Duitsland en Europa

Hoofdstuk 1 Duitsland verdeeld

§1 Duitsland na de nederlaag

- de Duitsers reageren verbijsterd en apathisch
verwachtingen door nazi-propaganda in duigen
democratische heropvoeding confronteerde hen met hun daden
Duitsers die uit hun geboortestreek waren verdreven => nog erger
- de geallieerden wantrouwen elkaar en verdelen Duitsland
Westen ó SU.
Verdachten elkaar ervan op macht en gebiedsuitbreiding uit te zijn.
ð Stalin forceerde grote gebiedsverschuivingen. Wantrouwen kwam tot uiting in conferentie van Potsdam.

Conferentie van Potsdam (tijdelijke maatregelen)
· Duitsland moest alle gebieden ten oosten van de Oder-Neisse lijn afstaan aan Polen en SU
· Oostenrijk werd losgekoppeld van Duitsland
· Politieke leven zou democratisch worden
· Denazificatie (*)
· Volledige ontwapening, geen oorlogsindustrie (*)
· Herstelbetalingen
· Gedurende tijd van bezetting blijft Duitsland economische eenheid. (*)
(*) waren onduidelijk geformuleerd en konden tot onenigheid leiden.

§2 internationale ontwikkelingen bevorderen Duitse deling (1945 – 1949)

In West Europa groeit angst voor communisme
- in oost Europese landen hielp Stalin communisten aan de macht
- contacten met west Europa onmogelijk (IJzeren Gordijn)
- in frankrijk en Italië haalden de communistische partijen grote zeges bij parlementaire verkiezingen
Truman:
Containmentpolitiek:
- ieder land dat bedreigd werd door communistische aanval of opstand zou VS steunen
Marshallhulp:
- VS financiert programma’s voor economisch herstel van Europa (in het kader van containmentpolitiek)
VS stelde dit ook aan SU en communistische landen voor, maar Stalin vond dit “economisch imperialisme”.

Communistische staatsgreep in Praag verscherpt tegenstellingen
In Praag was coalitieregering met communisten en leden van andere partijen. In februari ’48 werden de niet-communistische ministers tot aftreden gedwongen.

Gevolgen:
- grote onrust in westerse wereld
- bereidheid onder west Europese landen groeit om op militair gebied samen te werken (tegen SU)
- Amerikaanse congres steunt Marshallplan: in een welvarend Europa zouden de communisten veel minder aanhang krijgen

§3 nationale ontwikkelingen bevorderen Duitse deling (1945 – 1949)

Duitsland raakt economisch verdeeld
- SU schafte in haar zone grootgrondbezit en particulier bezit van fabrieken, banken en verzekeringsmaatschappijen af. Dit gebeurde niet in westelijke deel
- Stalin liet, als herstelbetaling, alles wat vervoerd kon worden naar SU overbrengen. Fransen deden dit ook. Britten en Amerikanen wilden wederopbouw in hun zone
- Aanhoudende vluchtelingenstroom ui het oosten vergrootten in westelijke zones problemen en maakte chaos nog groter

Per 1 januari ’47 maakten VS en Engeland een economische eenheid van hun zones. Kort daarop voegde Frankrijk zich hier bij aan. Werkten in het geheim aan geldhervorming, de D-Mark (gekoppeld aan dollar). Maakte een eind aan inflatie.

Stalin vond geldhervorming schending van de afspraken van Potsdam. Stalin wilde neutrale onbewapende eenheidsstaat met antifascistische regering. Antwoord op indammingpolitiek: blokkade van Berlijn

Blokkade van Berlijn verscherpt de tegenstelling van Oost en West
SU wilde verschillende doelen bereiken:
- Blokkade paste in afgrendelingpolitiek van SU. Berlijn was een “lek”. Doordat Westen zich net aan Potsdam hield volgens hem, hield hij zich er ook niet aan.
- Wilde blokkade gebruiken als chantagemiddel om de kwestie Duitsland naar eigen inzicht te regelen: neutraal Duitsland
Niet bedoelde gevolgen:
- luchtbrug naar Berlijn toonde aan dat de VS bereid was om zich in te zetten voor niet communistisch Europa
- na staatsgreep Praag, een nieuwe aansporing om nauw samen te werken => NAVO (gezamenlijke verdediging tegen eventuele agressie Oostblok)
- versterking saamhorigheid west Duitsers
- bevordering oprichting Bondsrepubliek

BRD: democratisch. Bestaat uit 10 deelstaten, o.l.v. CDUer Konrad Adenauer (bondskanselier).
DDR: communistisch. Planeconomie, o.l.v. SED. Overgang naar communistische maatschappij was geleidelijker dan in andere Oost Europese landen.

Kenmerken DDR:
- Boeren en arbeiders staat, werd geleid door de communistische partij (SED).
- Ook economische macht in handen van het volk: alle productiemiddelen volkseigendom (landbouw, industriële bedrijven)
- Grote tegenstelling theorie en werkelijkheid.



Hoofdstuk 2 De BRD en de DDR groeien uit elkaar

§1 internationale ontwikkelingen die de intergratie van de BRD in het westen bevorderen (’49 – ’55)

Door Koreaanse oorlog groeit in west europa vrees voor oorlog met SU.
Korea:
- Bevrijd door SU en VS na WO2. Grens op 38e breedtegraad
- Na weghalen troepen SU en VS, valt Noord Korea Zuid Korea binnen.
- VN interveniëren, later stuurt China troepen, komen weer tot stilstand bij 38e breedte graad.
- SU is volgens Westen aanstichter van de Koreaanse Oorlog.

Overeenkomsten Korea en Duitsland:
- beide landen gesplitst in niet-communistisch en communistisch deel
- veel meer Russische troepen in DDR dan westerse troepen in BRD
- Groot deel van Oost Europa was al in Russische handen: satellietstaten
- beide partijen voerden felle propaganda tegen elkaar in beide gevallen

Vrees voor kernoorlog tussen VS en SU. Als gevolg van oorlogsdreiging stelde Adenauer voor om de BRD te herbewapenen om de SU tegen te houden.

Adenauer had een westen georiënteerde politiek: integreren in het Westen:
- BRD treedt toe tot NAVO
- Frans- Duitse toenadering
- Nota van Stalin

NAVO toetreding:
- BRD zou bijdrage leveren aan conventionele troepen. Europa was bang dat elk klein conflict van VS en SU een kernoorlog zou worden (“massive retaliation”)
- Medestander om iets aan het overwicht van het leger van de SU te doen.

Initiatieven Franse regering:
- Kwamen met het voorstel een Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal (EGKS) op te richten, om greep te houden om de kolen- en staalindustrie in het Roergebied. (oorzaak grote kracht Duitsland)
- Stelde voor om een Europese Defensie Gemeenschap (EDG) op te richten, omdat ze vreesden voor de terugkeer van een zelfstandig (west-) Duits leger. (EDG mislukte)

Nota van Stalin aan Westelijke Geallieerden:
- voorstel om Duitsland opnieuw te herenigen en te neutraliseren
- neutraliseren: geen bondgenootschappen tegen SU sluiten
- Stalin hoopte via machtspositie in DDR veel invloed te krijgen in het herenigde Duitsland. Wilde geen vrije verkiezingen toestaan.
- Adenauer en Westelijke Geallieerden wilden vrije verkiezingen onder toezicht van VN.
- Plan van Stalin strandde


§2 nationale ontwikkelingen die de intergratie van de BRD in het Westen belemmeren (’49 – ’55)

Oorzaken belemmering:
- Verdeeldheid tussen politieke partijen. CDU/CSU ó SPD.
Problemen : economisch- sociale inrichting van samenleving
Buitenlandse politiek
- Angst voor een (kern) oorlog drijft bevolking uiteen. (Herbewapening, ja of nee. “Ohne mich” gedachte
- Wantrouwen van bondgenoten tegen de West-Duitse democratie in deze periode. (Was het niet alleen door Adenauer?)

§3 Politiek van Adenauer bevordert integratie van BRD in Westen

Politiek: “Westbindung”. Hij wilde de volgende resultaten bereiken:
- aanvaarding van West -Duitsland als soevereine staat
- vergroten van West-Duitse veiligheid
- geleidelijke opbouw democratie in BRD
- opbouwen van een sterk West- Duitsland

Belangrijkste successen:
- Het “Wirtschaftswunder”. Basis: marktgerichte exporteconomie.
- Integratie miljoenen “Heimatvertriebenen” en vluchtelingen uit de Oostzone/ DDR.

§4 de DDR wordt een sovjet satellietstaat (’49 – ’55)

Integratie van DDR in het Oosten werd door SU bepaald. De DDR leiders vervulden slechts de rol van trouwe uitvoerders.
Sovjet satellietstaat: een staat, gevormd naar model van SU en beheerst door SU.
Stappen in dit proces:
- “volksdemocratie” werd ingevoerd
- dissidenten werden vervolgd
- dood van Stalin bracht geen versoepeling beleid, maar juist striktere handhaving
- toetreding Pact van Warschau (tegenhanger NAVO)

§5 internationale ontwikkelingen die de bouw van de Muur bevorderen (’55 – ’61)

Oorzaken voor SU (o.l.v. Chroesjtsjov) om de Muur te bouwen:
- Versterking van samenwerking West Europese landen is bedreigend voor Oostblok. Frankrijk zocht toenadering tot BRD om zich onafhankelijker op te stellen tegenover VS. EGKS wordt uitgebreid naar EEG
- Vijandige en kritische houding van de communistische bondgenoot China. => versterking macht.
- De grote aantallen vluchtelingen uit de DDR die via Berlijn naar West- Duitsland gingen

Eind 1958 stelt Chroesjtsjov een ultimatum aan Westelijke Geallieerden: eist hun vertrek uit West- Berlijn binnen 6 maanden. Het zou de status van een vrije stad krijgen. Indien ze dat niet deden, zou hij de Russische rechten in Oost- Berlijn aan de DDR geven => diplomatieke erkenning van DDR zou dan naderbij zijn.
De Westelijke Geallieerden wezen het ultimatum van de hand.

Kennedy formuleerde het standpunt over West Berlijn:
- het recht van de Geallieerden op aanwezigheid in West Berlijn
- toegang van West Duitsland naar West Berlijn en andersom
- Het recht van de bevolking van West Berlijn hun toekomst en levenswijze zelf te bepalen.
Toen Chroesjtsjov aan de bouw van de Muur begon, reageerde Kennedy niet, want zijn standpunt was niet geschonden.

§6 nationale ontwikkelingen die de bouw van de Muur bevorderen (’55 – ’61)

Door het vluchten van de DDR- burgers werd de Muur gebouwd. Het vluchten werd bevorderd door:
- Welvaart van de BRT. In de BRD was volop werk en geen politieke onderdrukking.
- Falende economie van DDR. De normen van de centraal geleide planeconomie werden niet gehaald. Er was sprake van economische stagnatie.
- Verlangen naar politieke vrijheid

Hoofdstuk 3. de Ostpolitik van bondskanselier Brandt

§1 internationale ontwikkelingen en de “Ostpolitik” (’61 – ’69)

De Cuba Crisis. Chroesjtsjov wilde offensieve kernraketten op Cuba plaatsen, omdat de VS gevluchte Cubaanse tegenstanders had geholpen om het communistische regime omver te werpen.
Hij wilde 2 dingen bereiken:
- het communistische Cuba beschermen tegen een aanval van de VS
- de militaire druk opvoeren door “in de achtertuin van Amerika” kernraketten te plaatsen

Kennedy antwoordde met een blokkade van Cuba. Een kernoorlog leek dichtbij, maar Chroesjtsjov bond in: ze kwamen tot een akkoord dat de VS Cuba nooit zou aanvallen en de SU haalde de raketten van Cuba terug en let de bases afbreken.

De gevolgen van de Cuba Crisis voor Duitsland:
- wantrouwen van BRD leidt tot verlangen naar eigen buitenlands beleid ten opzichte van Oost Europa
- De Cuba Crisis was bijna op een kernoorlog uit gelopen. Dit bracht iedereen tot het inzicht dat ze regelingen dienden te treffen. => VS en SU sloten kernstopverdrag in ’63. (Geen kernproeven in zee, atmosfeer en ruimte).
Door dit mildere politieke klimaat zocht o.a. Brandt contact met de DDR.

Praagse Lente:
- o.l.v. Dubcek
- er diende ruimte te komen voor politieke discussie
- Partijleider van DDR, Ulbricht, overtuigde SU leider Brezjnev van het gevaar.
- Praagse lente werd de kop ingedrukt
- Afkondiging van de Brezjnev doctrine:
Als het communisme in een land in gevaar komt, dan moeten de andere communistische landen ingrijpen

Brandt ondervond hieruit dat de verbetering van de relatie met de BRD via Moskou moest lopen =>de Ostpolitik: duidelijk maken dat er van de BRD geen agressie uitgaat.

Buitenlands wantrouwen over Ostpolitik:
- VS wilde zelf ook ontspanning met de SU, om zich zonder gezichtsverlies terug te trekken uit Vietnam. Waren bevreesd dat de Ostpolitik hen in de weg zou staan. Brandt wist dat hij de steun van de VS bij zijn politiek hard nodig had. Doordat hij hen uitvoerig inlichtte over zijn plannen, vonden ze het goed.
- De Europese bondgenoten dachten eerst dat een toenadering tot het Oostblok de band van de BRD met west Europa losser zou maken. Ook hier nam Brandt de argwaan weg.
- Het Oostblok had men het vermoeden dat brandt zich wilde revancheren. En ze wisten niet of hij nog aanspraak wou maken op de Duitse gebieden die Pools zijn geworden. Brandt nam het wantrouwen weg door het non-proliferatie verdrag te tekenen:
Brandt zou een Europese veiligheidsconferentie organiseren om de in Jalta bepaalde grenzen vast te leggen
Hij zou aan de SU economische en technologische hulp bieden

§2 nationale ontwikkelingen en de Ostpolitik (’61 – ’69)

In de BRD ontstaat behoefte aan een nieuwe koers: Adenauer verloor gezag door gedeeltelijk mislukken van politiek (“politik der Stärke” en “Wiedervereinigung”) en door Spiegel affaire.

De kabinetten na Adenauer kregen te maken met een ontevreden volk: het “Wirtschaftswunder” werd minder.
Kritiek van jongeren (studenten) verenigd in de APO:
- trokken het democratische gehalte van de BRD in twijfel (spiegel affaire)
- Stelden kritische vragen over nazi tijd. Ook over politici met nazi verleden
- keerden zich tegen plaatsing atoomwapens op Duits grondgebied
- waren tegen Amerikaanse oorlogsvoering in Vietnam
- vereerden communisten als Russische leider Lenin, Cubaanse revolutionair Che Guevara enz.

Ulbricht had veel in de pap te brokkelen door het “Nieuw Economisch Systeem”:
- productiviteit in de DDR nam toe
- het basisloon werd verhoogd
- de levensmiddelenbonnen werden afgeschaft
- rond ’65 steeg het niveau van de openbare voorzieningen sterk

Maar het NES mislukte:
- de Oost Duitse bureaucratie maakte efficiënte besluitvorming onmogelijk
- er was gebrek aan kapitaal, nodig voor investering in de industrie

De kapitaalschaarste dwong de DDR het rijke Westen en vooral de BRD te benaderen voor het verkrijgen van kredieten. Dit wilde Ulbricht niet, maar door het mislukken van de NES had hij steeds minder invloed.

Groot succes voor Brandt: ondertekening van Verdrag van Moskou tussen BRD en SU (1970). Hierdoor was Ulbricht in de ogen van de SU een hinderpaal geworden en werd hij vervangen als partijleider door Honecker.

Hoofdstuk 4 De Bondsrepubliek op de voorgrond in Europa

§1 internationale ontwikkelingen en de toenemende invloed van de BRD (’69 – ’79)

De BRD zorgt voor ontspanning in Europa. Door de Ostpolitik sloot de BRD verdragen met de SU, Polen en de DDR. Hier erkende de BRD de onschendbaarheid van de bestaande grenzen met Polen en DDR.
Gevolgen van ontspanning:
- BRD verleende D-mark kredieten aan de SU, Polen en DDR.
- De meeste westerse landen volgden de BRD: ze erkenden de DDR als zelfstandige staat
- De BRD en DDR konden in 1973 beide lid worden van de VN
- De BRD en DDR sloten met elkaar overeenkomsten:
ð In beperkte vorm wederzijdse bezoeken toestaan

De BRD wordt politiek economische spil in Europa.
- doordat de Ostpolitik algemeen aanvaard werd in het Westen
- Doordat Duitsland binnen het EMS (1979) de belangrijkste plaats ging innemen. De D-mark werd de spil in plaats van de dollar, omdat de VS te maken had met oplopende begrotingstekorten.

De invloed van de VS in Europa wordt kleiner. De belangrijkste oorzaak:
De twijfel die ontstond over de bereidheid van de VS om zich in te zetten voor de verdediging van West Europa, kwam door de volgende factoren:
- Ondertekening VS en SU in 1972 van SALT 1 akkoord: beperking van strategische wapens. Zou de VS nog wel voor Europa willen vechten?
- Kritiek op Vietnam beleid van de VS nam toe => terugtrekking troepen VS. Zou de VS z’n hoofd voor Europa nog wel willen uitsteken?
- De president van de VS, Carter, weigerde het neutronenwapen aan de NAVO ter beschikking te stellen. (hij was een tegenstander van het wapen)

Andere oorzaken:
- de verzwakking van de economische positie van de VS. Zwakke dollar ó sterke D mark
- Door het Watergateschandaal (Nixon) bemoeide de VS zich lange tijd niet met de buitenlandse politiek.
- De politiek van president Carter was ook schadelijk voor het leiderschap van de VS in de wereld (inconsistent). Hij hield meer rekening met de mensenrechten en zijn maatregelen waren nadelig voor West Europa en de ontspanning tussen West en Oost.

De BRD neemt initiatief voor veiligheid in Europa: de Conferentie over Veiligheid en Samenwerking in Europa te Helsinki, afspraken tussen West en Oost Europa. => Slotakte
- aanvaarding naoorlogse grenzen (belangrijk voor SU)
- mensenrechten gegarandeerd (belangrijk voor het Westen)
- leek het einde van de Koude Oorlog

Maar in 1976 verving de SU oude wapens voor moderne. Hiermee werd West Europa regelrecht bedreigd.
Bondskanselier Schmidt wilde 2 dingen:
- veiligheid moet vergroot worden door vernieuwing van de NAVO bewapening
- Onderhandelen met de SU over de terugtrekking van de moderne wapens.
- Dit leidt tot het NAVO dubbelbesluit

§2 Nationale ontwikkelingen en de toenemende invloed van de BRD (’69 – ’79)

De Ostpolitik heeft succes, de kiezers steunen de SPD.
Schmidt zette de Ostpolitik van Brandt door, maar had nauwere contacten met de VS => plaatsing van SS20 raketten zag hij als reële bedreiging.

Maar hij kreeg binnenlands steeds meer kritiek te verduren:
- De vredesbeweging nam steeds meer toe. Ze verzette zich tegen de kernwapenwedloop
- het optreden van de RAF kon niet worden onderdrukt
- door een economische recessie, veroorzaakt door de oliecrisis, verloor de regering aan populariteit
De kiezers straften de SPD af door de meerderheid van de sociaal liberale coalitie laten slinken.

Toch slaagde Schmidt erin de positie van de BRD te versterken:
- Hij toonde zich een deskundig diplomaat: NAVO dubbelbesluit, organisatie met Frankrijk van de G7 conferenties
- Het linkse terrorisme bestreed hij compromisloos.
- Schmidts regering slaagde erin de recessie snel terug te dringen

Het terrorisme van de RAF ontstond uit het studentenverzet. De RAF wilde een totale omverwerping van de “kapitalistische en imperialistische” maatschappij. Het middel was “stadsguerrilla”. Ze hoopten dat de overheid harde maatregelen zou nemen tegen de “stadsguerrilla”, zodat het “ware fascistische gezicht” van de overheid zichtbaar zou worden. Dan zouden de “revolutionaire krachten” (arbeiders) in opstand komen en de maatschappij omverwerpen.
De RAF kreeg steun van de Oost Duitse Stasi.

Hoofdstuk 5 Duitsland herenigd

§1 internationale ontwikkelingen en de val van de Muur (’79 – ’89)

In Polen werd de macht van de communistische partij aangetast door onder andere de Poolse paus Johannes Paulus II : hij pleitte onverwacht voor onafhankelijkheid en democratie ten overstaande van een enorme menigte Polen.

Door verschillende ontwikkelingen werd duidelijk dat het communistische systeem niet onaantastbaar was:
- Economisch stond Polen er zeer slecht voor: inflatie, uitblijven van technologische vernieuwingen, stijging energieprijzen. De regering besloot om de schuldenlast af te lossen: hiervoor verhoogde zij de prijzen van de eerste levensbehoeften.
- In 1980 ontstond een stakingsgolf met eisen tot hervormingen door de prijsverhoging
- De oprichting van de vrije vakbond Solidariteit, die eisen ging stellen aan de regering:
Toekenning van het stakingsrecht
Afschaffing van de censuur
Recht om onafhankelijke vakbonden op te richten
- De Poolse regering gaf toe aan de stakers. Ze sloot het verdrag van Gdansk, waarbij Solidariteit werd erkend als vakbond. Dit was voor de 1e keer in de geschiedenis dat een communistische regering een deel van haar macht had moeten afstaan.

In 1981 ging het mis. Op het congres van Solidariteit werd democratie geëist. Brezjnev gaf de Poolse leiders te verstaan dat er maatregelen genomen moesten worden. De vakbond werd verboden maar ging voort als illegale organisatie. Het bleek onmogelijk te zijn om zonder de vakbond te regeren, steeds moest de Poolse regering toegeven.

De ontwikkelingen in Polen hadden voor de andere Oostbloklanden gevolgen:
- maakten duidelijk dat het communistische systeem niet onaantastbaar was
- Uit angst voor het overwaaien van Poolse ideeën, verbood de DDR in 1980 het grensverkeer vanuit de DDR naar Polen.

Gorbatsjov geeft leiding over het Oostblok uit handen en maakt einde aan Koude Oorlog.

De SU had in het begin van de jaren ’80 crisis:
- de kosten van de bewapeningswedloop werden zo hoog dat het land in een zware economische crisis kwam
- in 1979 begon de SU een militaire inval in Afghanistan om de communistische regering van Afghanistan te steunen in haar strijd tegen de gewapende moslim tegenstanders
- een krachtig leiderschap ontbrak

Gorbatsjov: perestrojka (hervorming in economie, politiek en rest van de samenleving) en glasnost (openheid)
Glasnost leidde tot eisen die niet in Gorbatsjov’s plannen pasten:
- bewoners van de republieken gingen zelfstandigheid eisen
- verdrijving van etnische minderheden uit republieken

ð Stimuleerde leiders van Oostblok landen tot het invoeren van hervormingen, maar ze deden het niet.
ð Maakte einde aan Koude Oorlog (herstructurering van SU zou veel geld kosten)
ð Ondertekening INF akkoord (SS20 raketten, afschaffing kernwapens middellange afstand)

In west Duitsland werd “Ostbindung” weer een nieuw punt van discussie: rusland kon west Duitsland wel met korte afstandsraketten raken, terwijl de NAVO Rusland niet kon raken.

Tijden de Koude Oorlog was de DDR van groot militair belang voor de SU. Maar nu dat was afgelopen, voelde Gorbatsjov zich niet meer geroepen om de DDR in stand te houden. De Muur kon vallen.

§2 Nationale ontwikkelingen en de val van de Muur (’79 – ’89)

De DDR raakt in een financieel economische crisis, hoewel hij veel leningen kreeg en indirect toegang kreeg op de markt van de EG via de BRD. Oorzaken:
- opbrengsten export vielen tegen. (te weinig kwaliteit)
- was sterk afhankelijk van import energie (olie) vanuit Rusland, waar ze veel meer moesten betalen
- alle prijzen moesten kunstmatig laag worden gehouden voor het socialisme. => enorme staatssubsidies => steeds meer leningen

De DDR raakt in een politieke morele crisis. Omdat DDR een frontstaat was tegenover het “imperialistische” Westen, konden ze geen vrijheid tolereren. Dit werd gewaarborgd door de Stasi. (100duizenden verklikkers). Kritiek was alleen mogelijk in kerkelijk verband. De groeperingen hielden zich bezig met activiteiten voor de vrede, Derde Wereld, het milieu en de burgerrechten.
De kritische groeperingen leverden een belangrijke bijdrage aan de val van de Muur. Ze lieten zien dat activiteiten buiten de staat om mogelijk waren en dat de staat op politiek moreel gebied tekortschoot.
De DDR kon de West-Duitse televisie ontvangen, waardoor ze werden beïnvloed.

De DDR komt in moeilijkheden doordat ze leegloopt. 2 factoren:
- de DDR kwam steeds meer geïsoleerd te staan, omdat de leiders aan het communisme vasthielden.
- Tienduizenden Oost Duitsers vonden in de zomer van 1989 een nieuwe vluchtroute via Tsjecho-Slowakije naar Hongarije.

Vanaf september werd in de DDR openlijk gedemonstreerd tegen het regime. “Wir sind das Volk” => politieke morele crisis: de politiek van de DDR-leiding werd niet meer aanvaard en ze waren op moreel terrein hun respect en gezag kwijt.
Ook hadden ze hun morele gezag voor de rest van de wereld verloren, hierdoor was hun machtspositie zeer verzwakt.

§3 gemengde reacties op de Duitse eenwording

Opening Muur: 9 november 1989. Op 28 november ’89 nam de west Duitse bondskanselier Kohl het initiatief tot hereniging van Duitsland, alleen Bush wist er van. Kohl was voorzichtig: gaf enkel etappes aan
- BRD en DDR moesten streven naar een voorlopig verband waarin op vele terreinen op basis van gelijkwaardigheid zou worden samengewerkt.
- In de DDR moesten democratische verkiezingen
- De Westbindung van de BRD met Europa zou niet worden aangetast

Het was duidelijk dat de DDR op het punt van instorten stond: de gehele SED trad af. Er waren geen sterk genoeg georganiseerde partijen die het konden overnemen.
In maart ’90 vonden er vrije verkiezingen plaats in DDR. Kort van te voren waren er “zusterpartijen” van de West Duitse partijen opgericht. De CDU kreeg de meeste stemmen: 40% , waarschijnlijk omdat ze een snelle eenwording voorstond. De bondskanselier werd Lothar de Maizière. De regering besloot te streven naar een snelle en verantwoorde eenwording met de BRD.

Probleem: BRD was lid van de NAVO, had Amerikaanse troepen op haar gebied, en de DDR was lid van het Warschaupact en er waren Russische troepen gelegerd. Voor 5 miljard mark haalde Kohl Gorbatsjov over: de SU zou haar troepen geleidelijk terugtrekken en het herenigde Duitsland zou lid blijven van de NAVO.

Op 20 september 1990 keurden het DDR parlement en de West Duitse Bondsdag het verenigingsverdrag goed. Op 3 oktober 1990 trad het verdrag in werking.

Het buitenland reageert wantrouwend op het vooruitzicht van de Duitse eenwording:
- Frankrijk vond het geen leuk idee omdat aan de Franse oostgrens weer een machtig Duitsland zou verschijnen (3x oorlog: 1870, 1914, 1940). Frankrijk had van de Duitse deling geprofiteerd doordat zij nu een grote rol kon spelen i.p.v. Duitsland
- Engeland wilde geen machtig Duitsland, omdat zij dan een minder grote rol kon spelen. Ook waren de WO II ervaringen niet echt bevorderlijk
- Voor de SU was Oost Duitsland een oorlogsbuit geweest en een veiligheidsgarantie tegen het Westen. Toch reageerde Gorbatsjov soepel: al in februari ’90 gaf hij zijn verzet tegen de Duitse eenwording op. De eis dat het nieuwe Duitsland geen lid van de NAVO mocht zijn, liet hij vallen voor 5 miljard mark.
- Polen maakte zich zorgen over zijn westgrens, voormalig Duitse gebieden.
- De VS hadden weinig bezwaren: ze waren overtuigd van de stabiliteit van de democratie in Duitsland. Hun enige voorwaarde was dat het nieuwe Duitsland lid bleef van de NAVO.

Kohl neemt het wantrouwen weg, Duitsland blijft een betrouwbare partner:
- Duitsland bleef lid van de NAVO (VS voorwaarde)
- Hij nam Franse angst weg door de Duitse eenwording binnen het Europese kader te plaatsen: deed toezegging om mee te werken aan de monetaire intergratie => het Verdrag van Maastricht
- Polen’s ongerustheid werd weggenomen door de overeenkomst tussen Duitsland en Polen, waarin ze de Oder-Neisse als hun gemeenschappelijke grens erkenden

§ 4 Duitsland: machtiger maar meer problemen

Er kwamen nieuwe verhoudingen in Europa: door het wegvallen van de SU als gemeenschappelijke vijand, was het niet meer vanzelfsprekend dat de VS in Europa de hoofdrol speelde. Het lag voor de hand dat het nieuwe Duitsland een grotere rol zou spelen:
- Duitsland lag centraal in Europa. Brugfunctie tussen Oost en West Europa
- Door de hereniging was de bevolking opgelopen tot 80 miljoen. Duitsland was na Rusland het land met de meeste inwoners
- De economische macht van Duitsland nam toe: het BNP was groter dan die van Engeland en Frankrijk bij elkaar

Problemen na de eenwording:
- Hoe actief moest de politiek zijn? Het buitenland verwachtte een leidende rol van Duitsland, maar een te actieve rol zou lijken op de expansiepolitiek van WO II
- De integratie van de voormalig DDR bleek niet alleen moeilijker maar ook duurder. In ’95 is het “Solidariteitspact” in werking gegaan: west Duitsers betalen d.m.v. een salariskorting de opbouw van Oost Duitsland.
- In de loop van de jaren ’90 ontstond een grote werkloosheid, vooral in de DDR. De stap van socialisme naar markteconomie was zeer moeizaam.
- Er trad een economische recessie op als gevolg van de overbelasting van de economie:
Hoge kosten voor de ex DDR
Grote bedragen werden besteed aan de opvang van enorme aantallen vluchtelingen
De nieuwe democratieën in Midden Europa deden een financieel beroep op het machtige Duitsland
Er was grondige modernisering nodig om uit de economische recessie te komen en de hoge uitgaven te kunnen betalen.

De Stasi werd een groot probleem: hoe moesten ze afrekenen met het verleden van de DDR? Ze wilden niet het Poolse voorbeeld volgen: het allemaal zo snel mogelijk vergeten. Er werden dan ook processen gevoerd tegen voormalige DDR functionarissen. Dit waren er weinig. Oorzaak:
In het herenigingverdrag van de BRD en DDR was bepaald dat alleen die daden uit het verleden bestraft mochten worden die ook strafbaar waren volgens de wetten van de ex DDR. Er bleef dus maar 1 soort over: schending van de rechten van de mens.