1. Leven

Over het persoonlijke leven van Sappho is niet zoveel geweten. De oudste geschriften over haar stammen uit de vierde eeuw voor Christus, toen de Alexandrijnse filosofen hun bibliotheken gingen oprichten om werken te verzamelen en te kopiëren. Voor het eerst ontstond toen de behoefte om bij zo’n tekst informatie te schrijven over het leven van de auteur. Sappho was één van de weinigen waarvan men dit deed, en zo is haar vroegste biografie ontstaan. Veel daarvan is verloren gegaan, oa. bij de grote brand van de bibliotheek in Alexandrië en bij de opkomst van de boekdrukkunst, toen er een grote selectie moest worden gemaakt over wat wel en niet bewaard moest worden.

Sappho is geboren tussen 617 en 612 voor Christus op het eiland Lesbos, een eilandje aan de Noordoostkust van Griekenland. Ze kwam uit een voorname familie. Haar vader met de vreemde naam Scamandronymus stierf toen Sappho zes was, en haar moeder heette Cleïs. Ze had twee of drie broers, waarvan de jongste, Larichus, het dichtste bij haar stond. Hij was wijnschenker is het stadhuis van haar geboorteplaats Mytilene, wat in die tijd een belangrijke functie was. Haar oudste broer Charixos was nogal een avonturier, die lang weg is geweest naar Egypte en daar niet altijd veel geluk in de liefde heeft gehad. Over hem schreef Sappho het volgende gedicht (1).Sappho trouwde met de rijke koopman Cercylas, met wie ze een dochter kreeg, die vernoemd werd naar Sappho’s moeder. Sappho hield zielsveel van haar dochter. Dit gedicht schreef ze over haar: (2).Wegens politieke spanningen op Lesbos werd Sappho met haar gezinnetje naar Sicilië verbannen. Toen ze na een aantal jaar terug keerde, was haar man gestorven en vestigde ze zich voorgoed in Mytilene. Daar verwezenlijkte ze een van haar dromen en richtte ze in haar huis een centrum op voor meisjes. Ze gaf hen hun scholing, opvoeding en bereidde ze voor op het huwelijk. Hiernaast werden ze ook nog gevormd in de muziek,dans,schilderkunst en poëzie. Een leuk gedicht dat Sappho heeft geschreven gaat over hoe deze meisjes hun haar moeten dragen (3). Van haar wordt gezegd dat ze heel lelijk was, ze had een donkere huid en was nogal klein. Ook over haar lengte is een fragment terug gevonden. “Ik probeer niet tot de hemel te reiken, ik ben maar klein.” Maar deze zin kan op twee manieren geïnterpreteerd worden: ofwel was Sappho echt zo klein,ofwel drukt ze hierdoor haar kleinheid ten opzichte van de hemel en de goden uit. Sappho stierf op hoge leeftijd.

2. Sappho’s gedichten

Maar Sappho kennen we natuurlijk het beste als dichteres. Ze schreef lyrische gedichten, gedichten waarin je dus vooral over jezelf schrijft, en niet over helden of goden. Ze gebruikte het Aeolische dialect. Haar volledige oeuvre werd verzameld in de grote bibliotheek van Alexandrië in negen boeken waarvan het eerste alleen al 1320 verzen telde. Hiervan is slechts één gedicht, de Ode aan Aphrodite, volledig bewaard gebleven. Daarnaast blijven er nog een tiental gedichten, waarvan het thema enigszins herkenbaar is, en een tweehonderdtal brokstukken van gedichten over. Dit zijn vaak niet meer dan een paar verzen op een verscheurd of aangevreten papyrusblad of soms maar één enkel woord dat door een oude grammaticus werd genoteerd omdat het zo eigenaardig was. Over de verdere overlevering zal ik het straks hebben.

Als je in moderne dichtbundels met Sappho’s werk kijkt, zie je dat de ‘gedichten’ vaak ‘liederen’ worden genoemd. Het zijn ook gedichten, maar ze werden gezongen onder de begeleiding van de instrumenten van die tijd, vooral de lier. Ze schreef verschillende soorten liederen;
-godenliederen waren bedoeld om hulde te brengen aan de goden. Het gedicht ‘Ode aan Aphrodite’ is het enige gedicht dat volledig is overgeleverd. ,(4)
-epigrammen en (5)(6)(7)
-bruiloftsliederen die gespeeld werden wanneer haar leerlingen gingen trouwen. (8)(nr.8)(9)

In alle bronnen over de stijl van haar werk, vind je vooral positieve uitingen. Van haar gedichten wordt gezegd dat ze verfijnd zijn en warme gevoelens uitdrukken. Sappho schreef over verliefdheid, afscheid nemen, verdriet en wraak, over de bittere en goede ervaringen in een mensenleven en over de schoonheid van de natuur. Ze bezong haar eigen leven op een zeer originele manier die echt tot je komt, zodat je je er betrokken bij voelt. Grenzen van tijd en ruimte lijken weg te vallen. Als voorbeeld daarvan heb ik enkele gedichten gevonden die zo uit een modern citatenboekje zouden kunnen komen. (10)(11)(12)Oordeel zelf!
Ook als musicus schijnt Sappho belangrijke uitvindingen te hebben gedaan: aan haar wordt de uitvinding van het plectrum toegeschreven,(waarmee je gitaar kan spelen) en ze zou een aantal muzikale modi hebben bedacht. Sappho wordt inderdaad vaak afgebeeld met een muziekinstrument, een lier. Het beeld van James Pradier uit 1852 is een goed voorbeeld hiervan. De klankkast van de lier die naast Sappho ligt is gemaakt uit het schild van een schildpad.

3. De overlevering van Sappho’s gedichten

Zoals ik daarnet al heb verteld is er van Sappho’s gedichten maar heel weinig over gebleven.
Maar hoe komt het nu? Waarschijnlijk kan je zelf wel een aantal redenen bedenken, maar ik zet alles even op een rijtje:
In de Middeleeuwen is men gestopt met het kopiëren van Sappho’s werk. Zoals gezegd werd in de periode van het Zilveren Latijn Sappho al niet meer veel gelezen, maar het werd nog wel bewaard. In de Middeleeuwen veranderde men dus van standpunt en heeft men haar werk zo ver mogelijk weg gestoken, omdat ze zo’n “slechte vrouw” was. Daarom zijn Sappho’s gedichten voor ons vrijwel geheel verloren gegaan. Maar hoe is haar werk dan toch bij ons terecht gekomen?
Er zijn gelukkig wat auteurs geweest die delen van Sappho’s werk hebben aangehaald. Vooral in de Oudheid gebeurde dat nog wel eens. Sommige van die werken zijn toch gekopieerd in de Middeleeuwen. Dit heet de indirecte overlevering. Er zijn natuurlijk ook papyrusfragmenten gevonden en in 1937 vond men één potscherf met een fragment van Sappho erop geschreven. Natuurlijk geeft deze indirecte overlevering niet wat je zou willen weten, maar het is beter dan niets. Het enige volledige gedicht van Sappho dat we hebben is zo overgeleverd. Het is in ieder geval beter dan niets. Omdat er van de rest van haar werk alleen maar stukjes over zijn gebleven, worden haar gedichten eerder ‘fragmenten’ genoemd.
Maar misschien hebben al die kleine stukjes ook wel z’n charme: de lezer kan zo zijn eigen fantasie laten werken! En waarschijnlijk hebben al die fragmenten ook bijgedragen aan de bekendheid van Sappho. Om een vergelijking te maken: waarschijnlijk was de ‘Venus van Milo’ ook niet zo bekend geweest als ze haar armen wel had gehad…

Maar zullen we ooit nog fragmenten van Sappho kunnen vinden? Er is een kleine kans van wel. Het is niet helemaal onrealistisch om te veronderstellen dat er in de archieven van de Vaticaanse Bibliotheek nog minstens een kopie van Sappho’s werk kan bevinden, bewaard als bewijs van het verderfelijke karakter van de dichteres. Het is moeilijk voor te stellen dat het Vaticaan alle kopieën van verboden werk kan vernietigen. Bovendien zijn bibliothecarissen overal ter wereld hetzelfde. Ze houden van boeken en zullen het vaak niet over hun hart verkrijgen een boek te vernietigen. Ze zullen het eerder verstoppen. Dat is van alle tijden.
Een maand geleden stond er ook in de krant dat er een hele nieuwe techniek is ontstaan om verloren gewaande papyrusresten te ontcijferen. Het systeem maakt gebruik van infraroodstraling, waardoor inktresten weer enigszins leesbaar kunnen worden. Men is nu bezig de talloze fragmenten die bewaard werden maar nog niet gelezen konden worden te ontcijferen. Zo zijn er het laatste half jaar al veel fragmenten terug gevonden! Van Sofokles werden bijvoorbeeld delen teruggevonden van Epigonoi (`Nakomelingen'), een toneelstuk dat geheel verloren werd gewaand. Men verwacht dat er nog veel vondsten worden gedaan, en de kans is groot dat er een fragment van Sappho bij zal zitten!

4. Ethische kwestie

Sappho is natuurlijk niet alleen beroemd geworden door haar prachtige poëzie. De meeste mensen kennen haar namelijk als die ‘lesbische dichteres’. Feit is dat het helemaal niet zeker is of Sappho lesbisch is geweest of niet! Van iemand waarvan je niet eens de geboortedatum precies kent is het eigenlijk onmogelijk te weten welke geaardheid die persoon heeft gehad.
Maar hoe komt het dan dat dit beeld is gegroeid? Daar bestaan een aantal theorieën over.
Dit is een eerste: in de vierde eeuw voor Christus maakten Atheense komedieschrijvers Sappho en haar poëzie graag belachelijk. Het feit dat een vrouw in staat was geweest haar persoonlijke gevoelens in het openbaar te vertolken, maakte de Atheense mannen in die tijd kennelijk aan het lachen. Waarschijnlijk waren ze ook gewoon jaloers omdat Sappho beter kon schrijven dan zij. In ieder geval maakten deze schrijvers niet alleen haar persoon belachelijk,maar ze presenteerden haar gedichten ook als hoerentaal.Ook de verhalen over haar lesbische verhoudingen gebaseerd op de inhoud van haar verzen, werden onder andere door deze heren de wereld ingezonden. Hun mening over Sappho berustte volledig op hun eigen opvattingen over vrouwen in de maatschappij van toen. Vrouwen hadden in die tijd toch al niet teveel aanzien, en lesbische gevoelens waren al helemaal uit den boze, ookal werden homoseksuele gevoelens bij mannen doodnormaal gevonden. Daarom werden sommige verzen van Sappho toentertijd vaak veroordeeld.

Feit is dat Sappho nou niet echt bepaald veel mannen rond zich heen had. Toen haar man gestorven was is ze ook niet meer getrouwd, maar stichtte ze haar meisjesschool. En daar kwamen mannen nou eenmaal niet zo makkelijk binnen! In ieder geval heeft Sappho wel een aantal gedichten geschreven die geïnterpreteerd kunnen worden als “lesbisch”.
Maar dat is eigenlijk meer een persoonlijke zaak. Er bestaat niet echt een éénduidig oordeel over of Sappho al dan niet lesbisch was. Het beste is omdat gewoon voor jezelf uit te zoeken.
Daarom heb ik een opdracht voor jullie: ik heb een aantal gedichten geselecteerd die met Sappho’s relaties of gevoelens te maken hebben. Het zijn niet alleen maar “lesbische” gedichten, er zitten er ook een paar bij die je als liefde voor een man kan opvatten, of waarvan het niet duidelijk is of het over een man of een vrouw gaat. Jullie opdracht is ze te klasseren in een paar categorieën. Je zal soms je fantasie moeten gebruiken, aangezien het geen hele gedichten zijn. En zo kan het dus gebeuren dat de één een gedicht in een andere kolom zet dan de andere. De categorieën zijn;
-gedicht over een meisje
-gedicht over een jongen
-gedicht dat over een jongen of een meisje kan gaan
Hopelijk krijgen jullie zo een eigen idee over Sappho en haar liefdesleven.
Als er verschillende keuzes zijn, kunnen we die straks bespreken. Probeer te motiveren waarom je een gedicht in een bepaalde kolom hebt gezet…

5. De sagen over Sappho

De bekendste mythe over Sappho is de van Phaon en Sappho. Volgens deze mythe zou Sappho als oude vrouw, nadat zij een leven lang meisjes bemind had, verliefd zijn geworden op een jonge man, Phaon. Na een korte romance kreeg hij genoeg van haar en zij, afgewezen en gekrenkt, pleegde zelfmoord door van de Leukadische rotsen te springen. Zo’n sprong werd in de Oudheid aangeprezen als de remedie bij uitstek tegen liefdesverdriet, wat niet zo moeilijk is als je daarna toch wel dood bent. Ook andere historische en mythische personages zouden voor dit drastische middel gekozen hebben. Phaon is ook afkomstig van het eiland Lesbos. Volgens weer een andere mythe zette hij als veerman Aphrodite over de rivier, en als dank veranderde zij hem in een mooie jonge man. Waarschijnlijk was de komedieschrijven Menander (4e eeuw v. Chr.) de eerste die Sappho en Phaon samenbracht in één verhaal. Het thema van de ongelijke liefde, bijvoorbeeld tussen oud en jong, werd in de Oudheid bijzonder geestig gevonden. Ovidius verwerkte dit verhaal in zijn bundel ‘Heroïdes’ wat een bundeling is van fictieve liefdesbrieven van heldinnen uit de mythologie die door hun minnaar werden verlaten. Ovidius laat Sappho dus een brief aan Phaon schrijven wanner ze op het punt staat zelfmoord te plegen. (13) In de eerste alinea vertelt Sappho dat ze niet meer op de vrouwen valt, maar alleen nog op Phaon. De tweede alinea gaat over haar uiterlijk. Kennelijk gold in het Rome uit de tijd van Ovidius nog steeds het beeld van Sappho als lelijke vrouw. De derde alinea gaat over haar broer Charaxos. Toen deze naar Egypte ging, werd hij verliefd op Doricha, een dure hoer. Zij was een slavin, en Charaxos gaf veel geld uit om haar vrij te kopen. Toen dat gebeurd was, bleef Doricha in Egypte haar beroep uitoefenen en werd ze bijzonder rijk. Charaxos kwam zonder geld terug in Mytilene, nadat hij op zee piraat heeft gespeeld (Arm geworden vaart hij over de blauwe zee; met zijn ranke boot, de schurk, probeert hij de rijkdom die hij als schurk heeft verloren terug te krijgen.)
Een grappig detail is dat men in de Renaissance dacht dat het een originele brief van Sappho was, die door Ovidius vertaald zou zijn. En zo werd het een gewoonte om deze brief als een appendix aan Sappho’s werk toe te voegen en zo werd de mythe van haar dood wijdverbreid. Van deze mythe werd er trouwens in 1851 een opera gemaakt door Charles Gounod. Deze opera zal ik later nog bespreken, als voorbeeld van de typering van Sappho in de romantiek.

Er doen nog veel andere verhalen over Sappho de ronde.
Een legende die pas na de Oudheid is ontstaan vertelt ons over een huwelijksaanzoek van de dichter Alcaeus aan Sappho, een huwelijksaanzoek dat zij afgewezen zou hebben. Er bestaat inderdaad een vaas waar Sappho en Alcaeus samen op afgebeeld staan, maar dit wil nog niet zeggen dat hij haar een huwelijksaanzoek doet!

En dan is er nog een laatste misverstand gegroeid over Sappho: een beroemd gedicht van de Griekse dichter Anacreon gaat over een man in de ikvorm die verliefd is op een meisje uit Lesbos. Maar zij wijst hem of omdat hij teveel grijze haren heeft! Rond 300 v. Chr. Heeft een niet zo snuggere geleerde bedacht dat dat meisje Sappho zou zijn. Gelukkig waren andere Griekse geleerden slim genoeg om te bedenken dat dat niet kan: Anacreon is ongeveer geboren in de tijd dat Sappho gestorven moet zijn…

6. Hoe dacht men over Sappho in de Oudheid?

“Sommigen zeggen dat er negen muzen zijn:
maar zij zouden na moeten denken.
Want kijk, daar is Sappho van Lesbos,
Zij is de tiende.”

Plato, 427-437 v. Christus

“Ik heet Sappho.
Mijn lied overtreft de liederen der vrouwen zoals dat van Homeros dat van de mannen.”

Antipatros van Sidon (1780-100 v. Chr.)

“Lesbos had sinds oudsher beroemde mannen zoals Pittakos, één van de zeven wijzen, de dichter Alkaios en zijn broer Antimenides. In dezelfde tijd bloeide ook Sappho, een wonderbaarlijke verschijning. Want zolang als de menselijke geest ook maar werkzaam is, is er, voor zover mij bekend in de dichtkunst geen vrouw opgetreden, die ook maar met haar kan worden vergeleken.”

Strabo, Geographia (63 v. Chr.- 19 na Chr.)

En een anekdote: toen de Atheense staatsman Solon zijn neef eens tijdens een gdrinkgelag een lied van Sappho hoorde zingen, vroeg hij zijn neef hem dat te leren om daarna gerust te kunnen sterven.

Om een persoon als Sappho te bespreken, moet je beginnen in haar eigen tijd. In de Oudheid was het namelijk niet evident dat vrouwen zo over hun gevoelens schreven als nu, of zich überhaupt bezighielden met het schrijven van gedichten. Maar toch werd Sappho op gelijke hoogte gesteld als Homeros en Sophocles, zoals je kan lezen bij Antipatros. Het fragment van Plato is één van de eersten dat Sappho zo openlijk roemt. Zoals we daarnet gezien hebben ontstonden er in de Oudheid ontstonden er veel mythen rond haar persoon. Maar sowieso is het interessant om die fragmenten en citaten over haar te lezen, omdat dit een goede weerspiegeling is van hoe met toen over haar dacht. De grote waardering voor Sappho in de Oudheid is des te opvallender, omdat in de klassieke Griekse tijd de lesbische liefde zo werd verafschuwd dat er helemaal niet over gepraat mocht worden! Kennelijk hadden de meeste Griekse mannen, die zelf vaak zowel hetero- als homoseksuele gevoelens hadden, zoveel waardering voor Sappho dat ze zich in haar geval over hun afkeer heenzetten.

In de latere Griekse en Romeinse cultuur werd er nog steeds negatief gesproken over de lesbische liefde. Men gaat een scheiding aanbrengen tussen Sappho als dichteres, en als de vrouw met het zeer slechte leven. In de loop van de latere Oudheid werd Sappho nog maar weinig gelezen: het dialect was vreemd maar vooral in de zilveren eeuw van het Latijn was haar poëzie veel te eenvoudig opgesteld voor de retorische doeleinden en bleef men maar aanstoot nemen aan de lesbische liefde.

7. Receptiegeschiedenis

A) 15e-16e eeuw

In de periode 15e-16e eeuw speelt de Renaissance zich af. Oude ideeën uit de Oudheid worden opnieuw gebruikt en de kunst laat zich volop inspireren door oude verhalen. Maar desalniettemin vinden we uit die periode weinig tot geen afbeeldingen van Sappho terug. Op een manier is dit eigenlijk wel logisch. De Renaissance volgde uit de Middeleeuwen, en in de Middeleeuwen was Sappho helemaal doodgezwegen, waren haar gedichten verbrand of heel goed verborgen. De Renaissance bracht een aantal grote kunstenaars voort. Waarschijnlijk ken je er wel een paar. Leonardo da Vinci, Michelangelo en Rafael. Die laatste heeft toch een werk geschilderd waar Sappho op afgebeeld staat.

Rafaello Sanzio (1483-1520) was een beroemde Italiaanse schilder die een tijdgenoot was van Leonardo da Vinci en Michelangelo. Zijn vader was een schilder. In zijn jeugd was Rafael steeds bezig met kunst en allerlei dingen die daarmee te maken had. Het was al vroeg duidelijk dat hij een bijzonder talent bezat. Al op 26-jarige leeftijd was hij al net zo beroemd als de grote schilder Michelangelo. Jammer genoeg stierf hij toen hij pas 37 jaar was.
Rafael schilderde graag verhalen uit de bijbel. Hij schilderde grote wandschilderingen die hele verhalen vertelden op de muren van kerken. De lijst om zijn schilderingen was vaak rond of had een boog. Het schilderij waarop Sappho staat heet “De Parnassus”. Rafael werkte er twee jaar aan. Het is geschilderd in de “Stanza della Segnatura” in de Vaticaanse musea te Rome. Het is een fresco boven een poort en heeft inderdaad een ronde vorm. Centraal op het schilderij zie je Apollo, die in de schaduw van de laurierbomen viool aan het spelen is, omgeven door zijn Muzen. Links van de god staart de blinde Homerus omhoog, Vergilius staat rechts en Dante links van hem. In de groep linksonder zijn van links naar rechts Alcaeus, Corinna ( een Griekse dichteres) Petrarca en Anacreon afgebeeld. Je weet wel, Anacreon van wie ze dachten dat hij verliefd was geweest op Sappho, en Alcaeus, van wie werd gedacht dat hij een huwelijksaanzoek heeft gedaan aan Sappho. Een aparte plaats neemt Sappho rechts daarvan in. Ze hangt zowat tegen de lijst aan en ze houdt een rol papier in haar hand waar in Griekse letters Sappho op staat en rechts onder haar staat er een lier. In de groep rechts van Apollo zijn nog de Latijnse dichters zoals Ovidius en Horatius afgebeeld.

Dit is zowat het enige schilderij uit die periode waar Sappho op afgebeeld staat. Uit die tijd zijn er zeker geen afbeeldingen gevonden waarop Sappho in haar eentje staat. Die schilderijen zouden waarschijnlijk meer vertellen over haar vermeende lesbische aard, die ook in de Renaissance niet geaccepteerd werd. Op dit schilderij wordt ze afgebeeld als één van de grote dichters. Dit vertelt dus eigenlijk alleen maar wat over haar dichtwerk, en niet over haar aard. Maar dit schilderij vertelt wel dat in ieder geval haar werk gewaardeerd werd, als ze op hetzelfde schilderij mag staan als Homerus of Horatius.

B) 18e-19e eeuw

De meeste afbeeldingen van Sappho zijn gemaakt in de romantische periode.
Deze periode liep van1800 tot 1900. Ik zal straks een opera bespreken die in die periode over Sappho is geschreven door Charles Gounod. Maar het is goed om eerst iets te vertellen over die stijlperiode, alvorens het te hebben over de kunst.
De romantische periode kwam na de klassieke periode, met componisten zoals Mozart of Haydn. Beethoven was de componist die de overgang maakte naar de romantische periode. Je kent van hem vast z’n vijfde symfonie (ta-ta-ta-TAAA). Het grote verschil tussen de klassieke en romantische periode is dat in de romantische periode er veel meer gevoel wordt weergegeven in de muziek. Er wordt voor het eerst een groot orkest gebruikt om een werk uit te voeren. Daarvoor waren het vaak maar een paar violen die speelden. Er wordt nu ook veel meer aandacht besteed aan de nuances, zoals luid en stil. Enkele belangrijke componisten uit de romantiek zijn Chopin, Wagner of Mahler. Ook Gounod werkte in deze periode. Hij leefde van 1818 tot 1893. Hij kwam uit een Parijse muzikale familie, en hij koos ervoor om naar het conservatorium te gaan en componist te worden. Hij heeft eigenlijk maar één werk geschreven dat echt bekend is geworden: de opera “Faust”. Z’n andere werken zijn betrekkelijk onbekend gebleven.
De opera Sappho werd geschreven in 1851. Dit was de eerste opera die Gounod schreef. Helaas viel de opera niet in goede aarde bij het publiek. Hij is maar zo’n zes keer opgevoerd. De opera vertelt de legende van Sappho en Phaon, en er wordt met geen woord gerept over Sappho’s vermoedelijke gevoelens voor vrouwen. Maar legenden uit de Oudheid waren in die tijd een populair onderwerp, en dat kan een verklaring zijn voor het gebruiken van dit verhaal en niets te vertellen over Sappho’s geaardheid. Maar sowieso was de liefde tussen twee vrouwen in die tijd nog steeds een enorm taboe.
Ik zal jullie naar de ouverture van de opera laten luisteren. Dit is een stuk waarbij er niet wordt gezongen, waarbij alleen het orkest speelt. Daarna laat ik jullie luisteren naar het laatste stuk van de opera.Het is een grote solo voor Sappho wanneer ze op het punt staat om van de rotsen te springen. Het heet ‘O ma lyre immortelle’ (14) en het wordt in het Frans gezongen. Luister bij de beide stukken eens naar de enorme dramatiek die erin verwerkt zit. Vooral bij het laatste lied hoor je goed dat het in het verhaal de laatste woorden van Sappho zijn.
Het klinkt zeer dramatisch en misschien ook een beetje overdreven als je niet weet waarover ze aan het zingen is. Daarom heb ik de tekst en de vertaling in het bundeltje uitgetypt, zodat je kan volgen. Dat het lied zo dramatisch klinkt heeft ook weer te maken met de stijlperiode waarin het is geschreven. Zoals gezegd was het in de romantische periode belangrijk je gevoel uit te drukken en dat is wel iets wat je hoort in het stuk. Je kan je op een manier inbeelden hoe Sappho zich moet voelen als ze op het punt staat in zee te springen. Veel plezier met de stukken!

In de 18e en 19e eeuw zijn er heel veel schilderijen over Sappho gemaakt. De meesten beelden de legende van Sappho en Phaon uit, waarbij er alleen maar aandacht wordt besteed aan de liefde van Sappho voor Phaon, en niet die voor andere meisjes! Opvallend is ook dat er in die periode bijna geen schilderijen zijn gemaakt waar Sappho op staat met een andere vrouw. Waarschijnlijk werd dat in die tijd nog als al te provocerend gezien en wilde men niet hebben dat iemand ook maar aan Sappho’s lesbische liefde kon denken. Maar er is toch een schilderij gemaakt in die periode dat ervoor door zou kunnen gaan. Het heet “ the favourite poet” en is door de Engelse schilden Lawrence Alma Tadema geschilderd. Hij was een Fries die in Engeland woonde en leefde van 1839 tot 1912. Heel zijn leven lang onderwerpen heeft hij geschilderd geïnspireerd op de Oudheid. Zijn doel was om een zo waarheidsgetrouw beeld van de Oudheid te scheppen in zijn schilderijen. Van dit schilderij veronderstelt men dat het zich afspeelt in het huis van Sappho. Je ziet twee jonge vrouwen, de een is geconcentreerd een boekrol aan het lezen terwijl de ander dromerig op een bank ligt te luisteren. Op de achtergrond zie je mooie reliëfs in de muren. Je zou kunnen veronderstellen dat een van deze vrouwen Sappho is en de ander een vriendin van haar, maar dit is helemaal niet zeker. Het kunnen ook gewoon twee van haar leerlingen zijn. Als een van de twee vrouwen Sappho is, dan is Tadema in ieder geval afgestapt van het beeld dat in die tijd nog over Sappho heerste, namelijk dat ze zo’n lelijke vrouw was. Een grappig detail is dat de Hellenistische jurken die de vrouwen op het schilderij dragen zo’n succes bleken te zijn dat de jurken gekopieerd werden en verkocht door het bekende modehuis Liberty, dat nu nog steeds in Londen bestaat.

C) Vandaag

Vooral na de Tweede Wereldoorlog is er veel over Sappho geschreven. Haar gedichten zijn veelvuldig vertaald en er wordt veel geschreven over de dichteres zelf. Ook Sappho’s geaardheid wordt niet langer meer geschuwd. Het afbeelden van Sappho in de kunst is niet zo actueel meer,maar er wordt vaak gewerkt met haar gedichten. Zo heeft de tamelijk onbekende componist Harrisson Birtwistle een tiental jaar geleden een muziekstuk gemaakt waar de gedichten van Sappho op gezongen worden. Jammergenoeg is de opname van dit muziekstuk niet te verkrijgen in Brugge. Er worden veel vertalingen van haar werk uitgegeven, waarin er ook altijd achterin een beschrijving van Sappho’s leven staat. Er wordt nu ook les gegeven over Sappho op de middelbare scholen in het vijfde jaar. Er worden ook gedichten over Sappho geschreven, en een mooi, laatste voorbeeld daarvan is het gedicht “Sappho” van Anthonie Donker…(15)

D) Conclusie
-In de Oudheid wordt Sappho aanvankelijk geloofd, ondanks de verafschuwing van de lesbische liefde, maar in de late Oudheid vindt men haar niet meer zo goed, waarschijnlijk omdat haar stijl te eenvoudig was voor retorische doeleinden.
-Sappho wordt in de Middeleeuwen doodgezwegen, wegens haar lesbisch getinte gedichten.
-In de Renaissance (15e-16e eeuw) is ze bekend, maar wordt ze enkel afgebeeld als dichteres, en niet als de persoon Sappho (met de lesbische gevoelens). Er zijn niet veel afbeeldingen van haar gemaakt in die periode.
-In de 18e-19e eeuw wordt Sappho vaak afgebeeld in de context van de mythe over haar en Phaon. Als dichteres wordt ze bijna niet uitgebeeld, omdat in die tijd lesbische gevoelens nog steeds een groot taboe waren.
-Vandaag is het taboe rond Sappho’s geaardheid doorbroken en krijgt haar werk veel aandacht, in tegenstelling tot de vorige eeuwen.

Hedendaagse schrijvers en Sappho.

Vele schrijvers hebben Sappho de laatste tijd als inspiratiebron gekozen. Vooral het feit dat we zo weinig van haar weten lijkt erg tot de verbeelding te spreken. Het nieuwste boek dat over Sappho heet uitgekomen heet “Sappho’s Sprong” (in het Engels Sappho’s Leap) en is geschreven door de Amerikaanse Erica Jong. Het verhaal in het kort, zoals het op vele internetsites beschreven staat:
“Door Sappho op haar veertiende uit te huwelijken aan een oude, afstotelijke man, hoopt haar familie dat ze geen problemen meer zal veroorzaken. Niets is minder waar, want Sappho begint aan een reeks amoureuze avonturen die haar als een vrouwelijke Odysseus naar vele uithoeken van de wereld voert. Ze is onbevreesd, uitbundig en hartstochtelijk; een onvergetelijke heldin.”
In een interview gaf de schrijfster antwoord op de volgende vragen:
“Waarom liet u zich juist door Sappho inspireren?”
“Omdat ze eigenlijk de eerste moderne schrijfster is. Ze gebruikte als eerste de ik-vorm en schreef over haar eigen gevoelens. Dat was revolutionair. Als je haar werk leest denk je: ‘dat was een moderne vrouw’. Er is iets bijzonder moderns aan haar werk. Ik werd verliefd op haar, haar werk en begon verzen over haar te schrijven. Uit die verzen kwam het boek voort…”

“Denkt u dat Sappho in haar tijd als een gevaarlijke vrouw werd gezien?”
“Nee, ze werd juist erg bewonderd. Ze werd beschouwd als één van de belangrijkste zangers uit haar tijd. Plato noemde haar de tiende muze. Dat was wel 300 jaar later. Ze werd door haar tijdgenoten naar haar waarde geschat…”

“In een interview zei u eens dat u de theorie over Sappho’s zelfmoord niet wil accepteren.”
“Inderdaad. Volgens mij is de legende dat Sappho zich van een klip zou hebben gestort door de ongelukkige liefde pure fantasie. Sappho was een grootse schrijfster. Ze schreef grootse verzen. Als je gelooft dat zij zelfmoord heeft gepleegd, doe je haar tekort. Ik betwijfel of ze de hand aan zichzelf sloeg. Er zijn teveel vrouwelijke dichters die zelfmoord hebben gespeeld. Ik wilde van dat idee af.”

Om je de sfeer van het boek weer te geven, is hier een leesfragment. Het is een stuk uit de proloog van het boek:

Waar zal ik mijn verhaal laten beginnen? De minstrelen raden ons aan om middenin te beginnen, als de opwinding het grootst is. Goed dan, stel je mij maar voor terwijl ik voort zwoeg in een striemende koude wind boven op het Leucadische klif waar nog steeds het heiligdom van Apollo staat. Ze zeggen dat hier in het verre verleden mensenoffers werden gebracht. Die sfeer hangt er nog steeds, de oude geur van bloed. Alle magische plaatsen ter wereld hebben die geur.
Langs mijn pad staan groepjes gedrongen pijnbomen en de gouden sandalen die ik draag zijn niet opgewassen tegen de stenen die bij het klimmen onder mijn voeten vandaan rollen en wegschieten. Meer dan eens heb ik mijn enkel verstuikt en ben ik gevallen. Mijn knieën zijn net zo geschaafd als toen ik als meisje vaak klom.
Ik ben vele dagen op zee geweest en als ik naar de top van het witte klif klim, voel ik nog steeds het schip onder mijn voeten deinen.
Ik ben onvoorstelbaar oud – vijftig. Alleen heksen halen de vijftig! Goede vrouwen sterven in het kraambed als ze zeventien zijn, zoals mij bijna overkwam. Tegen mijn vijftigste zou ik dood of een oud wijf moeten zijn, met mijn donkere uiterlijk en mijn lichtgekromde rug – die ik altijd met mantels van veelkleurige zijde heb verhuld. Mijn jeugd is verdwenen, maar mijn ijdelheid niet.
Hoe kan ik op mijn vijftigste nog steeds over de liefde dromen? Ik lijk wel gek!
Mijn zwarte haar, dat vroeger glansde als natte viooltjes op een ebbenhouten altaar, is nu staalgrijs. Ik laat mijn slaven het niet meer verven. Tegenwoordig kijk ik niet graag meer naar mijn spiegelbeeld. Zelfs de dikste verf kan de rimpels niet verhullen. Toch heb ik mijn trucs, mijn parfums, mijn toverdranken, mijn magische zalfjes, zoals Aphrodite de hare heeft. Ik kan nog iemand van me laten houden – al is het misschien slechts kortstondig.
In het verleden was het de charme van de jeugd waar ik wonderen mee verrichtte. Nu met de charme van de roem.
…
De godin van de liefde prefereert de jeugd. Dat is altijd zo geweest.
Eeuwig jong, eeuwig huwbaar als ze is, kan Aphrodite niet weten wat het betekent om schoonheid en jeugd, inspiratie en passie te verliezen. De goden zijn kil. Zij ervaren het verlies van schoonheid niet, daarom lachen ze om ons verdriet. Ik beminde Aphrodite vroeger zoals zij mij beminde. Nu is haar liefde voor mij even hard als de stenen onder mijn voeten. Ze heeft haar mooie jonge gezicht van mij afgewend.
…
Ik zal oud worden en mensen zullen zich vol weerzin van me afwenden. Niemand houdt van de geur van een oude vrouw – zelfs andere oude vrouwen niet.

Overigens werd het boek over het algemeen slecht gerecenseerd.

8. Samenvatting

Leven:
Sappho is geboren rond 600 voor Christus op Lesbos. Ze moest Lesbos met haar man en dochter een tijdje verlaten, maar keerde terug naar Mytilene toen haar man gestorven was en stichtte daar een school voor jonge meisjes, om ze voor te bereiden op het huwelijk.

Gedichten:
Sappho schreef lyrische gedichten. De gedichten kunnen onderverdeeld worden in drie categorieën : - godenliederen om de goden te eren
-epigrammen en
-bruiloftsliederen om te zingen op de bruiloften van haar leerlingen
Haar schrijfstijl wordt geloofd omwille van helderheid, originaliteit en de grote betrokkenheid die de lezer voelt bij haar gedichten.

Overlevering van de gedichten:
Zeer veel van haar werk is verloren gegaan, vooral tijdens de Middeleeuwen, omdat haar “lesbische aard” zondig was => het werk werd niet meer gekopieerd en vernietigd/verborgen. Wat er nog over is, is tot bij ons geraakt door indirecte overlevering (bv. een schrijver haalt een deel van haar werk aan en zijn werk wordt gekopieerd.) Ook enkele papyrusfragmenten en potscherven zijn terug gevonden.

Ethische kwestie:
Er bestaat geen eenduidig oordeel over Sappho’s geaardheid. Men mag aannemen dat ze lesbische gevoelens had, maar het gaat te ver wanneer je zegt dat ze volledig lesbisch was.
Sagen:
Er zijn veel sagen over Sappho ontstaan. De sage over Sappho die verliefd was geworden op de jonge Phaon, is het bekendst. Na zijn afwijzing zou ze zich in zee hebben gestort.

Hoe dacht men over Sappho in de Oudheid?
Sappho werd geloofd, ondanks de verafschuwing van de lesbische liefde, tot het tijdperk van het ‘Zilveren Latijn’ (te eenvoudige taal voor de retorische doeleinden en het begin van het aanstoot nemen aan haar “lesbisch aard”)

Receptie:
-Middeleeuwen: geen vermelding wegens haar “zondige werk”
-15e-16e eeuw: één afbeelding (Parnassus van Rafael) waarbij ze als dichteres naast Ovidius of Homerus wordt gezet. Geen aandacht voor haar persoon, alleen voor haar werk.
-18e-19e eeuw: sage van Sappho en Phaon wordt veelvuldig afgebeeld en gebruikt (opera van Gounod). Maar één afbeelding van Sappho met een vrouw (Tadema), en het is geeneens zeker of Sappho daarop wordt afgebeeld, of leerlingen van haar.
-Vandaag: veel vertalingen van haar werk, uitingen over haar geaardheid worden niet meer geschuwd. Er worden ook romans,geïnspireerd op Sappho, geschreven.