Tussen Beursgebouw en Gemeentemuseum.
H.P. Berlage (1856-1934)

Levensschets.

Hendrik Petrus Berlage werd in 1856 geboren in Amsterdam. Het vak architect trok hem erg aan en daarom vertrok hij naar het Polytechnikum in Zürich, waar hij in 1878 afstudeerde. In 1896 kreeg Berlage de opdracht om zelfstandig de Beurs (een nieuw Beursgebouw in Amsterdam) voor zijn rekening te nemen. Dat betekende zijn internationale doorbraak. Het samengaan van meerdere kunstvormen werd in de 19e eeuw gemeenschapskunst genoemd en had een maatschappelijk-ideologisch idee. Naast bouwmeester was Berlage ook nijverheidskunstenaar. Zijn voordrachten werden veel vertaald. In 1911 maakte hij een reis naar de Verenigde Staten, wat van grote invloed is geweest op de ontwikkeling van zijn architectuur. Daar ontmoette hij Louis Sullivan. Daar benoemde hij ook 5th. Avenue tot het mooiste wat hij ooit gezien had. In 1913 verhuisde Berlage naar Den Haag zodat hij dicht bij zijn rijke opdrachtgevers, het echtpaar Kröller-Müller, kon wonen. In 1917 nam hij ontslag.
De jaren 1914-1918 waren voor hem een confronterende tijd. In 1915 kreeg Berlage een visioen van een gebouw, dat hij het Pantheon der Menschheid noemde. In 1919 kreeg hij de opdracht voor de bouw van een museum in Den Haag. Vanaf 1920 werd duidelijk dat het project van 7,5 miljoen gulden niet door zou gaan. In augustus 1934 overleed Berlage, waardoor hij het tweede ontwerp voor het Gemeentemuseum niet meer heeft meegemaakt.

Theorie en praktijk. Berlages principes in de bouwkunst.

1. Waarheid in constructie en materiaal.
De betekenis van het Amsterdamse Beursgebouw wordt duidelijk wanneer het wordt vergeleken met het werk van tijdgenoten.
Berlage wilde een eigentijdse bouwstijl realiseren zonder gebruik te maken van ornamenten uit het verleden. Een gebouw stond alleen overeind door de constructie: de voorbijganger moest aan de buitenzijde van het bouwwerk kunnen zien waar het van gemaakt was en hoe het in elkaar zat. Berlage streefde niet naar schijn maar naar waarheid. Die constructie kon alleen tot uiting komen in de gevels.
Het rationele principe:
- Een verbinding tussen 2 afzonderlijke delen is altijd zichtbaar.
- Bij een verbinding wordt er ornament aangebracht.
- Hout en metaal worden niet bedekt of bedekt onder zware stoffering.
- Het ornament steekt niet uit en ligt zo ver mogelijk verzonken.

2. Eenheid in de veelheid.
Berlage streefde het principe van ‘eenheid in de veelheid’ na met vaak een beperk aantal geometrische grondvormen. Dit beginsel moest weer tot eenheid komen. ( rust) Veel van zijn bouwkunstige ontwerpen zijn gebaseerd op een systeem van bepaalde verhoudingen.

3. Architectuur is ruimteomsluiting.
Vanaf 1905 noemde Berlage architectuur als de kunst van ruimteomsluiting door middel van muren, met een constructief en decoratief accent. Daarmee wilde hij ruimte scheppen. Het Gemeentemuseum is daarvan een hoogtepunt. Aan de buitenzijde van het gebouw is de ruimtewerking ook waar te nemen.