbundige versieringen.

De mens wordt in de barok als levensecht individu met een persoonlijk karakter weergegeven. De beeldhouwer doet zijn uiterste best zoveel mogelijk emotie in de beelden te leggen en gevoelens bij de toeschouwer op te roepen. Door de toegepaste licht-donker effecten, waardoor plooival in kleding ontstaat, en dramatische taferelen zien de beeldengroepen er echt uit.

Schilderkunst

De onderwerpkeuze van de Italiaanse barokschilderkunst werd grotendeels bepaald door het streven om het aanzien van de roomse kerk te verbeteren: bijbelse voorstellingen waaraan soms klassieke, mythologische figuren waren toegevoegd. Ze maakten ook reusachtige plafondschilderingen die naadloos aansloten op de architectuur.

De schildermaterialen die het meest gebruikt werden waren, olieverf op doek of op paneel. . De bedoeling van zo’n schilderij op het plafond was, de toeschouwer de indruk geven dat hij of zij een geopende hemel inkeken, dit wordt een illusionistisch ruimtelijk effect genoemd.

Als gevolg van de toenemende welvaart in de Nederlanden tijdens de Gouden Eeuw wordt de behoefte aan schilderijen ook steeds groter. De schilders in het protestante Noord-Nederland hebben een duidelijke voorkeur van het schilderen van dingen in het dagelijks leven en de natuur, landschappen, stillevens en historiestukken.

Schilders passen tijdens de Barok diagonalen, snijdende lijnen en grote licht-donker contrasten toe in hun schilderijen. Er worden vooral warme kleuren gebruikt. En er is sprake van veel dieptesuggestie.

Mijn mening

Ik vond het al heel leuk om alleen maar door het museum te lopen, ik ging in eerst instantie voor Rembrandt, maar dat gedeelte van het museum was afgesloten, dat vond ik wel jammer. Ik dacht eigenlijk dat er verder niet echt iets bijzonders hing. Dat idee had ik ook toen ik bij dit schilderij aankwam. Tot dat er een man aan kwam lopen met twee vrouwen die iets over dit schilderij ging vertellen, en heb even meegeluisterd. Toen hij het verhaal vertelde van die vrouw op de achtergrond, en de betekenis van al de dingen die op tafel waren getekend zoals de bloemen en de zandloper, vond ik het een heel mooi schilderij, vooral het verhaal erachter, en daarom heb ik ervoor gekozen om dit schilderij te gebruiken voor mijn verslag. Als die man
daar niet geweest was, was ik zo voorbij gelopen, want op de foto kan je best goed zien dat er een vrouw op de achtergrond aanwezig is, maar bij het schilderij zelf moet je echt goed kijken.
Het is dus ook altijd veel leuker om naar schilderijen te kijken als je weet wat de kunstnaar er mee bedoeld heeft.

Toelichting kijkwijzer beeldend

Vraag 1) Wat zie je: is het werk figuratief of abstract?
Het werk is figuratief, Je ziet een man aan een tafel zitten, met allemaal dingen op die tafel die voor hem een speciale betekenis hebben, zoals de munten

Vraag 2) Wat zie je: welke beeldaspecten vallen op?
Compositie, want hij heeft alles uitgestald op de tafel waaraan hij zit.

Vraag 3) Wat zie je: wordt je aandacht getrokken naar een bepaald punt?
Je aandacht wordt in het begin niet naar één punt getrokken, want je ziet allemaal dingen die je opvallen zoals de zeepbellen, en de verwelkte bloemen en dan onder in een papiertje met de tekst: 'Vanitas vanitum et omnia vanitas'. Pas als je de schim van die vrouw op de achtergrond gezien hebt, dan wordt daar je aandacht naar toe getrokken.

Vraag 4) Wat zie je: is de ruimte of omgeving waarin het werk is te zien van belang?
De omgeving speelt geen rol, ik denk dat het niet uitmaakt waar de tekenaar dit had getekend, hij wil toch het zelfde vertellen met zin schilderij, en dat heeft niet met de omgeving te maken

Vraag 5) Werkwijze: hoe heeft de kunstenaar zijn technieken en materialen gebruikt?
Het schilderij is op een ongebruikelijke manier gemaakt, omdat hij eerst een portret van zijn vrouw en hemzelf gemaakt had, en er toen met zwarte verf over heen gegaan is, en dat komt niet vaak voor.

Vraag 6) Werkwijze: welke rol speelt de waarneming van de werkelijkheid bij de kunstenaar?
De waarneming staat centraal, Hij heeft geschilderd wat hij van het leven denkt dat alles niet voor eeuwig is, dat heeft hij duidelijk gemaakt met de verwelkte bloemen, de zeepbellen, de uitgeblazen kaars enz.

Vraag 7) Inhoud: levert de titel een aanwijzing voor de interpretatie?
De titel verklaard het werk,

Vraag 8) Inhoud: verwijst het werk naar bekende verhalen?
De inhoud staat los van een bekend verhaal, het schilderij heeft een eigen verhaal.

Vraag 9) Betekenis: wat is de betekenis van het werk?
Werk roept op tot eigen interpretatie, je kan zelf een verhaal bij de schilderij bedenken, het is wel leuker als je het echt verhaal weet natuurlijk.
het privé leven van de kunstnaar is het onderwerp, want hij heeft zich zelf geschilderd en op de achtergrond zie je nog een schim van zijn vrouw, doordat zijn vrouw is overleden, is hij erachter gekomen dat het leven niet eeuwig is.
Werk roept op tot emotie, ik vind dat het wel emotie oproept, omdat zijn overleden vrouw op de achtergrond te zien is.