Werkwijzer 3 A&B

Een gedichtenbundel lezen
STAP 1

Schrijver Anton Korteweg
Titel Niks geen Romantic Agony
Motto Op bladzijde 3: de ceder

Op bladzijde 4: (Voor vrouw en vriend)
Achterkanttekst Niet aanwezig, maar op de voorkant staat wel een gedicht. Omdat ik denk dat een belangrijk gedicht voor de schrijver moet zijn (hij vindt het in ieder geval waardevol genoeg om op de voorkant te zetten) werk ik deze opdracht iets anders uit. Vandaar:

Voorkanttekst
Van geen kwaad bewust omzichtig
met Cerebos tafelzout slakken aanzettend
Tot hoger snelheid, huilen
bij de ineenschrompeling, vroeger.

Nu trachtend zout te leggen op
de staart van het Absolute,
met hetzelfde resultaat en in
dezelfde korte broek.

Ik verwachtte min of meer dat gedicht onder de titel ‘Niks geen Romantic Agony’ terug te vinden, omdat de titel er nu eenmaal onder staat. Het leek me gewoon logisch. Uiteindelijk vond ik de tekst terug onder de titel ‘Altijd hetzelfde, altijd’. Het gedicht zal ik verder analyseren bij opdracht A.
Algemeen De motto’s kon ik niet echt in verband brengen met de titel. De titel betekent letterlijk vertaalt ‘Niks geen romantische foltering/doodsangst/kwelling’. Uit de analyse van de gedichtenbundel kon ik opmaken dat de schrijver of de hoofdpersoon erg worstelt met een aantal problemen in zijn leven. Hij probeert zich allerlei voorstellingen te maken van hoe het zou moeten zijn, maar wordt door de realiteit telkens keihard onderuit gehaald.

STAP 2
De gedichtenbundel bestaat uit drie delen
In dierbare tijden
Het verleden speelt hierin een grote rol. Als ik de gedichten vluchtig bekijk, wordt vooral de jeugd van de ikpersoon besproken en hieruit blijkt dat hij/zij (ik neem aan dat het een hij is) een religieuze achtergrond heeft.
Aus dem Sterbregister der Pfarrei St. Jakob, Rothenburg ob der Tauber
Motto (Waskowsky gewidmet – wenn er’s haben will)
Vertaling Uit het overlijdensregister van de pastorie van de Sint Jakobs kerk, Rothenburg of de duif. Aan Waskowsky opgedragen – als hij het accepteert.
Of met het laatste gedeelte (der Tauber) ook daadwerkelijk een duif bedoeld wordt of een plaatsje dat toevallig zo heet. Ik kon ‘der Tauber’ niet in verband brengen met de gedichten.
De schrijver beschrijft het leven van een aantal mensen, hoe oud ze zijn geworden en hoe ze om het leven kwamen.
Altijd hetzelfde, altijd
Alles wat je verwacht en hoopt wordt door observatie of nader onderzoek ontnuchterd.
Algemeen Het lijkt wel of de ikpersoon antwoord probeert te krijgen op de vraag wat er mis is gegaan toen hij volwassen werd. Waarom kan niet alles zo simpel zijn als vroeger, toen alles duidelijk was en niets nodeloos ingewikkeld werd gemaakt, zoals zoveel volwassenen doen. De situatie die meestal erg wordt opgeblazen, wordt opgelost door er nuchter naar te kijken.
Volgens mij wil de titel dat ook zeggen. Misschien lijkt het wel romantisch, maar als je pijn of verdriet voelt in het echt, is het wel even anders en lijkt het niet op wat je je ervan had voorgesteld.

STAP 3&4
Titel gedicht Onderwerp
Old time religion Kerkdienst
Gered Het belang van de godsdienst in het normale leven
Negentig Negentigste verjaardag van opa
Verwachting Opa’s visie op dood en leven
Opa dood Onverschilligheid bij opa’s dood
Hoe mijn nog jeugdige ziel trachtte op te stijgen tot… Speelgoed
De Vreeze des Heeren Een pak slaag na onfatsoenlijk gedrag
KinderFreud Kindervisie op de wereld
The Beauty of the Medusa Tantes
Opa Opa
Eerste communie van mijn lief Feest rondom een communie
Voorbij de onschuld Opgroeien
Reinier Bewondering voor Reinier
Watersnood Klaas
Bas en ik Klasgenoot
Dienstmaagd Dienstmaagd
Moeder Moeder
Moeder (2) Verdriet om haar gestorven zoon
Quis non fleret? Thuis
Wederopstanding Wederopstanding
1 De dood van Johann Martin Dühring
2 De dood van George Meder
3 Het leven van Anna Cränzin
4 De dood van Zacharias Schalck
5 De dood van Anna Maria Bierhalsin
Altijd hetzelfde, altijd Er verandert niets
Wegens enorm succes Herfst
Sed non frusta Een baard nastreven
Die tijd lijkt wel voorbij Blinden worden nooit ziende
Niks geen Romantic Agony De uitzichtloosheid van het leven
Petrus Petrus
N.B. Afscheid nemen
Rudy Tuinman
Toen en nu Verdwaald
De twaalf Apostellepeltjes

Algemeen De gedichten gaan over dood, het verleden, de vergelijking van het verleden met het heden. De gedichten worden geschreven met een uitzichtloze somberheid en in sommige gevallen met een vleugje ironie wat door moet gaan voor humor.

STAP 5, Studiewijzer A
Gedicht 1
Altijd hetzelfde, altijd

Van geen kwaad bewust omzichtig
met Cerebos tafelzout slakken aanzettend
Tot hoger snelheid, huilen
bij de ineenschrompeling, vroeger.

Nu trachtend zout te leggen op
de staart van het Absolute,
met hetzelfde resultaat en in
dezelfde korte broek.

Stap 1&2
Er wordt een duidelijk onderscheid gemaakt tussen vroeger en nu. Vroeger wordt nadrukkelijk achter een komma geplaatst, zodat we er toch vooral niet over heen zullen lezen. Toch is er een overeenkomst: Nu trachtend zout te leggen op de staart van het Absolute, met hetzelfde resultaat en in dezelfde kort broek.
Het onderwerp is (dus) ‘niets verandert’.

Stap 3
Titel Het onderwerp slaat terug op de titel Altijd hetzelfde, altijd. Alhoewel je ouder wordt en volwassen, blijft het resultaat is hetzelfde (huilen of de ineenschrompeling) en de ikpersoon voelt zich weer een kleine jongen in korte broek.
Woorden het Absolute. Bewust geschreven met een hoofdletter. Als we het woord opzoeken in het woordenboek, komen we uit op absolutie, absolutisme en absoluut. Absolutie betekent vergiffenis van zonden, of kwijtschelding. Dan absolutisme: onbeperkte alleenheerschappij (zoals de Franse Lodewijk) en absoluut: volstrekt, helemaal, onbeperkt.
Ik denk dat we met het laatste woord ver komen. Absoluut. Het Absolute. Volledige controle of het leven. De gebeurtenissen.
Beeldspraak De schrijver speelt met het spreekwoord ‘op alle slakken zout leggen’ (alle fouten aanwijzen, kritiek hebben op de kleinste fouten). In de eerste strofe bedoelt hij het letterlijk: vroeger als kind wilde hij nog wel eens slakken plagen door zout op hen te strooien, en huilde dan als het resultaat bleek dat ze ineenschrompelden.
Later probeert hij zout te leggen op de staart van het Absolute (dat ik, als ik zo vrij mag zijn, vertaal met ‘zijn vinger probeert te leggen op absolute beheersing’.
Zinsbouw De schrijver gebruik veel enjambement. Het moeten doorlezen aan het eind van een versregel. Hierdoor lijken de zinnen af en toe te haperen, waardoor de nadruk wordt gelegd op woorden die belangrijk zijn, bijvoorbeeld huilen, de staart van het Absolute, dezelfde.
Strofen Het gedicht bestaat uit twee strofen, twee kwatrijnen om precies te zijn. De verklaring die hiervoor te geven is, is dat de schrijver een duidelijk onderscheid wilde maken tussen vroeger en nu. Vroeger als kind, en nu als volwassen, alsnog hetzelfde resultaat.

Stap 4
Altijd hetzelfde, altijd is een vrij vers. Dit leidt ik af uit het feit dat er in dit gedicht geen gebruik wordt gemaakt van bepaalde regels, die maken dat het gedicht rijmend kan worden genoemd. Alleen de lay-out en de andere zinsbouw dan bij proza maakt dat dit een gedicht kan worden genoemd.

Stap 5
De ikpersoon herinnert zich een situatie toen hij nog een jongen was, en hij ‘slakkenraces’ de slakken probeerde aan te sporen door zout te strooien. Hij dacht dat ze er van zouden schrikken en harder zouden gaan, maar schrok en huilde toen hij bemerkte dat ze ineenschrompelden bij de aanraking.
Als volwassene probeert hij dit trucje tevergeefs uit op de controle van zijn leven. In plaats van dat het doet wat hij wil (harder lopen), gaat het fout en schrompelt het ineen. Dit was niet wat hij had verwacht en opnieuw huilt hij vanwege hetzelfde resultaat.

Stap 6
Ik vind het een mooi gedicht. Het treft heel goed de toon van de dichtbundel; zwaarmoedig en met lichte zelfspot. Anton Korteweg kent zichzelf goed. Hij weet verdraait goed dat het fout kan gaan, maar koppig probeert hij het opnieuw. Hij komt bedrogen uit.

Gedicht 2
De Vreeze des Heeren

Nadat je drie maal
- en dat nog wel aan tafel! -
TIET geroepen had:
TIET TIET TIET,
Sidderend en doodsbang,
Wachtte je met bolle oogjes
En een trillend bovenlipje.

Maar er gebeurde niets.

Het hemels vuur sloeg je niet
En ook opende de aarde zich niet onder je stoel,
Terwijl Gog noch Magog verscheen.

Alleen je vader
Legde je over de knie,
Wat anderzijds bepaald plezierig was.

De soep werd door dit oponthoud
vrijwel koud gegeten.

Stap 1&2
De belangrijkste zin in dit gedicht vind ik Maar er gebeurde niets. Bij zulk onfatsoenlijk gedrag verwachtte de kleine jongen dat God zich om zou keren naar zijn engelen en met barse stem zou zeggen ‘pak de kist met bliksem en donder’ en hij tenminste prompt dood neer zou vallen. Maar er gebeurt niets.
Het onderwerp van dit gedicht is ook de titel: De Vreeze des Heeren.

Stap 3
Titel De Vreeze des Heeren. De jongen vreest dat hij door tiet te roepen door Gods gericht ter plekke dood zou blijven, maar er gebeurt niets.
Woorden Wat betekent Gog noch Magog? Twee engelen? Twee (af)goden?
Als we kijken naar de voorafgaande zinnen waarin hemels vuur en aarde voorkomen, dan denk ik aan God en de duivel. God wordt meestal gekoppeld aan de hemel en de duivel aan de aarde (het dodenrijk, het onderaardse).
Maar geen van tweeën verschijnen om hem te halen.
Beeldspraak Het hemels vuur sloeg je niet en ook opende de aarde zich niet onder je stoel. Hier wordt onder andere teruggewezen naar een bijbelverhaal waarin een aantal mensen omkomt door hemels vuur doordat ze afgoderij pleegden. De jongen had verwacht dat dit zou gebeuren, omdat dat hem waarschijnlijk altijd werd voorgehouden als consequentie bij ernstige overtreding van Gods Woord.
Zinsbouw Net als bij het eerste gedicht is het nadruk leggen op zinnen en woorden van groot belang. Maar er gebeurde niets en legde je over de knie worden benadrukt.
Strofen Het gedicht bestaat uit vijf strofen: septet, ‘losse’ versregel, terzet, terzet, distichon. De schrijver wil bepaalde zinnen benadrukken en doet dat door het gedicht op te delen in genoemde strofen.

Stap 4
In tegenstelling tot Altijd hetzelfde, altijd, wordt hier wel degelijk gebruik gemaakt van (hetzij bescheiden) dicht rijmklanken. Om een aantal voorbeelden te noemen: drie-tiet, doodsbang-oogjes, sloeg-stoel, Gog-Magog, knie-plezierig, oponthoud-koud. Hierdoor leest het meer als gedicht, maar het blijft bescheiden en misschien is het in bepaalde gevallen onbedoeld.

Stap 5
De jongen roept drie keer ‘tiet’ aan tafel, en alhoewel hij verwacht dat de hemel of de aarde hem of in ieder geval een persoon hem ter plekke dood zou verklaren, gebeurt er niets. Nou ja, niets: een pak voor zijn broek is het gevolg, maar het was anderzijds plezierig. Dat kan ik me voorstellen. Bij dood door hemels vuur of een openende aarde is bijna alles plezieriger.
De toon in dit gedicht is een beetje teleurgesteld. Er werd hem voorgehouden dat er iets vreselijks met hem zou gebeuren bij zulk gedrag, maar uiteindelijk was het gevolg alleen een aards pak voor zijn broek.

Stap 6
Dit gedicht bevat een zekere teleurstelling en doet somber aan, maar toch weet de schrijver een klein lachje op je gezicht te toveren met de overdreven gevolgen zoals hem die verteld waren.

STAP 6
Ik vind het een tamelijk sombere, zwaarmoedige gedichtenbundel. Arton Korteweg kent zichzelf goed, en weet wanneer humor (doorgaans lichte ironie of zelfspot) gepast is en kan. De gedichten beschrijven de kinderlijke visie op de wereld, en als hij op die manier ook als volwassen de wereld wil bekijken, blijkt dit meestal niet te lukken. Het opgroeien: wat meestal niet zonder moeilijkheden gaat. De dood: somber, gelaten, soms wordt het ervaren als een opluchting. Het leven: de hoop en de daarop volgende teleurstelling.
Soms straalt levenslust van de gedichten, soms krijg je de neiging om Anton Korteweg samen met zijn gedichtenbundel op de brandstapel te gooien. Maar een ding is zeker: hij zet je aan het denken.
Het taalgebruik is niet moeilijk, al gooit hij er soms Duits, Frans, Engels of Latijn doorheen. Hij gebruikt regelmatig afkortingen en een interpunctie die ik soms niet helemaal volgen kan. Dan gebruikt hij bijvoorbeeld aanhalingstekens of uitroeptekens zodat je aandacht daar gevestigd wordt waar het nodig is.

STAP 7
De achtergrondliteratuur over de dichter heb ik wel kunnen vinden, maar die over de bundel bestaan niet – of ik heb gewoon niet goed genoeg gezocht. Hierom zal ik een zo uitgebreid mogelijke biografie van hem beschrijven en zoveel mogelijk proberen te vertellen over zijn werk in het algemeen.

BIOGRAFIE
Anton Korteweg werd in 1944 geboren in het Noord-Brabantse Zevenbergen, als zoon van orthodox-christelijke ouders in een voornamelijk katholieke omgeving. Zijn beide grootvaders waren boer, en zijn vader werkte voor een landbouworganisatie. Na een jaar Mulo ging hij naar het gymnasium in Dordrecht. In Leiden studeerde hij vervolgens Algemene Literatuurwetenschap. In 1979 werd hij hoofdconservator van het Nederlands Letterkundig Museum in Den Haag. Vanaf 1986 is hij daar directeur.
Er zijn elf bundels van zijn hand verschenen, de meeste daarvan bij Meulenhoff. Kortewegs werk werd in 1986 bekroond met de A. Roland Holst-penning.
In 1971 debuteerde hij met de qua stijl sterk ironische bundel Niks geen Romantic Agony.
Hoewel hij in deze bundel vrijere dichtvormen gebruikte dan de meeste neo-romantici, werd hem door critici toch dit stempel opgedrukt.
In respectievelijk 1973 en 1975 verschenen bij uitgeverij Athenaeum-Polak & Van Gennep Eeuwig heimwee drijft hem voort en De stormwind van zijn hand.
In 1982 verscheen Tussen twee stilten. De titel verwijst naar een gedicht van J.C. Bloem, die door Korteweg bewonderd wordt. De gedichten zijn gemiddeld korter dan in zijn voorafgaande werken. Kenmerkende stijlfiguren zijn de ellips en de paradox.
Geen beter leven verscheen in 1985.
De zonnebloem werd zwart (1987) verscheen in een oplage van slechts 125 exemplaren. Het is een bundeling van Kortewegs Chinese kwatrijnen.
In 1988 verscheen Dierbare tijden. In dit boek is een selectie te vinden van gedichten uit zijn eerste drie bundels. De gedichten in deze bundel zijn zodanig gerangschikt dat een samenhangende levensbeschrijving is ontstaan van een calvinistische romanticus die zich ontwikkelt van jongen tot man.
In 1988 verscheen eveneens Voor de goede orde. Dit was het eerste deel van een drietal -in Kortewegs eigen woorden- 'dichterlijke levensberichten'. De andere twee bundels volgden in 1991 (Stand van zaken) en in 1997 (In handen).
Zijn meest recente bundel, Comfortabel ongelukkig, verschenen in 1999, is weer een selectie, ditmaal uit zijn latere poëzie. Het is te beschouwen als het vervolg op Dierbare tijden.

OVER ZIJN WERK
Aanvankelijk gebruikte de dichter vaak de taal van de bijbel, in zijn latere werk wordt de onafgemaakte zin kenmerkend. Zijn gedichten zweven tussen het persoonlijke en algemene, en zijn daarmee vaak dubbelzinnig. Zwaarmoedigheid wordt afgewisseld met lichte humor. Alledaagse zaken, zoals reclames op tv, vinden hun weg naar zijn gedichten.
Hij heeft het menselijke tekort leren accepteren en is opgehouden met voortdurend controle over zijn leven te eisen, terwijl hij weet dat hij daarin de hand niet heeft.
Over veel van zijn waarnemingen en gedachten ligt de schaduw van de dood.
Hij heeft geleerd het met zichzelf en met zijn directe omgeving uit te houden.