Burgerlijke cultuur in Nederland in de 17e eeuw.

Hoofdstuk 1. Overvloed binnen perken.

Tachtigjarige oorlog:
 Nederland tegen Spanje die niet van plan is protestantse burgers
meer vrijheid te geven
 de noordelijke Nederland roepen zich in 1581 uit tot een republiek
 de bevolking uit de zuidelijke Nederlanden trekt massaal naar
het noorden
 hier ontstaat een toenemende economische bedrijvigheid
(rijke Vlamingen)
 oorlog leidt tot onafhankelijke noordelijke republiek en een
Spaans zuidelijk deel
 calvinisme is de belangrijkste religie
 1648: eind oorlog

Waarom is er internationaal veel belangstelling voor verslagen van de oorlog? Deze werd gevoerd met de modernste wapens. Europa wordt op de hoogte gehouden met speciale gravures en geïllustreerde kranten.

Wat waren de nadelen van de oorlog voor Amsterdam? De oorlog was erg duur en lastig voor de internationale handel.

Waarom waren schilderijen (zeestukken) die met de Spaanse oorlog te maken hadden zo populair? Noem een voorbeeld.
Toen de strijd weer oplaaide was er behoefte aan heldhaftige historische voorbeelden van de Republikeinse strijd.
Vb: Zeeslag bij Gibraltar  Cornelis Claesz. Van Wieringen.  een van de meest bloedige zeeslagen die door de Nederlanders worden gewonnen.

1624 inname van de stad Breda na negen maanden, negen dagen en negen uur veroveren de Spanjaarden de stad.
Er wordt in opdracht van de Spaanse koning een historiestuk gemaakt van de overgave van Breda Las Lanzas.

Hoe zag de Nederlandse samenleving in de 17e eeuw eruit?
Er was geen absoluut vorst, het bestuur van het land, de gewesten en de steden was bijna democratisch te noemen. Rijke burgers konden grote invloed uitoefenen op het bestuur. Burgers geven veel geld uit aan luxe en kunst zag je bijna overal.

Frans Hals (1582-1666)

Burgers in Nederland hadden veel luxe en rijkdom. Delftsblauw imitatieporselein krijgt de status van grote luxe.

Hoe komt het dat er in Nederland maar weinig adellijke families zijn?
Door het succes van de onafhankelijkheidsstrijd in de 16e en 17e eeuw.
Burgers zijn veel minder trouw aan de koning dan de adel. De koning is iemand die voor rust en orde moet zorgen en als deze dat niet wil/kan valt de steun van de bevolking weg. Het domein is van de burgers.

De kunstproductie wordt bepaald door de wensen van de burger. I.p.v. heldhaftige afbeeldingen van koninklijke of adellijke personen kiezen de Nederlanders voor zeer realistische afbeeldingen van het eigen burgerlijke leven.

Welke thema’s komen bijna altijd samen in de Nederlandse burgerlijke kunst? Rijkdom en welvaart.

Rembrandthuis:

Huis ontworpen door Jacob van Campen. Het is een woon en werkplaats tegelijk. Naast een atelier is er een schilderschool te vinden en in een grote kunstkamer toont Rembrandt snuisterijen die hij verzamelt en verhandeld. ( bekend fenomeen)
Een verzameling was een geldbelegging.

Het kunnen musiceren hoort bij een gegoede burgerlijke opvoeding. De burgers krijgen les op een muziekschool collegium musicum, of van een privé leraar.
De muziekles Johannes Vermeer.

De Nederlandse schilders in de 17e eeuw specialiseren zich in 5 genres:
- Historiestukken
- Portretten
- Genrestukken
- Stillevens
- Landschappen

Het historiestuk is het belangrijkste genre. Waarom?
Een historieschilder is een verhalenverteller die momenten toont uit de geschiedenis, de mythologie of de bijbel. Hiervoor moet de schilder naast techniek ook veel verbeeldingskracht en kennis hebben.





Het portret is het minst voorname genre. Waarom?
Door de vervelende klanten die nooit tijd hebben, die niet stil kunnen zitten en nooit tevreden zijn.
In welk opzicht zijn portretten wel aantrekkelijk?
Als inkomstenbron. Rijke burgers willen hun beeltenis vereeuwigen en hebben daar een flink bedrag voor over.

Wat is een genrestuk?
Een tafereel uit het dagelijks leven: huishoudelijk tafereel, sport, spel, volksfeest. In een genrestuk zit meestal een moralistische of waarschuwende boodschap verpakt.

Waarom zijn schilderijen waarin alledaagse dingen vaak een dubbele betekenis hebben, zo geliefd? Omdat ze meestal allerlei details bevatten en dus veel kijkplezier bieden.
Bv: brieflezende vrouw Gabriel Metsu

Typerend voor Rembrandt is de spotlightverlichting bv bij de nachtwacht.

Wat is een vanitasstilleven?
Een stilleven waarin de vergankelijkheid van de mens centraal staat.

Halverwege de 17e eeuw is de bevolking in de grote Hollandse steden sterk gegroeid. Bij de rijke kooplieden ontstaat het verlangen naar een tweede woonhuis (hofsteden of buitenplaatsen) op het platteland, weg van de drukte van de stad.
Steeds duidelijker komt de vermaaksfunctie van de buitenhuizen voorop te staan: in het begin waren ze ontworpen als boerderijen later als minipaleisjes.

Wat was kenmerkend voor deze minipaleisjes?
De grote renaissancetuinen en de theehuizen.

Wat was bij de renaissance gebruikelijk?
Uitgangspunt bij alle onderdelen is het menselijk lichaam.

De opkomst van de buitenverblijven leidt tot een heel nieuw genre in de dichtkunst: de hofgedichten. (dichters bezingen hun lof over het heerlijke buitenleven)

Waardoor wordt de 17 eeuwse bouwkunst gekenmerkt?
Door de burgerlijke stedelijke samenleving. Veel woon/pakhuizen waarin wonen en werken samengaat aan grachten. De architectuur wordt beïnvloedt door het classicisme

Classicisme: algemene stijlaanduiding voor Nederlandse architectuur, geïnspireerd op voorbeelden van klassiek georiënteerde stijlen zoals de Italiaanse renaissance en de Franse barok.

Hoofdstuk 2. Groots in het klein.

In 1640 besluit het stadsbestuur dat er een nieuw stadhuis moet komen. Acht jaar later wordt er met de bouw gestart in 1648, het eind van de tachtigjarige oorlog. Het nieuwe stadhuis wordt een blijvend monument voor de vrede.

Waarom was de tachtigjarige oorlog de Amsterdammers een doorn in het oog? De oorlog kostte erg veel geld en leverde weinig op.

Het Amsterdamse stadhuis is een classicistisch paleis de architectuur (door Jacob van Campen) verwijst naar de bouwkunst van het oude Rome.

Het paleis is volledig symmetrisch (geaccentueerd door pilasters)
Op de eerste verdieping zijn de pilasters van Ionische en Corinthische stijl, de tweede verdieping is enkel in Corinthische stijl.

Ionische stijl: bouworde toegepast door de Grieken
Kenmerkend: slanke sierlijke zuilen met aan twee kanten spiraalvormige versiering.

Corinthische stijl: bouworde toegepast door de Grieken, maar vooral populair bij de latere Romeinen.
Kenmerkend: gladde zuilen zonder groeven, versieringen van berenklauwachtige bladeren.

Amsterdam is de heerser van de wereldzeeën. De stad doet er alles aan om de vrede met de handelspartners te bewaren de diplomatie van de stad richt zich op vrede.

De burgerzaal: overdekt stadsplein, voor alle burgers vrij toegankelijk.
Wat symboliseert deze ruimte?
De vrijheid van de burgers onder het wakend oog van de bestuurders.
Twee kaarten op de vloer kaart van de aarde, kaart van de noordelijke sterrenhemel.

Waarvoor diende het stadhuis in die tijd?
- Als een groot kantoor en vergadergebouw van het stadsbestuur college van burgemeesters die hun plannen voor leggen aan de vroedschap.
- Als bankgebouw en rechtbank.

Op de begane grond is de vierschaar: een rechtszaal voor strafzaken waar de doodstraf bij werd uitgesproken (vier rechters)

Het stadhuis is met veel historiestukken versiert, die betrekking hebben op twee historische periodes:
- de klassieke Romeinse tijd
- tijd van de opstand van de Batavieren tegen diezelfde Romeinen

Wat herkennen de Amsterdammers in de Batavieren?
Vrijheidsdrang en onverzettelijkheid.

Wat herkennen de stadsbestuurders in de Romeinen?
De grootsheid van de eigen stad, zijn macht en zijn enorme welvaart.

Twee kunstenaars kregen de opdracht om elk een schouwstuk te schilderen voor in de burgemeesterskamer:

- Ferdinand Bol Fabritius en Pyrrhus. Het schilderij gaat over onkreukbaarheid en dapperheid.

- Govert Flinck De onomkoopbaarheid van Marcus Curius. Het schilderij laat zien dat hij liever een eerlijke strijd voert dan dat hij zich laat omkopen.

Door wie wordt de rechtspraak in het stadhuis uitgeoefend?
Door speciaal benoemde rechters die regels maken en rechtspreken.

Aan de ene zijde van de burgerzaal is de schepenzaal (grootste rechtszaal), aan de andere zijde zijn de burgemeesterskamers en de vroedschapkamer.

Links: rechtspraak van Zaleucus
Midden: het salomonsoordeel
Rechts: rechtspraak van brutus

De terugkeer van Mozes hangt in de schepenzaal. Met het doek wordt er verwezen naar de goddelijke oorsprong van het bestuur.
Mozes komt, begeleid door engelen, van de berg af met twee stenen platen waarop de tien regels gegraveerd staan die God aan Mozes gaf.

Welke boodschap geeft de protestantse kerk aan de burgers?
De Nederlander dient matig te leven en zich niet over te geven aan allerlei vormen van uitbundigheid.

Kenmerken van de protestantse kerk:
- interieurs zijn ontdaan van iedere opsmuk
- de kerkhervormers willen het kerkpubliek echt betrekken bij de diensten
- geen beelden en schilderijen
- psalmen liederen opgenomen in het oude testament
- kerkorgels: om het volk uit de kroegen te houden.

Wat doen stadsorganisten? Die geven publieke concerten met een breed repertoire aan muzieksoorten.

Madrigalen: vocale compositie op wereldlijke tekst, meestal over de liefde.

Sweelink organist en componist beroemd om zijn knappe orgelvariaties op psalmen.

Wie waren de rederijkers?
Beoefenaars van de dicht- en toneelspeelkunst.
De rederijkers leverden een belangrijke bijdrage aan openbare plechtigheden vaak met een tableau vivant: levend ‘schilderij’ bestaande uit een of meerdere stilstaande personen die een verhaal of gebeurtenis uitbeelden.

Blijspel: komedie (tegenovergestelde van tragedie)
- zorgeloze inhoud
- oppervlakkige karaktertrekken
- goede afloop
Vb: Moortje, van Bredero

Begin 17e eeuw: de publieke belangstelling voor toneelvoorstellingen neemt toe breuk bij de eglentier (die zijn hier niet tegen opgewassen)

1617 vooraanstaande leden richtten de Nederduytsche Academie op dit was een college en een toneelzaal
- eenvoudig houten zaal met een hoog daklicht.

1637 de academie wordt gesloopt om plaats te maken voor het eerste echte theatergebouw in Nederland schouwburg (naam van Vondel, architectuur van van Campen.

Schouwburg was een amfitheater:
theater met een ronde of ovaalvormige plattegrond voor het eerst toegepast door de Romeinen.
De schouwburg wordt ingewijd met het stuk Gysbreght van Aemstel van Joost van den Vondel.

Lijsttoneel: er is een duidelijke scheiding tussen het publiek in de zaal en de spelers op het toneel. ( het lijkt alsof je naar een levend schilderij kijkt)

Waarom mogen toneelspelers bij rechtszaken niet optreden als getuige? Omdat ze gespecialiseerd zijn in een ander nadoen dus dan kunnen ze liegen.