Zonsverduistering

1. Het ontstaan van een zonsverduistering
Een zonsverduistering ontstaat helemaal niet ver van de aarde: bij de maan. De maan is een satelliet van onze planeet. Dat betekent dat ze langs een welbepaalde en nauwkeurig bekende baan rond de aarde draait. De maan wordt door de zon beschenen; één kant is verlicht, de andere kant is naar de inktzwarte ruimte gekeerd.
Achter alles wat ondoorschijnend is en waarop licht valt, ligt een schaduwgebied. In dat gebied dus kan geen licht van de lichtbron doordringen.
Ook de aarde en de maan, die beschenen worden door de zon, hebben elk hun schaduw. Het is telkens een reusachtige kegel, die zicht achter de maan of de aarde in de ruimte uitstrekt.
Eigenlijk heeft een hemelobject als de maan twee schaduwen: een donkere schaduw, die men de kernschaduw noemt en een “lichtere” schaduw, die men de bijschaduw noemt. Dat komt omdat de zon, die de maan belicht, geen puntvormig object is, maar een uitgestrekte bol. Wie zich in de kegel bevindt, kan de zon niet zien, omdat die volledig is afgedekt door de maan. Wie zich in
de bijschaduw bevindt, kan nog een stukje van de zien, omdat die maar gedeeltelijk door de maan is afgedekt.
We weten dat de afstand van de maan tot de zon ongeveer 150 miljoen kilometer is, dat de diameter van de zon zo’n anderhalf miljoen kilometer is, en de diameter van de maan 3500 km. Daaruit vinden we dat de lengte van de schaduwkegel ongeveer 375000 km is. En dat getal is bijzonder interessant: het
is ongeveer gelijk aan de gemiddelde afstand tussen de aarde en de maan.
De tekening hieronder maakt duidelijk wat er dan gebeurt. Het zonlicht (7) komt van links. Hierdoor ontstaat achter de maan (1) de kernschaduw (2), een kegelvormig gebied van 375 000 km lang waar er helemaal geen licht van de zon kan komen. Wanneer de afstand tussen het aardoppervlak en de maan korter is
dan 375 000 km dan reikt de schaduwkegel tot aan het oppervlak van de aarde.
Wie zich daar bevindt, ziet een totale zonsverduistering.
Omdat de maan zich met een snelheid van 3600 km per uur doorheen de ruimte beweegt, zwiept de staart van de kernschaduw met dezelfde snelheid doorheen de ruimte. Maar ook het aardoppervlak beweegt, door de rotatie van de aarde met een snelheid van meer dan 1600 km per uur. Het nettoresultaat is dat de schaduw van de maan zich met een snelheid van ongeveer 2000 km per uur over het oppervlak van de aarde (6) verplaatst. Daardoor wordt over het
aardoppervlak een smalle zone uitgetekend (5), waar men een totale zonsverduistering kan meemaken. De zon wordt er gedurende enkele minuten volledig door de maan afgedekt. Tijdens die fase, de totaliteit genoemd, is niets van de heldere zonneschijf te zien. Wél kan men rond de maan de corona bewonderen. Dat is de ijle maar hete buitenatmosfeer van de zon.
Omheen de kegel van de kernschaduw, bevindt zich de bijschaduw (3), het gebied waar de zon slechts voor een stuk door de maan afgedekt wordt. Door de combinatie van de beweging van de maan en de draaiing van de aarde, vormt de bijschaduw een brede strook op het aardoppervlak. Bewoners van dit gebied zien slechts een gedeeltelijke zonsverduistering. De maan kan er slechts gedeeltelijk de zon afdekken. Omdat het resterende zonlicht nog te fel is, kan men bij een gedeeltelijke verduistering de corona van de zon niet zien.
Er bestaat ook nog een andere verduistering: de ringvormige. Om dat uit te leggen keren wij terug naar de schaduwkegel (2). De punt van deze kegel bevindt zich op een afstand van 375 000 km achter de maan. Wanneer deze afstand tussen de maan en het aardoppervlak groter is dan de lengte van de schaduwkegel, dan zal de centrale schaduwkegel het aardoppervlak niet raken.
Bewoners in het gebied van het verlengde van de kernschaduw zien dan dat de maan net niet groot genoeg is om de hele zon te bedekken: de rand van de zon blijf zichtbaar. Men spreekt dan van een ringvormige zonsverduistering. Omdat de aarde draait en de maan beweegt, is de ringvormige zonsverduistering eveneens te zien in een lange smalle strook op het aardoppervlak.

2. Zonsverduisteringen in België
Wanneer de laatste totale zonsverduistering in België? Velen menen zich te herinneren dat er ooit een eclips was, en dat het zelfs donker was. Dit zijn allemaal herinnering aan gedeeltelijke zonsverduisteringen. Op 15 februari 1961 was de zon te Brussel voor 93% verduisterd. De eclips had plaats bij
zonsopkomst, maar werd door vele mensen gezien. Er waren ook nog grote, maar gedeeltelijke verduisteringen op 29 juni 1927 en 24 januari 1925 (beide 77%). Twee meer recente zonsverduisteringen, die iedereen zich nog kan herinneren, zijn die van 30 mei 1994 (52%) en 12 oktober 1996 (62%).
Een werkelijk donkere zonsverduistering vond plaats op 17 april 1912. Toen was in Brussel zo’n 99% van de zon bedekt door de maan! In een smalle strook, gaande van Maastricht over Namen, was de eclips ringvormig, en eigenlijk bijna totaal. Aan de rand van de maan zag men gedurende enkele seconden “parelsnoeren”, waar het licht van de zon doorheen valleien op de maanrand
scheen.
Dit is de eclips waar vele grootouders over vertellen: het werd toen over het hele land werkelijk donker, en de zon verdween bijna helemaal achter de maan. De verduistering van 17 april 1912 was de laatste ringvormige zonsverduistering
in België en Nederland.
De laatste volledig totale zonsverduistering in België was op 17 juni 1433. De zuidelijke grens van de totaliteit van deze eclips liep toen over het uiterste noorden van wat nu België is.

3. Over draken en einde van de wereld
Het is niet verwonderlijk dat primitieve volkeren danig onder de indruk waren(en nog altijd zijn) van totale zonsverduisteringen. Vele legenden spreken dan ook over draken die de zonneschijf komen opeten. Zonder uitzondering raden deze legenden de bevolking aan om met groot lawaai de draak te verjagen - wat
zonder ook maar één uitzondering is gelukt.
Tijdens de Middeleeuwen dacht men meerdere keren dat met een totale eclips het einde van de wereld gekomen was. Tijdens de eclips van 16 juni 1406 boven Frankrijk trokken de mensen massaal naar de kerken (en misten zo het spektakel).
Hergé, in het album Kuifje en de Zonnetempel, verhaalt hoe Kuifje en zijn metgezellen van de executie gered worden, omdat zij weten wanneer een zonsverduistering zal plaatsvinden, iets wat de Zuid-Amerikaanse Indianen in het verhaal duidelijk angst aanjaagt.

4. Waarnemen : hoe?
Men kan de zonsverduistering perfect zien zonder verrekijkers of telescopen.
Maar wie een verrekijker heeft, kan tijdens de totale fase details van de protuberansen zien. Het is wel heel belangrijk dat er voor gezorgd wordt dat er genoeg bescherming voor het oog is.

Wat is de geschikte bescherming en wanneer is die noodzakelijk?
Het zijn gepaste filters die minder dan 0.003% van het zichtbare licht en 0.5% van de warmtestraling doorlaten. Alle andere filters zijn ten sterkste af te raden.
Ook al ziet de zon er door een op het eerste gezicht goede filter voldoende duister uit, toch kan de filter infrarode of ultraviolette straling (onzichtbaar!) doorlaten, die het oog beschadigt. Men mag enkel de filters die hierna vermeld
zijn gebruiken.

VEILIGE BESCHERMING VOOR HET OOG

- De lasbril
Eén van de gemakkelijkst te vinden filters om veilig naar de zon te kijken is een lasbril of -scherm met gradering #14. Dergelijke filters houden alle schadelijke
straling van de zon op een voldoende manier tegen. Men moet er op letten dat de filter donker genoeg is (gradering #14) en het om een goedgekeurde lasbril gaat!

- Mylar filters
Andere goede filters om de zon te bekijken zijn de zogenaamde Mylar filters, die men kan kopen bij de betere optische zaak of bij één van de volkssterrenwachten. Een Mylar-filter bestaat uit twee zeer dunne laagjes plastic met daartussen een fijn laagje aluminium. Omdat de filter metaal bevat (het aluminium), houdt hij schadelijke straling tegen. Dikwijls worden ze aangeboden in de vorm van een kartonnen brilletje, waarvan de ‘glazen’ uit
twee kleine Mylar filters bestaat. Men noemt die een ‘eclipsbrilletje’.

- Gelatinefilters
Gedurende de laatste jaren vindt men eveneens gelatinefilters op de markt, die geschikt zijn om naar de zon te kijken. Deze filters gelijken erg op de Mylar filters, maar zijn beter van kwaliteit: het beeld van de zon, dat men doorheen de
filter ziet, is scherper dan bij Mylar filters. Ook gelatinefilters kan met onder vorm van ‘eclipsbrilletjes’ kopen. Deze zijn duurder, maar van betere kwaliteit.
Eclipsbrilletjes mogen niet gebruikt worden samen met een verrekijker of achter een (kleine of grote) telescoop. Een verrekijker of een telescoop bundelt immers het zonnelicht, waardoor de Mylar filter niet meer voldoende licht en schadelijke straling kan tegenhouden. Wanneer men doorheen een telescoop naar de zon wil kijken, moet men een goede filter aanbrengen vóór het objectief. Zo’n filter kan uit donker glas bestaan, of kan een Mylar filter zijn.

ONVEILIGE BESCHERMING VOOR HET OOG
Er bestaan vele “zogezegde” filters, die op het eerste gezicht het zonnelicht voldoende dempen, maar die gevaarlijk zijn, en absoluut afgeraden worden.
Dat zijn : de zonnebril, fotonegatieven, CD-schijfjes en floppies.
Eén of meerdere zonnebrillen houden voldoende zichtbaar licht tegen, maar filteren onvoldoende het ultraviolet en de infrarode straling
Ik denk dat iedereen die al eens geprobeerd heeft om met een zonnebril naar de zon te kijken met me eens zal zijn dat het totaal onveilig is.
Met behulp van fotonegatieven kan men de zon waarnemen indien de
negatieven voldoende zilver bevatten. Tegenwoordig bevat enkel ordinaire zwart-wit film nog zilver. Alle kleurennegatieven bevatten geen zilver, en zijn dus absoluut onveilig. Röntgenfoto’s bevatten nog zelden zilver en zijn
eveneens onveilig.
Een CD-schijfje of een floppie is ietwat doorzichtig maar ze houden onvoldoende gevaarlijke straling tegen om ermee veilig naar de zon te kunnen kijken.

Conclusie: nooit gebruiken, ook al ziet het er goed uit.

Het is inderdaad zo dat je door een CD kunt kijken, maar het zonlicht is nog te scherp.
Een floppie is al helemaal niet veilig meer, als ik naar een lamp kijk valt het op hoeveel licht het nog doorlaat

5. WAT WAS ER TE ZIEN OP 11 AUGUSTUS?
Wij hebben onze vakantie al lang op voorhand gepland en de weg zo uitgestippeld dat we op 11 augustus op de centrale lijn zouden zitten. 10 augustus, heel vroeg in de ochtend, namen we de E40 richting Brussel. Daarna reden wij naar Namen en vervolgens naar Aarlen. Juist voorbij de grens hebben wij een plekje gevonden om te overnachten. Duizenden mensen
verplaatsten zich in een poging de zonsverduistering optimaal waar te nemen. Alle campings waren volzet. Wij mochten bij een boer op zijn weide onze tent opzetten.
De volgende dag waren wij vroeg wakker en na het eten braken wij onze tent af en vertrokken op zoek naar een geschikte observatieplaats. Rond 11uur plaatsten wij onze auto in een veldweg op een heuvel. Overal rondom ons zetten de mensen hun apparatuur klaar en installeerden zich in hun opklapbare stoelen. Het spektakel zal straks beginnen, en zeker stipt
op tijd.
En ineens begon iedereen te juichen. Op alle heuvel rondom ons stonden te mensen te zwaaien, naar de maan, naar de bijna onzichtbare zon, naar elkaar.
Wij bleven nog op ons plaats tot na de totale fase. Het werd lichter en beetje bij beetje kwam de zon terug te voorschijn.
Een prachtige belevenis! Ik zal het nooit vergeten.