Boekverslag Kees Kleinjan

Geschreven door:	eva
Datum ingestuurd:	18 november 2009
Taal:
Woorden:	1.850
Bekeken:	348 keer (1 deze maand)
Waardering:	Currently 3.67/5 1 2 3 4 5 3.7/5 (3 stemmen)
Deel op:

Titel:	De spiegeltjes van de caleidoscoop
Auteur:	Kees Kleinjan
Jaar van uitgave:	2009
Aantal pagina's:	285

Auteur:	Kees Kleinjan
Populaire titels:	2009De spiegeltjes van de caleidoscoop (1)

Naam:
Klas/niveau:
E-mail:
Bericht:
Bestemd voor	Iedereen Scholieren.com redactie
Geheime code:

De spiegeltjes van de caleidoscoop
door Kees Kleinjan

Roman van uitgeverij ASPEKt, Soesterberg
Muziek van JS Bach, cantate Bleib bei uns, bis es Abend ..

Memento Vivere, Goethe.

Samenvatting
De ouverture, de inleiding tot het drama, speelt zich af in 1938 tijdens een zakelijk bezoek van Ben Cohen, de hoofdpersoon aan Duitsland. Zijn vrouw Ester gaat met hem mee. Het valt hen op dat hun gesprekspartner die ‘eerst zo kritisch over de ontwikkelingen van zijn geliefde vaderland’ was, nu ‘nogal gelukkig is met zijn Hitler’. In Frankfurt worden ze geconfronteerd met een kamer in een shabby hotel en een brief over Abstammung van degene met wie ze een afspraak zouden hebben. ‘We zijn niet welkom, ze houden zich liever met Volksdeutschen bezig’ en ze zien op een muur geschreven staan JUDA VERRECKE met een Davidster. Ze zijn enorm aangeslagen, zien onderweg hakenkruisvlaggetjes op auto’s maar besluiten toch dat ze hun reis afmaken. Dan ontmoeten ze nog andere relaties met wie ze tamelijk open kunnen spreken over de toestand in Duitsland. Mein Kampf was al geschreven door de Fuhrer, er werd al over concentratiekampen en jodenvernietiging gesproken, de Anschluss van Oostenrijk. Nederland zal wel neutraal blijven, maar Belgische joden denken al na over vluchten uit Europa. Op de terugweg wordt door de Duitse douane gezegd ‘Bitte Jude Cohen, Sie konnen gehen’. Hij is sprakeloos. Blz 24: ‘Hij kon wel denken dat hij met zijn verstand en inzicht, met zijn geld en vrienden de toekomst in handen had, maar zou dat echt zo zijn?’ Is de toekomst voorspelbaar?

De prelude, voorspel van naderend onheil. Het is herfst 1938 en de berichten uit Duitsland worden steeds vervelender, met de reactie van Chamberlain uit Engeland: het zal wel meevallen. Peski van het Joods Comite (later de Joodse Raad) vertelt dat hij in gesprek is met de regering over opname van Duitse Joden. Maar ‘de rijken trekken verder. Liefst naar Amerika. En zo blijven wij met de armen zitten, want om naar de VS te gaan, moet je geld hebben, of een sponsor.’
Ben en Ester wonen in Wassenaar met tuinman Jan en dienstmeisje Sjaantje. Ben overweegt tenten in de tuin te zetten voor vluchtelingen, hij leest de krant en de wereld beweegt wild. Hij wil met zijn familie naar Zuid-Amerika. Hij bedoelt Naomi met haar man Henk en zijn zoon Lou met zijn vrouw Charlotte en hun twee kinderen Kees en Suus. Ester gaat het onderwerp emigratie bespreken met de Naomi en Lou, maar die wijzen het allebei krachtig van de hand. Het blijkt dat Charlotte haar man Lou wel zou kunnen beschermen, zij is immers geen jodin? Lou is stomverbaasd: hij is zich ineens bewust dat Charlotte anders is en zelfs een beetje beter! Het onderwerp heeft afgedaan, ze gaan niet weg. Ben bespreekt het nog met zijn zwager Pieter, de kunsthandelaar en in overleg met hem werd besloten ‘de poet’ op een goede bank in Zwitserland te zetten.
Ben bespreekt de gruwelijke stukken uit de NRC, maar denkt dat het verkeerd vertaald is. Het zal toch niet gaan over de Jood in persoon, maar over het Jodendom, zoals je ook de kerk zegt en niet de pastoor. De ellendige verhalen konden gelukkig worden opgevrolijkt met het leuke nieuws dat Mitze, de pleegdochter van Pieter en Nel, een interessante vlam heeft. Helaas moet de Duitse dienstbode Dora van Hitler terugkomen naar Duitsland, waar ze veel nuttiger kunnen zijn. Een Ubermensch gaat zich toch niet verlagen als voetveeg van zo’n Hollandse kaaskop! En zeker niet van een Joodse kaaskop!

Op elke verjaardag of etentje wordt de toestand besproken en afgedaan met vervelend of ‘Hitler lijkt e een brutale vlerk, die de wereld steeds verrast met originele ideeen.’ Ben vindt dat daarmee de zaak niet gesloten en afgedaan is. De discussie wordt beeindigd, want ‘het gesprek wordt nu wel erg naar’.

3. In capricio, de verrassende wending van de gebeurtenissen, in de nazomer van 1939, blijkt dat er een handelsverdrag is gesloten tussen Duitsland en Rusland, een non-agressieverdrag. NRC vond het een meesterlijke zet van Hitler. In snel tempo werd de overeenkomst duidelijk: Polen zou opnieuw verdeeld worden. In Nederland wordt de mobilisatie afgekondigd op 28 augustus. De berichten worden grimmiger: Zwitserland mobilseerde, Frankrijk sloot de grens met Duitsland. Op 1 september barstte de bom: Duitsland viel Polen binnen, want Polen viel in het grensgebied op een geniepige manier Duitse troepen aan. Iedere Duitser was het er volledig mee eens dat Duitsland dit zich niet langer kon laten welgevallen. Het werd gebracht als een tegenaanval, maar de Poolse grens was overschreden zonder oorlogsverklaring. Engeland en Frankrijk deden niets. ‘t Zou nog best goed kunnen komen, dacht Ben.

Tijdens de dies in Leiden wordt openlijk gesproken over de ontwikkelingen. Het gaat over de diaspora, pacificeren in Zuid-Afrika en tenslotte een rondje voor de zaak, ook voor die ene NSB’er daar. Lou en zijn vrienden gaan in groepjes uiteen. Daarna werd het echt oorlog, maar zoals Lou zei: ‘wij zijn neutraal en blijven er gelukkig buiten’.
Engeland vond dat de machtshonger van Duitsland moest worden gestopt, maar Polen lag wel erg ver weg en om eigen manschappen te offeren om een Pool te redden? Frankrijk was nog maar net begonnen met het bijeengaren van zijn leger. Intussen werd een passagiersschip vol Amerikanen getorpedeerd, per vergissing zeiden de Duitsers. Amerika bleef toch neutraal. Warschau werd gebombardeerd met duizenden slachtoffers. Ester ziet dat er in een maand tijd veel is veranderd, ‘we denken aan doden of gedood worden. Wat zit er toch in de mens dat hem daartoe aanzet?’ Op het eindejaarsfeestje zijn ze allen vol bewondering voor de Finnen, die de Russen weerstaan, en dat bij min 40 graden. In het voorjaar, tijdens de voorbereidingen van Mitze’s huwelijk, is er de Duitse inval in Denemarken en Noorwegen. De Scandinavische landen zijn diep teleurgesteld in de Engelse houding. Duitsland had een blokkade van ertstransporten niet gepikt.

4. In de allemande, de schone dans die ons ook geleerd moet worden, op 10 mei 1940, wordt Nederland aangevallen. De 5e Colonne rukt op: spionnen of Duitse agenten. Na twee dagen geloofde iedereen in de goeie afloop. Lou wordt opgeroepen in Amsterdam in een NSB-kamp, waar hij het sanitair laat verbeteren. De bewakers zorgen er alleen voor dat er geen een kon ontsnappen, Lou maakte het leven aantrekkelijker voor ze. Op Pinksteren trouwt Mitzi niet, maar worden haar pleegouders door Arthur dringend aangeraden naar Engeland te gaan. Dat doen ze, met achterlating van het huis en andere bezittingen aan Mitzi. Zij is nu rijk.
Levi, de zwager van Ben, en zijn vrouw Mirjam, plegen zelfmoord op 13 mei. Rotterdam gebombardeerd, de man van Naomi dood. Nederland capituleert. Churchill was inmiddels premier. Die vechtjas zou het er toch ook niet bij laten zitten? Belgie bezet, Frankrijk capituleert eind juni. Op kasteel Oud-Wassenaar wappert de hakenkruisvlag. De Reichskommissar Seyss-Inquart wil zijn topmedewerkers ontmoeten en Mitzi mag mee als verloofde van Arthur. Ze zijn allebei helemaal weg van de Kommissar, ‘een begaafd, beschaafd en fijnbesnaard mens.’
Ben kan inmiddels het land niet meer uit. Hij begraaft zich in kranten en uitgeknipte berichten: Nederland zou een van de (weinige) zelfstandige satellietstaten kunnen worden, opgenomen in Neuropa, omdat alleen wij de rijke ‘Gordel van Smaragd’ konden besturen. Neuropa, een Nieuwe Orde met een munt in Europa. Nederland een groot scheepvaartland, gewassen uit de Nederlandse kassen, de KLM samen met Lufthansa. In de zomer van 1940 was na de lange crisisjaren, de ondernemingslust herwaakt. En tegen inlevering van een oude, vermolmde democratie. In ruil daarvoor een autoritaire dicatatuur accepteren, veel vooraanstaande Nederlanders hadden daar weinig moeite mee.

Scherzo, tussenspel voor de finale, najaar 1940. De eerste maatregelen van de Duitsers tot de uitzondering van Joden. Ben zag het goed: het begon met iets onnozels, om eraan te wennen dat je een Jood kunt onderscheiden van de rest. Er volgen al snel meer van dit soort afkondigingen, in totaal 53. Elke keer vraagt Ben, of zijn omgeving, zich af hoe het verder zal gaan. Sjaantje het dienstmeisje moet opzeggen van haar vriend, die vrijwillig in Duitsland was gaan werken.
Arthur, inmiddels getrouwd met Mitze, komt nog af en toe langs en wordt dan door Ben uitgehoord. Hij praat vrijuit, maar na een reis door Duitsland en verder in Polen, weet hij niet meer of hij alles wel wil weten. Ook oude mensen en kinderen ziet hij vallen in massagraven. Moet hij dat rapporteren? In de kerken wordt vanaf de kansel een boodschap voorgelezen, waaruit bleek dat zij het met de genomen maatregelen oneens waren. ‘Eindelijk een christelijke kerk die het voor ons Joden opneemt, ...’. Rusland en Duitsland zijn in oorlog, iedereen is opgelucht, wie kan er nou tegen Rusland op? De oorlog zal nu snel afgelopen zijn en om het te vieren drinken ze echte koffie. Wat hebben ze zich nare dingen in het hoofd gehaald. Al gauw blijkt dat ‘de moffen door het land snijden als een pakje boter.’ Het is nog niet voorbij.

Nocturne en finale, de duistere en fatale ontknoping, zomer 1942 tot najaar 1943. Ben, Ester en Naomi zijn ondergedoken in den Haag, waar hun leven zich afspeelt op twee kleine kamers. Via via komt Ben in contact met iemand aan wie hij uiteindelijk een blanco cheque geeft van hun Zwitserse bankrekening, opdat hij het kapitaal daar kan weghalen om Ben te kunnen helpen. Ester is radeloos, hoe kan Ben dat nou doen? Maar hebben ze een keuze?
De drie verhuizen terug naar Rotterdam, naar een kelder onder het oude kantoor, waar al snel blijkt dat ze verraden zijn, met ‘een donderslag die in een klap het sterke, beschermende luik verbrijzelde’.
-.-


Vanuit groepsdynamica:
Grenzen, normen en waarden die systematisch worden opgerekt door de Duitsers, al sinds jaren 30, veel eerder dan feitelijke oorlog. Ben denkt vanuit zichzelf en kan het niet begrijpen.

Vanuit de muziek:
 ‘Bleib bei uns, denn es will Abend werden ‘ J.S. Bach. Troostende titel, het werd donker om hem heen, maar Ben ‘wist dat zijn muziek, maar ook zijn gedachten en gevoelens hem nooit konden worden ontnomen.’ De opbouw van de hoofdstukken is gelijk aan deze cantate.

Verklaar de titel.
 Elke keer als je caleidoscoop draait, zie je weer andere dingen. Je denkt dat je alles hebt geregeld en met een beweging kan het weer veranderen.

Link naar het heden.
Het uitsluiten van groepen mensen vindt nog steeds plaats. In Rwanda heeft later ook een georganiseerde vernietiging plaatsgevonden zonder dat de wereld ingreep.

Achtergrond schrijver.
Heeft in Rotterdam gewoond. Zo’n zes jaar lang aan boek gewerkt, veel onderzoek, waardoor alle details kloppen. Bezig met volgend boek over geschiedenis.

Stijlbreuk.
Schrijver wil verhaal vertellen, het is geen roman. Eerst beschrijving van de geschiedenis van Nederland en Europa, uitleg over hoe oorlogen werden gevoerd. Later gaat het meer over de gebeurtenissen in het leven van Ben en zijn familie. Het boek is een aanvulling op eerdere kennis over dit onderwerp en zet aan het denken.