Hoofdstuk 32: ijzer in bloed en ijzer op zich.

Ijzer  werd al in de prehistorie gebruikt
het 4de meest voorkomende element op aarde
het goedkoopste metaal & de grondstof van staal
In je lichaam is ijzer aan Hemoglobine gebonden.
(Dat transporteert zuurstof + koolstofdioxide door je lichaam).
Bloedarmoede = als je te weinig ijzer in je rode bloedlichaampjes hebt. (Staalpillen)

Het is te vinden in magnetische meteoorstenen. (In die tijd 6000 jaar geleden werden vele metalen bewerkt uit meteoorstenen  koper, goud en ijzer). Men ontdekte dat je metalen kon bewerken bij hoge temperaturen. 3000 jaar geleden werd ijzer uit ijzererts gemaakt (een rode steen uit de aarde, en houtskool).
Reactie vergelijking van de bereiding van ijzer uit ijzererts:
ijzererts + koolstof  ijzer + koolstofmonooxide
Fe 3 O 4 (s) + 4 C(s)  3 Fe(s) + 4 CO(g)

Staal = ijzer met koolstof.
De industriële revolutie (18e eeuw) begon met het gebruik van Cokes (gemaakt door: gedeeltelijk ontgassing van kolen) i.p.v. houtskool. Ze veroorzaakte veel hogere oventemperaturen. (Hoogovens). Nu brak een nieuw tijdperk aan, dat van enorme staalconstructies, i.p.v. ijzer en hout.

Van staal worden drankblikjes (staal met laagje tin en chroom) gemaakt. Ze zijn heel licht en sterk, hygiënisch en goed te bedrukken. Andere eigenschap (van ijzer/ staal en blik) dat het magnetisch is, daardoor kan het uit het huisafval getrokken worden door grote magneten en worden hergebruikt.
Roest = oxidatie van ijzer = reactie tussen zuurstof en ijzer.

Vragen over bloedarmoede:

1. Wat is de meest voorkomende vorm van bloedarmoede?
IJzergebrek.
2. Wat is een tweede vorm van anemie?
Tekort aan vitamine B 12
3. Noem 3 mogelijke oorzaken van bloedarmoede:
Menstruatie.
Te weinig staal.
Inwendige bloeding.
4. Hoe heet het molecuul met daarin ijzer? Wat is de functie van dit molecuul in het bloed?
Hemoglobine, transporteert zuurstof door je lichaam.
5. In welke vorm kan het lichaam ijzer opnemen?
Als ijzer-ion.
6. Welk voedsel bevat veel ijzer?
Vlees.
7. Wat gaat de opname in het lichaam van ijzer uit voedsel tegen?
Melk.
8. Wat bevordert de opname van ijzer uit voedsel?
Vitamine C.
9. Krijg je als veganist/ vegetariër genoeg ijzer binnen? Leg uit.
Ja, als je er op let.
10. In welke gevallen vindt eerst nader onderzoek plaats?
Bij mannen en kinderen.
11. Wat is hemochromotose?
Teveel ijzer.

Hoofdstuk 36: alle goede dingen bestaan in drieën:

Triade = 3 stoffen die veel met elkaar gemeen hebben.

De 3 magnetische metalen op de aarde zijn: ijzer, nikkel en kobalt.
 Ze zijn sterk magnetisch.
 Ze vermengen zich in gesmolten toestand gemakkelijk.

Osmium, iridium en platina.
 Ze zijn zilverwit.
 Erg kostbaar.

Chloor, broom en jodium.
 Ze stinken.
 Zijn sterk en agressief.
 Bacteriedodend.
 Kleur loopt van geel naar bruin.
 Het zijn halogenen.

Vragen over het periodiek systeem:

1. Geef de genoemde overeenkomsten en eventuele eigenschappen van elementen aan op het PS.
De manier waarop ze reageren met andere stoffen  niet ontleedbare stoffen.
2. Wat hebben de elementen He, Ne, Ar, Kr en Xe met elkaar gemeen?
Ze zijn allemaal edelgassen, en ze reageren bijna niet met andere stoffen.
3. En waarin verschillen ze?
In de dichtheid.
4. Wat hebben ijzer, kobalt, nikkel en zink met elkaar gemeen?
Het zijn allemaal metalen (glimmen en geleiden stroom).
5. Wat hebben lithium, natrium en kalium met elkaar gemeen?
Ze reageren met water en zijn zachte metalen (1e kolom).
6. Waarin verschillen lithium, natrium en kalium?
In de dichtheid, en in de heftigheid (hoe lager hoe heftiger).
7. Welke wetenschappers hebben belangrijke bijdrage geleverd aan het ontstaan van een indeling van de ontdekte elementen?
Dobereiner  3-tallen die bij elkaar passen, triade.
Newland  rangschikking op volgorde van atoommassa.
Mendelejef  ordende op atoommassa en eigenschappen.

Hoofdstuk 39: mooi en sterk.

Tot 5000 v.C.
Stenen tijdperk
M.b.v. werktuigen (houten, houwelen en vuistbijl) werden allerlei materialen uit de aarde opgegraven.

5000-3500 v.C.
Jonge Stenen “”
Stenen houwelen en hamers werden gebruikt om kalksteen en turkoois te vinden.

3500-3000 v.C.
Predynatische “”
Mensen gingen gangen graven om materialen te vinden. Er werd voor het 1st vuur gebruikt om gevonden metaal te bewerken.

3000-2200 v.C.
Kopertijd
Ovens werden gebouwd om kopererts, koper vrij te maken.

2200-1200 v.C.
Bronstijd
Brede mijngangen met hout betimmerd om albast en marmer uit te houwen m.b.v. koperen werktuigen. sterkere brons  koper + tin.

1200-500 v.C.
Vroege ijzertijd
Mensen werkten in enorme steengroeven en leerde men elkaar de kunst van het smeden van (harde)ijzer uit meteorietstenen tot staal in het houtskoolvuur. IJzer verdrong het oude koper en brons.

500-50 v.C.
Late ijzertijd
En tijd waarin steeds meer ijzer voor van alles en nog wat werd gebruikt.

50 v.C.-300 n.C.
Rom. keizerrijk
Een enorm wereldrijk, dat ten slotte schijnt te zijn ingestort door… metaalvergiftiging. (metaal en lood).

Nu
Metalentijd
Metalen worden overal voor gebruikt. Alleen zijn elektriciteit en elektronica belangrijker voor ons.

Geef 5 eigenschappen van ijzer:
 Het glimt
 Geleidt stroom/ warmte.
 Het roest
 Het is buigzaam/ stevig
 Magnetisch

Noem 2 verschillen tussen de ijzerproductie van de Hittieten en hoogovens.
 Hittieten productie is in steengroeven.
 Hoge schachtovens productie.

Hoofdstuk 40: zo helder als glas.

1. Hoe en waarvan wordt glas gemaakt?
Zand, soda en kalk  ze smelten heb bij 1600°C  glas.
2. Wat voor verschillen zijn ertussen (de productie van) glas en kristal?
 Kristal heeft fijnere grondstoffen.
 Kristal wordt altijd met de hand gemaakt.
 Kristal is duurder.
3. Wat voor soort stof moet je toevoegen om gekleurd glas te maken?
Metaaloxide, coting.
4. Noem enkele verschillen tussen de ambachtelijke- en machinale productie.
Ambachtelijke  met de mond geblazen.
Machinale  aan elkaar gelast.
Machinale  gladder en vlakker.
5. Hoe krijgt men kleine luchtbelletjes in het glas? Geef een scheikundige uitleg!
 Men voegt potas toe.
 Het ontleedt zich in koolstofdioxide  belletjes
6. Is de productie van glas schadelijk voor het milieu?
Er wordt koolstofdioxide gevormd en dat is slecht voor het broeikaseffect.