Inleiding

In mei en juni 1989 waren er op de televisie opmerkelijke beelden te zien uit China. Duizenden studenten en burgers verzamelde zich op het Tian’anmen plein (het plein van de Hemelse Vrede) om te demonstreren voor meer democratie. De studenten eisten democratische verkiezingen, een einde aan de corruptie, vrijheid van pers en de vrijlating van politieke gevangenen. Ze demonstreerden zonder geweld, met liederen en oproepen en in hongerstaking.
In de nacht van 3 op 4 juni werd het Volksbevrijdingsleger ingezet om een einde te maken aan de demonstraties. De tanks van het leger rukten op naar het plein van de Hemelse Vrede via de oost-west as. Bij ieder kruispunt wordt vervolgens slag geleverd met ongewapende burgers. Na de wegversperringen te hebben verbroken komen de tanks bij het plein en omsingelen het. Duizenden soldaten komen via ondergrondse tunnels uit de Grote Hal van het Volk, rennen het plein op en treden keihard op tegen de overgebleven demonstranten. De slachting begint.
Duizenden burgers komen om, door de tanks en militairen die op alles schieten wat beweegt.
Kleine gevechten gaan de rest van de dag door, totdat ’s middags de radio bekent maakt dat het leger een grote zege heeft geboekt tegen ‘een buitengewoon kleine groep mensen’.
De dagen er na gaan de gewapende confrontaties door en er vallen nog steeds vele slachtoffers.
Nadat er met harde hand is ingegrepen en er een einde is gekomen aan de volksbeweging is de het de vraag of er iets veranderd is door deze volksbeweging.

Hoofd- en Deelvragen

In mijn scriptie wil ik onderzoeken of de opstand zinloos is geweest of toch wel degelijk nut heeft gehad en er dingen zijn veranderd. Mijn hoofdvraag is daarom:
“In hoeverre was de Chinese volksbeweging zinloos als je kijkt of er dingen veranderd zijn in de Chinese samenleving?”
Om te kijken of deze demonstraties zinloos zijn geweest, moet worden gekeken of er dingen zijn veranderd na de demonstratie, die overeen kwamen met de eisen van de demonstranten.
Bij deze hoofdvraag heb ik de volgende deelvragen bedacht:

1 “Hoe zag de Chinese samenleving eruit voor de studentenopstand vanaf de dood van Mao Zedong?”
2 “Hoe ontstond de studentenopstand, wat waren de eisen van de demonstranten en hoe kwamen ze op het idee?”
3 “Hoe verliep de demonstratie en waarom gingen de studenten zover door?”
4 “Hoe kwam er einde aan de demonstraties?”
5 “Hoe zag de samenleving eruit na de volksbeweging en wat is er veranderd?”

Deelvraag 1

In deze deelvraag zal ik de Chinese samenleving beschrijven vanaf Mao’s dood, maar eerst zal ik even teruggaan naar de Culturele Revolutie. Tijdens de Culturele Revoltie (1965-1968) was er een meningsverschil binnen de partij over welke koers China moest inslaan, en in die periode rekende Mao af met zijn tegenstanders. Eén van zijn tegenstanders over deze kwestie was Deng Xiaoping, die werd gemarteld en verbannen.
Mao stierf in september 1976 nadat hij sinds 1949 alleen aan de macht was geweest in China. Een paar maanden eerder was de rechterhand van Zhou Enlai gestorven aan kanker. Zhou Enlai was ook de door Mao aangewezen opvolger van hem, maar nu deze gestorven was, wees Mao iemand anders aan om hem op te volgen, namelijk Hua Guofeng. Hua Guofeng was een tamelijk onbekende partijfunctionaris die eerst alleen premier werd, maar na de dood van Mao ook partijleider, nadat die naar voren was geschoven door de zogenaamde Bende van Vier. De Bende van Vier bestond uit de vrouw van Mao en veteranen uit de Culturele Revolutie. Net na de dood van Zhou Enlai werd een demonstratie gehouden die de politiek van Mao bekritiseerde. De Bende van Vier wees Deng Xiaoping aan als aanstichter en veroordeelde de demonstratie. Na Mao´s dood verloor de Bende van Vier hun belangrijkste steunpilaar, en verloor hun macht. Om deze macht te herstellen besloten ze een staatsgreep te plegen, maar Hua Guofeng wist dit te voorkomen door de Bende snel te arresteren. De vrouw van Mao pleegde in 1992 zelfmoord. Hua Guofeng gaf Deng Xiaoping al zijn oude invloedrijke politieke functies terug, om politieke medestanders te werven.

Deng Xiaoping werd de drijvende kracht achter het plan de economie te moderniseren en liberaliseren, de zogenaamde ´Vier Moderniseringen`. Hij versterkte zijn positie nu steeds meer ten opzichte van Hua Guofeng en won de onderlinge machtsstrijd, aangezien Hua zijn premierschap opgaf in 1979. In de winter van 1986-1987 waren er verschillende studentenopstanden die een vijfde modernisering wilden, namelijk democratie.
Na het aftreden van Hua Guofeng kreeg een driemanschap de macht, bestaande uit Deng Xiaoping, Hu Yaobang en de nieuwe premier Zhao Ziyang. Onder leiding van dit driemanschap veranderde het economische beleid radicaal. De zeeprovincies werden experimenteergebieden, wat speciaal economische zones waren waar geëxperimenteerd werd met het kapitalistisch systeem. Ook kregen vanaf 1984 bedrijven de mogelijkheid om hun eigen economisch beleid te voeren. De gevolgen van deze veranderingen waren zeer goed voor de Chinese economie, want in vijf jaar was de industriële productie bijna verdubbeld.

“Het geeft niet welke kleur de kat heeft, als het beest maar muizen vangt.”Deng Xiaoping

Er was dus een enorme economische groei en ook de bevolking kreeg meer vrijheid.
Door deze vrijheid kwam er een grote toeristenstroom opgang en nam het optimisme in de samenleving toe. Nu er meer moderniseringen waren op het gebied van de economie wilden het volk ook modernisering op het gebied van politiek, maar het politiek beleid van Deng Xiaoping veranderde weinig.
De samenleving was dus in economisch opzicht gemoderniseerd, maar in politiek opzicht niet, waardoor er nog geen democratie was.

Deelvraag 2

Hoe de studentenopstand nou kon ontstaan en waar de onvrede vandaan kwam is te verklaren aan de hand van de Sovjetunie. Toen in 1985 Gorbatsjov aan de macht kwam rommelde het in de communistische wereld. Gorbatsjov zag dat de Sovjetunie alleen te redden viel als de burgers meer vrijheid zouden krijgen. Hij wilde glasnost en perstrojka, wat openheid en hervorming betekent. Door deze hervormingen kregen de burgers dus meer vrijheid en er kwam meer democratie in het land. In 1988 kwam Gorbatsjov met een nieuwe plan: de landen uit het oosten van Europa die bij de Sovjetunie hoorden mochten zich losmaken van de Sovjetunie zelf gaan besturen. Deze inwoners waren het communisme zat en deze actie leidde dan ook tot het uiteenvallen van de communistische staten. In landen als Polen en Hongarije werd bij de eerste vrije verkiezingen massaal op de niet-communistische partijen gestemd. De grens tussen Hongarije en Oostenrijk ging open, waardoor inwoners van de DDR naar de BRD konden trekken. In 1989 heeft de premier van de DDR daarom opdracht gegeven de Berlijnse Muur af te breken. De inwoners van de DDR werden met open armen ontvangen door het West-Duitse volk.
Door de val van de muur begonnen de communistische regeringen in Oost-Europa te wankelen en uiteindelijk vielen de regeringen van Roemenië en Tsjecho-Slowakije.

Door al deze ontwikkelingen in de communistische wereld wilden de Chinezen ook meer politieke vrijheid en dus democratie. Zoals in deelvraag 1 is besproken voerden Deng Xiaoping wel al economische hervormingen in.
Van de politieke hervormingen wilden de communistische partij echter niets hebben, en verafschuwde de hervormingen in de Sovjetunie, zoals die hierboven beschreven staan.
Daarnaast kwam Zhao Ziyang in 1988 in een politiek isolement, nadat hij in 1987 was opgevolgd door Li Peng die dus de nieuwe premier werd. De intellectuelen waren ontevreden geworden. De politieke invloed van de intellectuelen berustte namelijk vooral op de connecties binnen de fractie van Zhao en nadat zijn macht zeer was verkleind, doordat de macht van Deng Xiaoping steeds groter werd, hadden de intellectuelen steeds minder macht. Zij kregen nu door dat als zij hun idealen wilden realiseren en dus meer democratie en vrijheid, zij tot actie over moesten komen.

De directe aanleiding van de studentenopstand kwam door de dood op 15 april 1989 van Hu Yaobang, één van de drie leiders van de communistische partij. Hu was altijd de meest progressieve van het driemanschap en na zijn dood was er volgens de studenten geen hoop meer op hervormingen in China. De Chinese studenten trokken naar het Tian’anmen plein ter nagedachtenis aan Hu Yaobang en de Chinese studentenopstand begint. De studenten waren al lang van plan om te demonstreren en de dood van Hu was de perfecte gelegenheid, omdat een combinatie van protest en rouw een goed middel was om te demonstreren. Dit was ook al gebleken in 1976 toen Zhou Enlai en Mao stierven.
De voorgaande studentenbewegingen waren steeds op niets uitgelopen, omdat er een aantal strategische fouten waren gemaakt. Het eerste strategische probleem was dat ze moesten zorgen dat de autoriteiten niet meteen zouden ingrijpen en de studentenopstand zou worden onderdrukt, voordat ze in staat zouden zijn de bevolking te verwerven voor de opstand.
Het tweede strategische probleem was dat de studenten de bevolking moest mobiliseren om zo de partijleiding onder druk te zetten. Dit was niet gemakkelijk, omdat het voor de gemiddelde Chinees bijna onmogelijk was openlijk de kant van de studenten kiezen, aangezien ze bang waren voor repercussies, omdat demonstreren in China geen aanvaarde vorm van politieke actie is, maar een directe uitdaging van de partijleiding.
Om toch een volksbeweging te creëren moesten ze deze problemen dus oplossen.
De eisen van de protesterende studenten werden op 18 april ingediend aan het Staande Comité van het Nationaal Volkscongres. De belangrijkste eisen zijn:
- de herwaardering van Hu Yaobang
- de bekendmaking van de salarissen van de leiders en hun kinderen
- persvrijheid
- hoger salaris voor intellectuelen
- meer fondsen voor het onderwijs
- een einde aan de corruptie in de politiek

Deze eisen waren bedoeld als richtlijn om met de premier Li Peng te praten, maar verreweg de meeste mensen demonstreerde voor democratie.

Deelvraag 3

In deze deelvraag zal ik het verloop van de demonstraties behandelen tot de nacht van 3 op 4 juli die in deelvraag 4 wordt behandeld.

Ten eerste moet vermeld worden dat het ontstaan van studentenopstanden niets nieuws was. Zoals eerder vermeld waren er in de winter van 1986-1987 al enkele studentendemonstraties, maar ver daarvoor was het ook al gebruikelijk om te demonstreren als student. Een voorbeeld hiervan is de Beweging van de Vierde Mei, aan het begin van de twintigste eeuw, waar studenten protesteerden tegen het Verdrag van Versailles.

Zoals eerder vermeld was de directe aanleiding van deze protesten de dood van Hu Yaobang. Deze stierf op 15 april, twee jaar nadat hij was afgezet omdat hij te tolerant was geweest tegen eerdere studentenprotesten. De volgende dagen organiseerden studenten herdenkingsdiensten in Beijing en Shanghai. Hier boden ze de lijst aan met de eisen die genoemd staan bij de vorige deelvraag. Nadat de studenten een collegeboycot waren gestart, waren er elke dag vervolgens massademonstraties op het Tian’anmen plein. Deng Xiaoping besloot in te grijpen en de politie ontruimde het plein op 26 april. De grootste demonstratie in april was op 27 april, waar 150.000 studenten werden toegejuicht door zo’n half miljoen omstanders. De studenten trokken door de barricades van de overheid heen en ze kregen nu voor het eerst het volk achter zich. Ze bleven een gesprek met de regeringsleiding eisen. Op andere plaatsen in China vonden ook opstanden plaats en daarbij ook rellen, maar daar waren de studenten in Beijing het niet mee eens, omdat die een vreedzaam protest wilden.
De regering had nu de boodschap van de demonstratie begrepen en stemde erin toe een dialoog met de studenten te hebben, maar dan moesten de studenten wel hun collegeboycot opzeggen. De studenten gingen hier niet mee akkoord, sterker nog alle universiteiten in Beijing deden nu mee aan de boycot. Een dag later kregen de studentenleiders een ontmoeting met de woordvoeder van de staatsraad, maar daar kwam niet veel van terecht omdat één van de leiders het recht van spreken ontzegd werd, omdat hij geen officiële studentenbond vertegenwoordigde.
Begin mei sloten veel journalisten zich aan bij de studentendemonstraties. Zhao Ziyang vond dat de eisen gehoor moesten krijgen, maar dit was niet de visie van Deng Xiaoping en Li Peng en er ontstond een conflict over de studentenopstand bij de politieke leiding.
Dag na dag sloten steeds meer mensen zich aan bij de demonstranten en de groep werd groter en groter. Op 13 mei begonnen 200 studenten aan een hongerstaking, om hun eisen kracht bij te zetten. Hun aantal groeide de dagen daarna naar tot 3000 hongerstakers. De hongerstakers kregen steun van wetenschappers en dokters, die hen verzorgden.
Op 15 mei arriveerde Gorbatsjov in Beijing, maar het staatsbezoek werd totaal overschaduwd door de voortgaande hongerstaking en de 150.000 demonstranten die aanwezig waren. De Chinese autoriteiten werden nu gedwongen om het officiële programma van Gorbatsjov aan te passen en ze leden een niet te accepteren gezichtsverlies voor de rest van de wereld.
Tijdens het bezoek van Gorbatsjov drong Zhao Ziyang er nog eens op aan om de eisen van de studenten in te willigen, maar zijn voorstel werd nogmaals verworpen.
Op 19 mei werd de hongerstaking in Beijing beëindigt, nadat de regering de staat van beleg had afgekondigd en de krijgswet had ingeschakeld. Twee dagen later protesteerden weer eens miljoenen mensen, nu tegen de staat van beleg, want inhield dat 250.000 soldaten hun posities innemen rondom de stad. Grote mensenmassa’s probeerden de soldaten tegen te houden en te voorkomen dat ze het centrum van Beijing in trokken. Zhao Ziyang was steeds vake afwezig bij besprekingen van de communistische partij en trad af als Algemeen Secretaris. Op 29 mei richtten studenten een negen meter hoog vrijheidsbeeld op, gemaakt van gips en piepschuim.

Dit beeld van de “Godin van de Vrijheid” was geïnspireerd op het Amerikaanse Vrijheidsbeeld.

Steeds meer soldaten marcheerden naar het centrum van Beijing en kwamen rond 2 juni in de buurt van het plein. De volgende dag probeerden ongewapende soldaten het plein te ontruimen, maar er werd weerstand geboden door de studenten en dit lukt dus niet. De rest van het verloop van de volksbeweging is te lezen bij deelvraag 4.

"Dit is een tijd van hoop, niet van angst. Tijdens de Culturele revolutie liepen alle jongeren blind achter Mao aan, zijn stem klonk uit miljoenen kelen. Nu spreekt het volk, nu zijn het individuen die hun hart openen, en ik geloof dat de kracht van het hart kan worden verstaan."
Xu Xing, schrijver, 1989

Hoe het kwam dat de studenten zoveer door gingen, hoewel ze zagen dat de regeringsleiders niet aan hun kant stonden is moeilijk te verklaren, maar er zijn wel enkele redenen voor.
Ten eerste dachten de studenten dat door de grote aandacht van de demonstraties in de wereldpers, de regeringsleiders van andere landen hadden meegeholpen in onderhandelingen, maar dit gebeurde niet.
Daarnaast hadden ze een collectief idealisme, wat geïnspireerd was door de afbraak van het communisme in Oost-Europa. Ze wisten dus dat het kon, en dachten dat dit te realiseren was als ze maar lang genoeg volhielden

Deelvraag 4

In deze deelvraag zal ik het einde van de studentenopstand beschrijven. Het begin van het einde van de volksbeweging begon in de nacht van 3 op 4 juni. Om 10 uur ’s avonds kregen de troepen die zich op dat moment in de stad bevonden de opdracht onmiddellijk naar het plein te trekken en er voor te zorgen dat voor 6.00 uur ’s ochtends het plein ontruimt was.
Rond middernacht trokken honderden tanks en andere legervoertuigen de stad binnen via de brede oost-west as. De bevolking had bij veel kruispunten blokkades gemaakt, en er werd bij elk kruispunt slag geleverd tussen het leger en ongewapende burgers. De legers gebruikten alle wapens die ze hadden tegen burgers die hun opmars wilde verhinderen en er vielen bij deze slagen al meer dan 500 doden.

“Een meisje hoorde dat haar jonger broer was gedood, ze verloor haar zelfbeheersing, huilend liep ze recht op de soldaten af, ze viel gewond op de grond, ze kronkelde terwijl de militairen op haar bleven schieten.” The South China Morning Post

Toen de tanks de wegversperringen achter zich hadden gelaten, omsingelde zij het plein en via ondergrondse tunnels kwamen duizenden soldaten uit de Grote Hal van het Volk het plein op rennen. Deze soldaten traden keihard op tegen de achtergebleven demonstranten. De tanks kwamen ook in actie de overname van het plein begon. Mensen werden vermorzeld door tanks en soldaten schoten gericht in de menigte van omstanders.

“De soldaten dropen van het zweet en waren dodelijk vermoeid. Sommige soldaten waren gewond en verloren veel bloed. Er was geen medisch personeel in de compagnie.(..) Sommige studenten en burgers verzorgden de soldaten. Het was een chaotische situatie. Veel soldaten waren niet in staat hun eigen eenheid terug te vinden. De burgers die om hen heen stonden, vertelden hen van de vreedzame situatie in Peking en vroegen hen alsjeblieft de stad te verlaten. De soldaten kenden hun taken niet precies en hadden niet verwacht dat de mensen in Peking hen zo zouden behandelen.” Xiao Hong, ooggetuige

De eerste schatting van het aantal doden was rond de 2600, maar direct daarna trekken legereenheden de ziekenhuizen in om doden en gewonden te verwijderen, zodat het slachtoffer aantal laag zal blijven.
De staat van beleg bleef ook de volgende dagen gelden en iedereen die zich niet aan hield werd beschoten. Alhoewel het plein ontruimt was gingen de confrontaties tussen het volk en het leger gewoon door. In alle grote universiteitssteden ontstonden de dagen erna demonstraties tegen het militaire ingrijpen.
De regering wilde daarna de studentenleiders arresteren en het leger stormde universiteiten binnen om studenten aan te houden. In de daarop volgende maanden werden 2578 personen gearresteerd, die iets te maken hadden met de opstand op het Tian’anmen plein. Van deze personen werden er circa 500 snel weer vrijgelaten, een klein deel werd geëxecuteerd en de rest kreeg gevangenisstraffen.
Zo kwam er een einde aan de volksbeweging in China, er werd in het hele land nog wel gedemonstreerd, maar niet meer zo massaal als voor het militaire ingrijpen. De krijgswet werd in januari 1990 opgeheven in Beijing, maar daarvoor was deze al beperkt tot het plein en het omringende gebied.

Deelvraag 5

Bij deze deelvraag zal ik de Chinese maatschappij na de volksbeweging beschrijven en de veranderingen noemen met voor de volksbeweging.

In de maatschappij is bijna alles het zelfde gebleven, omdat er geen politieke hervormingen zijn gekomen, zoals de studenten dat wilden. Er was ook na de demonstraties geen sprake van een democratie, terwijl dat toch het gene was wat de demonstraten wilden.
Toch zijn er een paar dingen veranderd na juni 1989. Ten eerste zijn door deze demonstratie de burgers van China zich meer gaan afzetten tegen de regering. Dit is bijvoorbeeld te zien aan het feit dat na het neerslaan van de opstand, in de maand juni, zich ontzettend veel mensen bij de Amerikaanse ambassade gemeld hebben om een visum aan te vragen en het land te verlaten. Dit was natuurlijk in verhouding maar een zeer kleine groep mensen, maar voor de studentenopstand kwam dit niet voor.
Vervolgens zijn er economische gevolgen door de studentenopstand, want door het harde optreden van de Chinese regering maakte China zich niet echt geliefd in het buitenland en daardoor daalde de export van China met 8% in 1989, doordat er steeds minder producten uit China werden aangeschaft.
Daarnaast heeft Deng Xiaoping toch voor een deel geluisterd naar de eisen van de studenten nadat de verwachting was dat de economische situatie zou gaan afnemen. Deng Xiaoping zou dan de goede economische jaarcijfers niet meer kunnen waarmaken en het volk zou dan weer in opstand komen en hervormingen eisen. Deze economische jaarcijfers gebruikte hij als argument dat het goed ging met China. Hij vond dus dat er voor een deel naar de studenten moest worden geluisterd en dat deed hij door de Anti-corruptie-campagne in te voeren, wat goed was voor het imago van de partij in binnenlands en buitenlands opzicht. Deng Xiaoping sprak over honderden partijleden die vervolgd wegens corruptie.
Tenslotte werd er in september de “Federatie voor een democratisch China” opgericht. Dit werd alleen geen succes, omdat de studenten niet goed samenwerkten met de progressieve intellectuelen die met Zhao Ziyang samenwerkten.

In 1989 zijn ook in de functies in de politiek veranderd. Zhao Ziyang werd vervangen door Jiang Zemin, die nadat Deng Xiaoping zijn functie in 1990 had neergelegd, de meeste macht kreeg in China. Li Peng werd als premier opgevolgd door Zhu Rongji. Nu kregen dus één jaar later twee mensen de macht die niet bij de demonstraties in 1989 betrokken waren geweest.

Conclusie

In deze conclusie wordt antwoord gegeven op de hoofdvraag: “In hoeverre was de Chinese volksbeweging zinloos als je kijkt of er dingen veranderd zijn in de Chinese samenleving?”

Enerzijds was de volksbeweging zinloos, omdat er niet is ingegaan op de meeste eisen van de demonstranten. Als we de eisen bekijken die bij deelvraag 2 zijn beschreven, is er alleen geprobeerd een einde te maken aan de corruptie met de Anti-corruptie-campagne. Aan de rest van de eisen is geen gehoor gegeven.
Ook is de samenleving niet democratischer geworden. De Chinese Communistische Partij is nog steeds alleen de baas.

Anderzijds zijn er wel enkele veranderingen opgetreden na de opstand. Ten eerste zoals gezegd, is er geprobeerd een einde aan de corruptie te maken, daarnaast is het het eerste jaar economisch slechter gegaan met China. Ook is een deel van de Chinese bevolking gevlucht uit China naar Amerika, omdat zij het niet eens waren met de Chinese politiek.

Op de eisen van de studenten is dus niet ingegaan, dus is de demonstratie in dat opzicht zinloos geweest, maar er zijn wel veranderingen gekomen in de maatschappij door de volksbeweging.

Literatuurlijst

Frank Niming, Op het scherp van de snede, Kampen 1990

Vincent Mentzel e.a., Hemelse Vrede de lente van Peking, Amsterdam 1989

Amnesty International, Een zwarte zon, Amsterdam 1989

Harison E. Salisbury, 13 dagen in juni, Baarn 1989

Overige Bronvermelding:
http://scholieren.nrc.nl/weekkrant/2001/03/6.shtml

Microsoft Encarta Encyclopedie 98