Kantorek was onze klasseleraar

Een dag in de Eerste Wereldoorlog. Aan het westfront liggen vier jonge mensen: Albert Kropp, Muller v, Leer en Paul Baumer, de ikpersoon. Alle vier 19 jaar oud, alle vier vanuit dezelfde klas de oorlog in gegaan. Ze hebben al heel veel slechte ervaringen achter zich.

De dag is werkelijk goed vandaag. Zelfs de post is er, bijna iedereen heeft een paar brieven en kranten. Nu slenteren wij naar de wei achter de barakken toe. Kropp heeft de ronde deksel van een margarinevat onder zijn arm. Aan de rechter kant van de wei is een grote massalatrine gebouwd, een overdekt, stabiel gebouw. Maar dat is wat voor rekruten die nog niet geleerd hebben uit elke zaak voordeel te halen. Wij zoeken iets beters. Overal verspreid staan namelijk nog kleine aparte gebouwtjes voor het zelfde doel. Zij zijn vierkant, schoon, geheel uit hout getimmerd, rondom gesloten, met een onberispelijke, comfortabele zit. Aan de zijkanten bevinden zich handvatten, zodat men ze kan verplaatsen. Wij zetten er drie samen in een kring en nemen gezellig plaats. Twee uur lang zullen wij hier niet meer opstaan. Kropp houdt een brief van Kantorek omhoog. ‘Ik moet jullie groeten van Kantorek’. Wij lachen. Muller werpt zijn sigaret weg en zegt: ‘Ik wou, dat hij hier was’.

Kantorek was onze klassenleraar, een strenge, kleine man in een grijze pandjesjas, met een spitsmuizengezicht. Hij had ongeveer het zelfde postuur als onderofficier Himmelstoss, de ‘schrik van de kloosterberg’. Het is overigens komisch, dat het ongeluk van de wereld zo vaak afkomstig is van kleine mensen; zij zijn veel energieker en onverdraagzamer dan lange (mensen). Ik heb er steeds voor opgepast, in afdelingen met kleine compagnieleiders terecht te komen; het zijn meestal vervloekte slavendrijvers.
Kantorek hield in de gymlessen zulke lange voordrachten, tot onze gehele klas onder zijn leiding zich bij het districtscommando meldde. Ik zie hem nog voor me, hoe hij ons door zijn brilglazen aanfonkelde en met ontroerde stem vroeg: ‘jullie gaan toch mee, kameraden?’ Deze opvoeders hebben hun gevoel zo vaak in hun vestzakje paraat; zij geven het ook per uur uit. Maar daarover dachten wij toen nog niet na.

Een van ons aarzelde echter en wilde niet echt mee. Dat was Jozef Behm, een dikke, gezellige jongen. Hij liet zich toen toch overhalen; hij zou zichzelf anders ook onmogelijk gemaakt hebben. Misschien dachten er nog meer zoals hij; maar niemand kon zichzelf echt uitsluiten (eraan onttrekken), want met het woord ‘laf’ stonden rond deze tijd zelfs ouders snel klaar. Die mensen hadden nu eenmaal (eben = nu eenmaal) geen idee van wat ging komen. Het verstandigst waren eigenlijk de arme en simpele mensen; zij beschouwden de oorlog meteen als een ongeluk, terwijl de beter gesitueerden van vreugde niet wisten wat ze moesten doen, hoewel juist zij veel eerder inzicht in de gevolgen hadden kunnen hebben.
Katczinsky beweert, dat dat komt door de opleiding, die maakt stom. En wat Kat zegt daar heeft hij over nagedacht.
Eigenaardig genoeg was Behm een van de eerste, die vielen. Hij kreeg bij een storm een schot in de ogen, en wij lieten hem voor dood liggen. Meenemen konden wij hem niet, omdat wij halsoverkop terug moesten. In de namiddag hoorden wij hem plotseling roepen en zagen wij hem buiten rondkruipen. Hij was slechts bewusteloos geweest. Omdat hij niets zag en gek van de pijn was, gebruikte hij geen dekking, zodat hij van de andere kant neergeschoten werd, voordat iemand eraan kon komen, om hem op te halen.
Men kan Kantorek daar natuurlijk niet mee in verband brengen; -waar gaat dat anders heen met de wereld, als men dat al schuld wil noemen. Er waren immers duizenden Kantoreks, die allen overtuigd waren, op een voor hen comfortabele manier het beste te doen.
Daarin ligt echter voor ons meteen hun bankroet.
Zij zouden voor ons 18-jarigen, bemiddelaars en leiders moeten worden voor de wereld van de volwassenen, voor de wereld van arbeid, plicht, cultuur en vooruitgang, naar de toekomst. Wij bespotten hen soms en bakten hun soms een kleine poets, maar in principe geloofden we hen. Met het begrijpen van de autoriteit waarvan zij dragers waren, verbond zich in onze gedachten een groter inzicht en menselijkere kennis. Toch de eerste dode, die we zagen, verbrijzelde deze overtuiging. Wij moesten inzien dat onze leeftijd eerlijker was dan die van hen, zij hadden op ons slechts de holle woorden en handigheid voor. Dat eerste spervuur toonde ons onze vergissing, en daaronder stortte de wereldbeschouwing ineen, die zij ons geleerd hadden.
Terwijl zij nog schreven en praatten zagen wij veldhospitalen en stervenden; - terwijl zij de dienst voor de staat als het grootste aanduidden wisten wij al dat de angst voor de dood sterker is. Wij werden daarom geen muiters, geen deserteurs, geen lafaards – al deze uitdrukkingen hadden zij immers zo gemakkelijk bij de hand -, Wij hielden net zo van ons vaderland als zij, en wij gingen bij elke aanval dapper voorop; - maar wij zien nu dat wij in een keer hadden leren zien. En wij zagen, dat niets van hun wereld over bleef. Wij waren plotseling op vreselijke wijze alleen; - en wij moesten alleen daarmee in het reine komen.