ff n studiebreak
Annemieke blikt terug op dat dagenlange surfen van vroeger. Tegenwoordig ben je binnen een half uur klaar.
geef je mening
Tjeerd pleit tegen internetdaten. Heb jij al eens een date (of meer) gehad met iemand die je online leerde kennen?

CASA Nederland en Scholieren.com reiken dit jaar de CASA Werkstuk Award uit. Het allerbeste werkstuk wint een reis voor 2 personen t.w.v. €500, een snuffelstage en eeuwige roem! Dit jaar is het thema abortus. De redactie bedacht alvast 13 invalshoeken, klik hier en stuur je werkstuk op.
Gebruikte editie voor het boekverslag
Gebruikte druk: 1e
Verschijningsdatum eerste druk: november 2009
Aantal bladzijden: 268
Uitgegeven bij: De Arbeiderpers te Amsterdam
Beschrijving voorkant
Op de cover staat de afbeelding van een kapotte mobiele telefoon die op straat ligt. Het zou de telefoon kunnen zijn die Rosa uit de auto wanneer ze in oktober van Hoek van Holland naar huis gooit nadat ze er achter is gekomen dat Joris met vreemde vrouwen sms’t.
Waarschuwing vooraf aan scholieren!
Wanneer je deze thriller op je literatuurlijst wilt zetten, doe je er goed aan eerst het boek te lezen voordat je aan deze samenvatting begint. Ga je eerst het uittreksel lezen, dan is de spanning van het lezen van het boek eraf. En dat mag je de auteur niet aandoen. Die heeft er namelijk voor gezorgd dat door de structuur van de thriller de spanning tot het einde toe gewaarborgd is.
Genre van het boek
Martine Kamphuis noemt haar thrillers meestal “psychologische thrillers” in plaats van literaire thrillers. Ze probeert de kennis van haar studie en de ervaringen in loopbaan in de thrillers die ze schrijft, toe te passen. Het gaat in de romans vaak meer om de “whydunit” dan om de “whodunit.”
De aangeleverde flaptekst
Joris is ontrouw, ontdekt zijn vrouw Rosa, die net als hij in het psychiatrisch ziekenhuis werkt. Ze verlaat hem om een nieuw leven op te bouwen, maar blijkt hem toch moeilijk los te kunnen laten. Wat Rosa niet weet is dat er met Joris zelf iets helemaal niet in orde is. Een van zijn gevaarlijkste patiënten heeft dat wel in de gaten en wil munt slaan uit de chaos in het leven van zijn psychiater. De man deinst er niet voor terug ook Rosa in zijn plannen te betrekken.
In deze spannende psychologische thriller laat Kamphuis, zelf psychiater, zien hoever mensen kunnen gaan wanneer zij de grip op hun emoties verliezen. Uit haar verontrustende verhaal blijkt dat ‘ziek’ een relatief begrip is…
Samenvatting van de inhoud
In de proloog wordt door Joris Fenstra verteld, wat er gebeurt als hij zijn kamer binnenloopt. Er ligt een honkbalknuppel op zijn bureau. Hij zwaait ermee, alsof hij in een achter de plaat in een baseballwedstrijd staat als slagman. Plots ziet hij dat er grijs-zilver vocht aan de knuppel kleeft en hij schrikt. Dan valt hij neer, gewond aan zijn hoofd. Hij ziet dat hij het zelf is die valt. De deur gaat open en zijn secretaresse kijkt hem aan, terwijl hij de knuppel als een zwaard voor zich uitdraagt. De betekenis van de proloog wordt pas na het lezen van de epiloog duidelijk.
Robbie vertelt daarna dat hij altijd zo opgewonden wordt van de lente en hij de leuke meisjes weer in korte rokken ziet lopen. Hij zoekt vrouwen die kwetsbaar en krachtig zijn. Vijftien jaar geleden (toen hij 24 was) heeft hij iets erg uitgehaald. Hij is al lang onder behandeling van therapeuten, maar blijkbaar zijn ze nooit achter die misdaden van vijftien jaar geleden gekomen..
In het eerste hoofdstuk maken we kennis met Joris Fenstra: hij is therapeut in een psychiatrische kliniek en zijn vrouw Rosa werkt als verpleegkundige in dezelfde kliniek. Zij is even in de veertig ( blz. 213) Maar als het verhaal start, liggen Rosa en Joris met elkaar overhoop. Joris heeft iets uitgehaald, al wordt nog niet meteen duidelijk wat dat is.
Joris ziet een man die bij een fietspad zijn geslachtsdeel aan fietsers toont. Joris loopt met de hond Brutus, die hij voorlopig heeft toegewezen gekregen, maar eigenlijk wil hij de hond niet. Brutus loopt weg, als hij met de exhibitionist in de clinch ligt.
Rosa (ho 2) was van plan de hond Brutus terug te pakken via een slinks plannetje maar krijgt hem nu in de schoot geworpen, omdat hij bij haar komt aanlopen. Joris(3) heeft blijkbaar iets uitgehaald, waardoor zijn vrouw op hem is afgeknapt. Daardoor is hij heel voorzichtig geworden. Hij wordt bij een patiënt in een separeercel geroepen. Mijnheer Constantijn (is ook de verteller Jelle) heeft iemand aangevallen. Joris durft niet goed zijn eigen mening te geven, want hij denkt dat Theo, een verpleegkundige die vroeger de vriend van Rosa was, hem de baas is.
Rosa wil Brutus weer terugbrengen naar huis, want ze woont nu tijdelijk in een appartement van een vriendin en die vindt honden niet erg leuk. Thuisgekomen merkt ze dat Joris de sloten van het huis heeft veranderd. Ze is woest. Dat leidt later tot een bepaalde confrontatie. Joris heeft de exhibitionist Robbie van Amerongen gevolgd naar zijn huis en hem gedwongen een afspraak met hem te maken. Hij voelt zich goed, maar wanneer hij thuiskomt, vliegt er een bloempot lang zijn hoofd (Rosa) en springt Brutus op hem.
Robbie die Joris achtervolgd heeft, is getuige van de ruzie tussen Joris en Rosa. Hij vindt dat op zijn zachtst gezegd vreemd. Hij vindt Rosa wel leuk, omdat ze kwetsbaar en krachtig is en daar kickt hij op. Verder deelt hij nog mee dat hij therapeuten haat. Hij heeft er al velen versleten: ze hebben hem nooit goed kunnen behandelen.
Rosa denkt terug aan de dag in oktober het jaar ervoor dat ze met Joris op het strand in Hoek van Holland was. Ze ontdekte zijn vreemdgaan, omdat zijn telefoon afging, terwijl hij in zee zwom. Ze voorkomt de afspraak die hij die dag heeft gemaakt en verwijt hem zijn overspel. Ze vertrekt meteen naar huis en onderweg gooit ze zijn mobiele telefoon uit de auto. (afbeelding voorkaft?) Joris heeft de bloempotaffaire lijdzaam afgewacht en heeft die dag erna een afspraak met Robbie. Ook moet hij een bezoek brengen aan de separeercel waarin Jelle nog altijd zit. Rosa ziet dat hij die situatie niet goed aanpakt. Ze merkt dat hij zichzelf niet is en zich de les laat lezen door Theo. Die vraagt later aan haar of ze soms terug is bij Joris. Rosa ontkent, maar ze wil wel contact houden met Joris als hulpverlener in de zaak met Jelle. Joris vertelt aan de lezer dat hij uitgekeken is op zijn werk: hij had op de lange termijn toch iets anders van het werk verwacht. Daarom laat hij een heleboel dingen over zich heen komen. (bijvoorbeeld het gedrag van de verpleegkundige Theo). Ook zijn huwelijk is verzand: Rosa had geen kinderen gewild, waar die voor hem welkom waren. Hij was na een tijdjeafgeknapt op haar starre weigering kinderen te willen.
De verhalen van Jelle zijn erg onsamenhangend. Hij ziet allerlei verschijnselen die er niet zijn. Hij haat Theo en Joris. Hij roept ook steeds zijn moeder aan, die oook al in de kliniek verblijft. Hij is een wereldverbeteraar.
Joris wil het liefst Rosa terug. Hij durft haar alleen nog niet te vragen. Rosa zou dat ook wel willen, maar ook zij zegt het niet. Ze heeft een permanent schuldcomplex; misschien kan ze niet met mannen omgaan. Ze put kracht uit de scène met Hillary Clinton die destijds naast haar man stond, toen hij moest bekennen dat hij weliswaar “geen seks had met die mevrouw, maar haar wel een sigaartje in eigen doos had gepresenteerd.” Zo’n vrouw wil Rosa ook zijn. Ze wil hem dan ook lief opwachten ’s avonds, maar als hij thuis komt, gaat juist zijn mobieltje weer af en Rosa denkt aan een nieuwe vriendin. Heeft hij dan helemaal niets geleerd?
We worden via Joris steeds wijzer van zijn hobby. Hij kickt erop om vrouwen uit een gids of website met een sms-je te benaderen, met ze af te spreken in een hotel, dan niet te verschijnen en vervolgens een hitsig telefoongesprek met hen te voeren, terwijl hij zich seksueel bevredigt in een publieke ruimte. Een bijzondere en tevens kostbare hobby voor een psychotherapeut die mannen van hun seksuele afwijking moet afhelpen. Aan de andere kant vergroot hij op die manier wel zijn inlevingsvermogen voor zijn patiënten met een afwijking, zoals Robbie van Amerongen.
Vervelend is wel dat deze Robbie hem de laatste tijd volgt en hij is er zelfs getuige van dat Joris zich seksueel bevredigt tijdens zo’n telefoongesprek in een publiek park. Hij heeft nu macht over de therapeut en gaat die zeker gebruiken. Hij maakt daarnaast via een verborgen microfoon opnamen van Robbie als hij met een hoer aan de lijn zit.
Theo doet steeds aardiger tegenover Rosa en hij nodigt haar uit om bij hem te komen eten wanneer zijn vriendin Veerle niet aanwezig is. Dat moet natuurlijk bijna fout aflopen, want “seks met je ex” schijnt niet vervelend te zijn. Het gebeurt net niet die avond.
Joris zoekt weer toenadering met Rosa, want hij ziet ineens weer dat ze er aantrekkelijk uitziet ( toen ze naar Theo ging bijvoorbeeld) en samen gaan ze naar Hoek van Holland om op het strand met elkaar te praten. Rosa maakt daar een opmerking tegen Joris dat één van haar patiënten een man (Robbie) heeft zien masturberen en Joris wordt daarover ongekend woedend. Hij neemt de trein terug naar Rotterdam en in de auto denkt Rosa na over wat ze nu moet doen. Bij Vlaardingen komt ze tot het besef dat ze langs Theo zal gaan. Daar wordt ze met open armen ontvangen en zij opent weer zichzelf voor Theo. Laat in de avond gaat ze naar huis en ze veroorzaakt op de ‘s-Gravendijkwal een aanrijding, waarbij de hond Brutus door de voorruit vliegt. In paniek belt ze Joris die er snel aankomt. Hij moet constateren dat de hond dood is. Dan gaat Rosa mee met Joris en in de nacht vertelt hij het verhaal van de sekslijnen aan haar. Ze is erg opgelucht dat ze het nu weet en een nieuwe start tussen hen beiden lijkt mogelijk. Alleen wil ze eerst nog een tijdje op zichzelf wonen.
De volgende dag raakt Jelle weer heel erg van slag. Hij komt met een honkbalknuppel haar kamer binnen en wil haar slaan. Maar Rosa weet hem zover te krijgen dat hij op een andere afdeling zijn oude moeder mag bezoeken. Dat kalmeert hem. Jelle laat de knuppel bij haar in de kamer achter. Wanneer Theo met haar contact zoekt, houdt Rosa de boot af. Ze weet niet wat ze wil met haar beide mannen en eigenlijk wil ze een tijdje alleen wonen om tot zichzelf te komen. Theo die blijkbaar nog altijd stevig van haar houdt en voor de tweede keer afgewezen wordt, pakt de knuppel en slaat toe.
Joris heeft ook een besluit genomen: hij wil Robbie niet langer behandelen en verwijst hem naar een andere psychiater. Robbie heeft echter andere plannen: hij wil ook wraak nemen op Rosa en Joris. Hij laat de geluidsopname van Joris horen, maar die is niet langer onder de indruk. Rosa weet immers van zijn afwijking die hij heeft af en chantage is daardoor veel minder voor de hand liggend geworden . Hij stuurt Robbie weg. Robbie gaat op zoek naar Rosa. Maar wanneer hij op haar kamer komt, ziet hij dat ze is neergeslagen met een honkbalknuppel. Hij neemt de knuppel mee en legt die op het bureau van Joris. Aan de knuppel kleeft nog wat hersenvocht van Rosa. Daarna verlaat hij het gebouw om een andere vrouw zover te krijgen dat ze met hem meegaat. Waarschijnlijk naar een stille ruimte waar hij met haar kan doen wat hij wil.
In de epiloog verplaatst het beeld zich naar Rosa. Die ligt op de grond en ziet beelden van ver weg. Maar niet van een tunnel en ook niet van een film over haar leven. Een gevoel van vrede komt over haar.
Dan ziet ze een beeld van de hond Brutus die haar opwacht. Het is het symbolische einde van de naderende dood.
Titelverklaring
De titel “Ziek” wijst ook naar het motto.
Wie is ziek is de centrale vraag in deze psychologische thriller? Mogelijke antwoorden zijn: Joris : hij is een psychiater met verborgen seksuele behoeftes: hij belt sekslijnen en bevredigt zich erbij in een openbaar park.
Rosa: ze gaat anders in haar huwelijk reageren als ze denkt dat haar man vreemd gaat. Ze wil de hond terugstelen, en ze gaat zelf ook vreemd bij haar ex Theo.
Theo: hij is de hoofdverpleegkundige die zijn direct leidinggevende haat en de macht op de afdeling grijpt neemt als deze Joris, zich niet meer echt betrokken voelt bij zijn werk.
Dat Robbie (seksuele afwijking: exhibitionisme) en Jelle (verwarde psychoot) ziek zijn, hoeft verder geen betoog. Hun levens zijn door de intermezzo’s met de twee vertellers verbonden.
Structuur en/of verhaalopbouw; perspectief
Het verhaal begint met een proloog. Daarna komen er 38 hoofdstukken, gevolgd door een epiloog. De proloog sluit aan bij de epiloog.
De oneven hoofdstukken ( 1 t/m 35) worden personaal en chronologisch verteld door Joris Fenstra. Een enkele keer geeft hij een terugblik (bijvoorbeeld hoe hij tot zijn seksuele afwijking is gekomen)
De even hoofdstukken ( 2 t/m 36) worden personaal en chronologisch verteld door Rosa. Ook zij geeft soms een kleine terugblik (bijvoorbeeld haar verhouding met Theo)
Deze twee verhaaldraden worden soms direct aan elkaar verbonden, dat wil zeggen dat beide vertellers op hun eigen wijze dezelfde scène aan de lezer vertellen, waardoor er dus een simultaanvertelling ontstaat. Op die manier kun je zien wat de invloed van een opmerking of een gebaar op de twee vertellers is.
Deze hoofdstukken worden zes keer onderbroken door verhalen van twee psychiatrische patiënten : Robbie en Jelle. Deze teksten zijn gecursiveerd in de tekst aangegeven. In totaal gebeurt dat dus 12 keer Op die manier weet je wat Robbie denkt over Joris en wat Jelle denkt over zijn behandeling. Robbie is een exhibitionist, die bovendien nog enkele (niet ontdekte?) moorden heeft gepleegd. Jelle is veel verwarder en uit zijn stukjes tekst valt weinig op te maken wat hem werkelijk kwelt. Hij is ondoorgrondelijk, terwijl Robbie veel slimmer is en eigenlijk ook meer een criminele achtergrond heeft.
Na alle hoofdstukken volgt er nog een epiloog; daarin sterft Rosa doordat Theo haar met een honkbalknuppel neerslaat. De proloog is dan het vervolg op de epiloog, wanneer je naar de gebeurtenissen daarin kijkt.
Tijd van het verhaal
Het verhaal speelt in het voorjaar, maar er komen geen data en jaartallen in het verhaal voor.
Rosa vertelt in ho 26 dat Joris het onderweg naar Hoek van Holland tegen haar heeft over de Amerikaanse presidentsverkiezingen (die hebben plaatsgevonden in 2008) Er wordt niet verteld dat Obama gewonnen heeft, het lijkt dus waarschijnlijk dat ze nog niet gehouden zijn en dat maakt het daarom aannemelijk dat het verhaal speelt in het voorjaar van 2008. In oktober daaraan voorafgaand heeft Rosa ontdekt dat Joris een vreemd spel speelt met andere vrouwen. Ze lag op het strand en raadpleegde zijn mobiele telefoon.
Aan de andere kant is er nog een gegeven dat voor 2007 zou pleiten. Bij het Hofplein staan twee giraffen die het 150-jarig bestaan van de Diergaarde Blijdorp aangeven. (blz. 219 ) De dierentuin werd geopend in mei 1857. De handeling moet zich dus afspelen in het voorjaar van 2007 (Blijdorpmotief) of 2008 (Verkiezingsmotief)
Plaats van handeling
De schrijfster woont in Rotterdam en dat gegeven kun je altijd terugvinden in haar thrillers. Ook “Ziek”speelt zich af in een psychiatrische inrichting in Rotterdam. Daarnaast beschrijft ze plaatsen als Alexanderpolder (deelgemeente van Rotterdam), Hoek van Holland (idem) Capelle, Plaslaan, de “koopgoot” , de ‘s-Gravendijkwal. Het decor is dus geheel Rotterdams.
Het symbolische decor is de psychiatrische inrichting Kijverduin, (fictieve naam) waar de vijf personages (Rosa, Theo, Joris, Jelle en Robbie) samenkomen. Daar wordt duidelijk dat aan ieder mens wel een steekje los zit.
Opdracht
De schrijfster draagt het boek op aan haar patiënten.
Voor mijn patiënten die mij leren wat het leven is. “
Motto
Kamphuis geeft het boek een kort motto mee, dat kan doorgaan voor een definitie van ziek-zijn: Ziek is je laten bepalen door wat je in-perkt. Het verwijst ook naar de titel van de roman. Het komt er toch een beetje op neer dat aan iedereen eigenlijk wel een steekje los zit.
Het motto komt bovendien vrijwel letterlijk in het verhaal voor. Op blz. 246 staat. Mijnheer Constantijn keek haar aan, nog steeds met die heldere, open blik. Hij zag er kwetsbaar uit, zijn haar zat in vreemde pieken en hij had een broek aan met een enorme inktvlek bij een van de zakken. Hij werd ingeperkt door zijn ziekte, op een manier die je je ergste vijand niet zou gunnen…..[..]
Thema, motieven en interpretatie
De titel en het motto geven goed aan waarover Marine Kamphuis haar psychologische thriller wil schrijven. Lijkt het er in het begin van het verhaal op dat de psychiatrische patiënten Robbie en Jelle degenen zijn die (mentaal) ziek zijn, naarmate de verhaaldraden meer en meer met elkaar worden verweven en uitgesponnen zijn , wordt het voor de lezer steeds duidelijker dat ziek zijn ook bij “normale mensen” kan ontstaan.
Woede, jaloezie (Theo) en emotionele verwaarlozing (Joris, omdat zijn vrouw geen kind wil en Rosa omdat Joris minder aandacht aan haar besteedt) leiden dan tot uitingen die je ook met het etiket ”ziek” kan bestempelen.
Dan gaat de behandelend therapeut van iemand die seksuele afwijkingen heeft, wel erg vreemd als blijkt dat hij in een park naar hoeren belt die hem aan zijn seksueel gerief moeten helpen.
Dan kan jaloezie op de man die je vrouw heeft afgepakt en bovendien nog je leidinggevende is, onwenselijk gedrag opleveren.
Dan kan het opnieuw afgewezen worden door je geliefde je naar de (honkbal) knuppel doen grijpen. Een ongeluk zit soms in een klein hoekje, net als gek (lees “ziek”) worden. Martine Kamphuis zal een en ander ongetwijfeld hebben meegemaakt in haar praktijk als psychiater.
Motieven:
- Psychische afwijkingen (ziek- zijn)
- Ongelukkige liefdesrelatie (Joris en Rosa)
- Kinderloosheid
- Seksualiteit (o.a. seks met je ex, se sekshulplijnen, het exhibitionisme)
- Wraak (Theo vanwege zijn afgewezen worden)
- Jaloezie
- Moord
Mijn oordeel voor scholieren.com
De verhalen van Martine Kamphuis worden steeds beter wat de opbouw betreft. Ik vind haar thrillers nog het beste te vergelijken met die van Esther Verhoef. Toch is ze veel minder bekend en zijn de verkoopcijfers van een andere orde dan die van Saskia Noort, Simone van der Vlugt, Esther Verhoef etc. Maar de boeken Martine Kamphuis zijn zeker spannend en worden steeds beter gecomponeerd.
In “Kift”stond de dood van een recensent centraal. In “Ziek” krijgen we te maken met vier vertellers (twee personale normale mensen en twee zieke ik-vertellers) De personale vertellers nemen allebei achttien hoofdstukken voor hun rekening en de patiënten beiden zes. Zo worden de personages van diverse kanten belicht en in tegenstelling tot wat de recensent in Boek-magazine (nummer november/december jaargang 2009) schrijft, zie ik wel degelijk een meerwaarde van die vertellerstructuur. Juist het dubbel vertellen van bepaalde passages (bijvoorbeeld door Rosa en Joris of door Joris en Robbie) geeft aan hoe verschillende mensen omgaan met dezelfde gebeurtenis en hoe je eenzelfde gegeven anders kunt interpreteren. Laat twee of drie mensen dezelfde gebeurtenis beschrijven, dan geven ze alle drie een bepaalde kleuring aan wat ze gezien hebben. Ik vind zelf dat Martine Kamphuis daarin heel behoorlijk is geslaagd en dat de gekozen structuur dus juist heel functioneel is.
Ondanks die “ingewikkelde structuur” leest het verhaal heel vlot. Boven de hoofdstukken van de ik-vertellers Robbie en Jelle staan hun namen (zodat je je als lezer niet kunt vergissen) en de schrijfster weet er de spanning tot het einde van het verhaal goed in te houden. Wat er uiteindelijk gebeurt is misschien niet helemaal verrassend, maar aan de andere kant toch ook niet heel voorspelbaar.
Daarom is “Ziek” een goed leesbare thriller voor de liefhebbers van het genre. Heel geschikt voor havo-en vwo-kandidaten. De amusementswaarde voor hen schat ik op 7 à 8.
De literaire waarde van het boek op onze literatuurlijst is 2 punten.
Recensies
De eerste recensie verscheen op de website van Crimezone, die altijd thrillers bespreekt.
De thriller van Kamphuis kreeg de maximale score van 5 sterren door recensente Jacqueline Coppens. Door de keuze van vorm en stijl (meerdere perspectieven) is het niet altijd eenvoudig de gedachtengang van elke persoon te blijven volgen. Mede doordat elke vraag een nieuwe vraag oproept. Pas tijdens het lezen van de epiloog wordt duidelijk wat er in de proloog naar voren is gebracht. Toch zit de spanningsboog meer in de ontwikkeling van de karakters en hun drijfveren dan in het toewerken naar een apotheose. Hoewel de ontknoping dan ook niet echt als een verrassing komt houdt ze de spanning er tot op de laatste bladzijde in. De kilte die na het lezen achterblijft is om lang over na te denken. Hulde.
In het tweemaandelijkse Literaire tijdschrift “Boek” is recensent vreemd genoeg minder positief. Hij besluit zijn recensie in nummer 6 van 2009 (nov/dec) over de gehanteerde verteltechniek met : Deze techniek beheerst ze goed, maar ze verzuimt er optimaal gebruik van te maken. Een herhaling biedt ruimte om te spelen met de psychologie van karakters, om kleine verschillen tegen elkaar uit te spelen, maar bij kamphuis blijven alle personages vlak, oningevuld en zonder overtuigende drijfveren. Ook haar ambitieuze opzet- “Ziek”kent enkele weinig overtuigende subplots die volgens de traditie van het genre als een ui worden afgepeld- werkt averechts. Het is jammer dat Kamphuis er niet in is geslaagd haar potentieel om te zetten in een krachtig boek . [Erik de Vries.]
De schrijfster
Bron: website
Martine Kamphuis (ps) (1963) specialiseerde zich na haar studie geneeskunde in de psychiatrie, met name in de behandeling van mensen met gedragsproblemen. In haar vakgebied publiceerde zij diverse artikelen.
In 2000 begon ze met het schrijven van korte verhalen, waarvoor ze in Nederland en België prijzen won.
Vooral Kift (over het doden van een recensent) werd bijzonder goed door de recensenten ontvangen (angst voor wraak?)
Bibliografie
Vrij (thriller 2006)
Ex (thriller 2007)
Kift (thriller 2008)
Ziek (thriller 2009)
Dit verslag is bedoeld als naslagwerk, niet om plagiaat mee te plegen. Gebruik geschiedt op eigen risico. De verslagen op Scholieren.com zijn ingestuurd door middelbare scholieren (tenzij anders vermeld) en worden niet gecontroleerd op fouten. Heb je in dit verslag een fout gevonden of heb je een aanvulling? Laat het dan weten door een reactie te geven.